رود

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ر-و-د45 sîga, 197 mücavir kök, 120 ayet, 47 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.طلقأُرِيدُركسوَيُرِيدُونَرودألهدنوضررأَرَادُواأخرتُرِيدُونَتممحرجنُرِيدُيُرِيدُ

KökSîga 45Ayet 120Sure 47Mücavir 197

▶ Ağı aç (3B)

رود

ر - و - د

KÖK
  • 148 geçiş
  • 120 ayet
  • 45 sîga
  • 12 sözlük

“Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur. Sonra mastar olarak bir iş yapanın o işi yamak isteğine isim olmuştur. Yani işleri döndüren beyindeki kol anlamına gelmiştir. Rüveyda, maksatlı yani bir işin sonunu görmek için mühlet vermek demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(12)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

“Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur. Sonra mastar olarak bir iş yapanın o işi yamak isteğine isim olmuştur. Yani işleri döndüren beyindeki kol anlamına gelmiştir. Rüveyda, maksatlı yani bir işin sonunu görmek için mühlet vermek demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR9.717 harf
باب الدال والراء و و ا ي معهما د و ر، د ي ر، د ر ي، د ر أ، ر أ د، ر ي د، أ ر د، ر و د، و ر د، ر د أ، ر د ي مستعملات دور: الدَوّاريُّ: الدهرُ الدَوّار بالناس، قال العجاج: والدهر بالاِنسانِ دَواريُّ ويقال: دارَ دَورةً واحدة، وهي المرَّةُ الواحدة يَدورُها. والدَّور قد يكون مصدراً في الشعر، ويكون لوثاً واحداً من دَوْر العِمامة، ودَوْرُ الحَبْلِ بالشيء، ويكون لوثاً واحداً من والدُوارُ: أن يأخُذَ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.625 harf
راوَدْتُه على كذا مُراوَدةً ورِواداً، أي أردتُهُ. ورادَ الكَلأَ يَرودُهُ رَوْداً، ورِياداً، وارْتادَهُ ارتياداً، بمعنىً، أي طَلَبَهُ. والرائِدُ: الذي يُرْسِلُ في طَلَبِ الكَلإِ. يقال: لا يكذبُ الرائدُ أهْلَه. ورادَ الشيءُ يَرودُ: أي جاء وذَهَبَ. والرائد: يَدُ الرَحى، وهو العودُ الذي يُقْبِضُ عليه الطاحِنُ إذا أداره. ورِيادُ الإبل: اختلافُها في المرعى مُقْبِلَةً ومُدْبِرَةً؛ والموضع مَرادٌ. وكذلك
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok25.668 harf
د ر ( وايء ) دور ، دير ، درى ، أدر ، درأ ، ردى ، ورد ، ودر ، ردأ ، رود ، ريد ، رأد : ( مستعملة ) . ( دور دير ) : قال الليث : الدَوَّارِيُّ : الدَّهر الدَّوَّارُ بالإنسان . قال العجاج : والدهرُ بالإنسان دَوّارِيُّ . ويقال : دَارَ دَوْرَةً واحدة ، وهي المرَّة الواحدةُ يَدُورها ، والدَّوْرُ قد يكون مَصدراً في الشعر ، ويكون دَوْراً واحداً من دَوْرِ العمامة . ودَوْرِ الخَيْل وغيره ، عامٌ في الأشياء
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR13.309 harf
(باب الراء والواو وما يثلثهما) (روي) الراء والواو والياء أصلٌ واحد، ثمّ يشتق منه. فالأصل ما كان خِلافَ العَطَش، ثم يصرَّف في الكلام لحامِلِ ما يُرْوَى منه. فالأصل رَوِيتُ من الماء رِيّاً. وقال الأصمعي: رَوَيْت على أهلي أَرْوِي رَيّاً. وهو راوٍ من قومٍ رُواةٍ، وهم الذين يأتونهم بالماء. فالأصل هذا، ثمّ شبِّه به الذي يأتي القومَ بِعْلمٍ أو خَبَرٍ فيرويه، كأنَّه أتاهم برِيِّهم من ذلك. (روب)
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.515 harf
- الرود: التردد في طلب الشيء برفق، يقال: راد وارتاد، ومنه: الرائد، لطالب الكلإ، وراد الإبل في طلب الكلإ، وباعتبار الرفق قيل: رادت الإبل في مشيها ترود رودانا، ومنه بني المرود. وأرود يرود: إذا رفق، ومنه بني رويد، نحو: رويدك الشعر يغب (قال في اللسان: أغب: بات، ومنه قولهم: رويد الشعر يغب، معناه: دعه يمكث يوما أو يومين. انظر: اللسان (غب) ؛ والأمثال: ص 217). والإرادة منقولة من راد يرود: إذا سعى في طلب
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR11.687 harf
الرَّوْدُ: مصدر فعل الرائد، والرائد: الذي يُرْسَل في التماس النُّجْعَة وطلب الكلإِ، والجمع رُوَّاد مثل زائر وزُوَّار. وفي حديث عليّ، عليه السلام، في صفة الصحابة، رضوان الله عليهم أَجمعين: يدخلون رُوَّاداً ويخرجون أَدلة أَي يدخلون طالبين للعلم ملتمسين للحلم من عنده ويخرجون أَدلة هُداة للناس. وأَصل الرائد الذي يتقدّم القوم يُبْصِر لهم الكلأَ ومساقط الغيث؛ ومنه حديث الحجاج في صفة الغيث: وسمعت
Maddenin bağlantısı

الرَّوْدُ: مصدر فعل الرائد، والرائد: الذي يُرْسَل في التماس النُّجْعَة وطلب الكلإِ، والجمع رُوَّاد مثل زائر وزُوَّار. وفي حديث عليّ، عليه السلام، في صفة الصحابة، رضوان الله عليهم أَجمعين: يدخلون رُوَّاداً ويخرجون أَدلة أَي يدخلون طالبين للعلم ملتمسين للحلم من عنده ويخرجون أَدلة هُداة للناس. وأَصل الرائد الذي يتقدّم القوم يُبْصِر لهم الكلأَ ومساقط الغيث؛ ومنه حديث الحجاج في صفة الغيث: وسمعت الرُّوَّاد يدعون إِلى ديارتها أَي تطلب الناس إِليها، وفي حديث وفد عبد القيس: إِنَّا قوم رادَةٌ؛ وهو جمع رائد كحاكة وحائك، أَي نرود الخير والدين لأَهلنا. وفي شعر هذيل: رادَهم رائدهم (* قوله «والريوند» في القاموس والروند كسجل، يعني بكسر ففتح فسكون، والاطباء يزيدونها الفاً، فيقولون راوند)، ونحو هذا كثير في لغتها، فإِما أَن يكون فاعلاً ذهبت عينه، وإِما أَن يكون فَعَلاً، إِلا أَنه إِذا كان فَعَلاً فإِنما هو على النسَب لا على الفعل؛ قال أَبو ذؤيب يصف رجلاً حاجّاً طلب عسلاً: فباتَ بِجَمْعٍ، ثم تمَّ إِلى مِنًى، فأَصبح راداً يَبتِغي المزْجَ بالسَّحْل أَي طالباً؛ وقد راد أَهله منزلاً وكلأً، وراد لهم رَوْداً وارتاد واستراد. وفي حديث معقل بن يسار وأُخته: فاستَراد لأَمر الله أَي رجع ولان وانقاد، وارتاد لهم يرتاد. ورجل رادٌ: بمعنى رائد، وهو فَعَل، بالتحريك، بمعنى فاعل كالفَرَط بمعنى الفارط. ويقال: بعثنا رائداً يرود لنا الكلأَ والمنزل ويرتاد والمعنى واحد أَي ينظر ويطلب ويختار أَفضله. قال وجاءَ في الشعر: بعثوا رادهم أَي رائدهم؛ ومن أَمثالهم: الرائدُ لا يَكْذب أَهَله؛ يضرب مثلاً للذي لا يكذب إِذا حدّث، وإِنما قيل له ذلك لأَنه إِن لم يَصْدُقهم فقد غرّر بهم. وراد الكلأَ يَرُدوه رَوْداً ورِياداً وارتاده ارتياداً بمعنى أَي طلبه. ويقال: راد أَهلَه يرودهم مَرْعىً أَو منزلاً رياداً وارتاد لهم ارتياداً؛ ومنه الحديث: إِذا أَراد أَحدكم أَن يبول فليَرتَدْ لبوله أَي يرتاد مكاناً دَمِثاً ليناً منحدراً، لئلا يرتد عليه بوله ويرجع عليه رَشاشُه. والرائد: الذي لا منزل له. وفي الحديث: الحمى رائدُ الموت أَي رسول الموت الذي يتقدّمه، كالرائد الذي يبعث ليَرتاد منزلاً ويتقدم قومه؛ ومنه حديث المولد: أُعيذُك بالواحد، من شر كلِّ حاسد وكلِّ خَلْقٍ رائد أَي يتقدم بمكروه. وقولهم: فلان مُسترادٌ لمثله، وفلانة مستراد لمثلها أَي مِثلُه ومثلها يُطلب ويُشَحُّ به لنفاسته؛ وقيل: معناه مُسترادُ مِثلِه أَو مِثلِها، واللام زائدة؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: ولكنَّ دَلاًّ مُستراداً لمِثلِه، وضرباً للَيْلى لا يُرى مِثلُه ضربا ورادَ الدارَ يَرُودُها: سأَلها؛ قال يصف الدار: وقفت فيها رائداً أَرُودُها ورادث الدوابُّ رَوْداً وَرَوَداناً واسترادتْ: رَعَتْ؛ قال أَبو ذؤيب: وكان مِثلَينِ أَن لا يَسرحَوا نَعَماً، حيثُ استرادَتْ مواشيهمْ، وتسريحُ ورُدْتُها أَنا وأَردتها. والروائدُ: المختلفة من الدواب؛ وقيل: الروائدُ منها التي ترعى من بينها وسائرها محبوس عن المرتع أَو مربوط. التهذيب: والروائد من الدواب التي ترتع؛ ومنه قول الشاعر: كأَنَّ روائدَ المُهْراتِ منها ورائدُ العين: عُوَّارُها الذي يَرُودُ فيها. ويقال: رادَ وِسادُه إِذا لم يستقرّ. والرِّيادُ وذَبُّ الرِّياد: الثور الوحشي سمي بالمصدر؛ قال ابن مقبل: يُمَشِّي بها ذَبُّ الرِّيادِ، كأَنه فتًى فارسيٌّ في سراويلِ رامح وقال أَبو حنيفة: رادتِ الإِبلُ ترودُ رِياداً احتلفت في المرعى مقبلة ومدبرة وذلك رِيادُها، والموضه مَرادٌ؛ وكذلك مَرادُ الريح وهو المكان الذي يُذهَبُ فيه ويُجاء؛ قال جندل: والآلُ في كلِّ مَرادٍ هَوْجَلِ وفي حديث قس: ومَراداً لمَحْشرِ الخَلْق طُرّا أَي موضعاً يحشر فيه الخلق، وهو مَفْعل من رادَ يَرْودُ. وإِن ضُمَّت الميم، فهو اليوم الذي يُرادُ أَن يحشر فيه الخلق. ويقال: رادَ يَرودُ إِذا جاء وذهب ولم يطمئن. ورجل رائد الوِسادِ إِذا لم يطمئن عليه لِهَمٍّ أَقلَقَه وبات رائدَ الوساد؛ وأَنشد: تقول له لما رأَت جَمْعَ رَحلِه: (* قوله «تقول له لما رأت جمع رحله» كذا بالأصل ومثله في شرح القاموس. والذي في الأساس: لما رأت خمع رجله، بفتح الخاء المعجمة وسكون الميم أي عرج رجله.) أَهذا رئيسُ القومِ رادَ وِسادُها؟ دعا عليها بأَن لا تنام فيطمئن وسادها. وامرأَة رادٌ ورَوادٌ، بالتخفيف غير مهموز، ورَو ود؛ الأَخيرة عن أَبي علي: طوّافة في بيوت جاراتها، وقد رادتْ تَرودُ رَوْداً وَروَدَاناً ورُؤوداً، فهي رادَة إِذا أَكثرت الاختلاف إِلى بيوت جاراتها. الأَصمعي: الرادَة من النساء؛ غير مهموز، التي تَرودُ وتطوف، والرَّأَدة، بالهمز. السريعة الشباب، مذكور في موضعه. ورادت الريحُ تَرودُ رَوْداً ورُؤوداً وروَدَاناً: جالت؛ وفي التهذيث: إِذا تحركت، ونَسَمَتْ تَنْسِمِ نَسَماناً إِذا تحركت تحركاً خفيفاً. وأَراد الشيءَ: شاءَه؛ قال ثعلب: الإِرادَة تكون مَحَبَّة وغير محبة؛ فأَما قوله: إِذا ما المرءُ كان أَبوه عَبْسٌ، فَحَسْبُكَ ما تزيدُ إِلى الكلام فإِنما عدّاه بإِلى لأَن فيه معنى الذي يحوجك أَو يجيئك إِلى الكلام؛ ومثله قول كثير: أُريدُ لأَنسى ذِكرَها، فكأَنما تَمثَّلُ لي لَيْلى بكلِّ سبيلِ أَي أُريد أَن أَنسى. قال ابن سيده: وأُرى سيبويه قد حكى إِرادتي بهذا لك أَي قصدي بهذا لك. وقوله عز وجل: فوجدا فيها جداراً يريد أَن ينقضَّ فأَقامه؛ أَي أَقامه الخَضِرُ. وقال: يريد والإِرادة إِنما تكون من الحيوان، والجدارُ لا يريد إِرادَة حقيقية لأَنَّ تَهَيُّؤه للسقوط قد ظهر كما تظهر أَفعال المريدين، فوصف الجدار بالإِرادة إِذ كانت الصورتان واحدة؛ ومثل هذا كثير في اللغة والشعر؛ قال الراعي: في مَهْمَةٍ قَلِقَتْ به هاماتُها، قَلَقَ الفُؤُوسِ إِذا أَردنَ نُضولا وقال آخر: يُريدُ الرمحُ صدرَ أَبي بَراء، ويَعدِلُ عن دِماءِ بَني عَقيل وأَرَدْتُه بكلِ ريدَة أَي بكل نوع من أَنواع الإِرادة. وأَراده على الشيء: كأَداره. والرَّودُ والرُّؤْدُ: المُهْلَة في الشيء. وقالوا: رُؤَيْداً أَي مَهلاً؛ قال ابن سيده: هذه حكاية أَهل اللغة، وأَما سيبويه فهو عنده اسم للفعل. وقالوا رُوْيداً أَي أَمهِلْه ولذلك لم يُثن ولم يُجْمع ولم يؤنث. وفلان يمشي على رُودٍ أَي على مَهَل؛ قال الجَموحُ الظَّفَرِيُّ: تَكادِ لا تَثلِمُ البَطحاءَ وَطْأَتُها، كأَنها ثَمِلٌ يَمِشي على رُودِ وتصغيره رُوَيد. أَبو عبيد عن أَصحابه: تكبير رويدٍ رَوْدٌ وتقول منه أَرْوِدْ في السيرِ إِرْواداً ومُرْوَداً أَي ارفق؛ وقال امرُؤ القيس: جَوَادُ المَحَصَّةِ والمُرْوَدِ وبفتح الميم أَيضاً مثل المُخْرَج والمَخرج؛ قال ابن بري: صواب إِنشاده جوادَ، بالنصب، لأَن صدرَه: وأَعدَدْتُ للحرب وثَّابَةً والجَواد هنا الفرس السريعة. والمَحَثَّة: من الحث؛ يقول إِذا استحثثتها في السير أَو رفقت بها أَعطتك ما يرضيك من فعلها. وقولهم: الدهرُ أَرودُ ذُو غِيَرٍ أَي يَعمل عمله في سكون لا يُشَعر به. والإِرواد: الإِمهال، ولذلك قالوا رُوَيداً بدلاً من قولهم إِرْواداً التي بمعنى أَرْوِدْ، فكأَنه تصغير الترخيم بطرح جميع الزوائد، وهذا حكم هذا الضرب من التحقير؛ قال ابن سيده: وهذا مذهب سيبويه في رويد لأَنه جعله بدلاً من أَرُوِدْ، غير أَن رُويداً أَقرب إِلى إِرْوادٍ منها إِلى أَرْوِدْ لأَنها اسم مثل إِرواد، وذهب غير سيبوية إِلى أَن رُويداً تصغير رُود؛ وأَنشد بيت الجموح الظفري: كأَنها ثَمِلٌ يمشي على رُود قال: وهذا خطأٌ لأَن رُوداً لم يوضع موضع الفعل كما وضعت إِرواد بدليل أَرود. وقالوا: رُويدك زيداً فلم يجعلوا للكاف موضعاً، وإِنما هي للخطاب ودليل ذلك قولهم: أَرَأَيتك زيداً أَبو من؟ والكاف لا موضع لها لأَنك لو قلت أَرأَيت زيداً أَبو من هو لا يستغني الكلام؛ قال سيبويه: وسمعنا من العرب من يقول: والله لو أَردتَ الدراهم لأَعطيتك رُوَيْدَ ما الشِّعرِ؛ يريد أَرْوِدِ الشعر كقول القائل لو أَردت الدارهم لأُعْطِيَنَّك فدع الشعر؛ قال الأَزهري: فقد تبين أَن رُويد في موضع الفعل ومُتَصَرَّفِهِ يقول رُويدَ زيداً، وإِنما يقول أَرود زيداً؛ وأَنشد: رُويدٍ عَلِيًّا، جُدَّ ما ثَدْيُ أُمِّهم إِلينا، ولكن وُدُّهم مُتَماينُ قال: رواه ابن كيسان «ولكن بعضهم مُتيامِنُ» وفسره أَنه ذاهب إِلى اليمن. قال: وهذا أَحب إِليّ من متماين. قال ابن سيده: ومن العرب من يقول رويد زيد كقوله غَدْرَ الحي وضَرْبَ الرِّقاب؛ قال: وعلى هذا أَجازوا رُويدك نفسك زيداً. قال سيبويه: وقد يكون رويد صفة فيقولون ساروا سيراً رُويداً، ويحذفون السير فيقولون ساروا رُويداً يجعلونه حالاً له، وصف كلامه واجتزأَ بما في صدر حديثه من قولك سار عن ذكر السير؛ قال الأَزهري: ومن ذلك قول العرب ضعه رويداً أَي وضعاً رويداً، ومن ذلك قول الرجل يعالج الشيء إِنما يريد أَن يقول علاُجاً رويداً، قال: فهذا على وجه الحال إِلا أَن يظهر الموصوف به فيكون على الحال وعلى غير الحال. قال: واعلم أَن رويداً تلحقها الكاف وهي في موضع أَفعِلْ، وذلك قولك رويدك زيداً ورويدكم زيداً، فهذه الكاف التي أُلحقت لتبيين المخاطب في رويداً، ولا موضع لها من الإِعراب لأَنها ليست باسم، ورويد غير مضاف إِليها، وهو متعد إِلى زيد لأَنه اسم سمي به الفعل يعمل عمل الأَفعال، وتفسير رويد مهلاً، وتفسير رويدك أَمهِلْ، لأَن الكاف إِنما تدخله إِذا كان بمعنى أَفعِل دون غيره، وإِنما حركت الدال لالتقاء الساكنين فنُصبَ نَصْبَ المصادر، وهو مصغر أَرْوَدَ يُرْوِد، وله أَربعة أَوجه: اسم للفعل وصفة وحال ومصدر، فالاسم نحو قولك رويد عمراً أَي أَروِدْ عمراً بمعنى أَمهِلْه، والصفة نحو قولك ساروا سيراً رُويداً، والحال نحو قولك سار القومُ رُويداً لما اتصل بالمعرفة صار حالاً لها، والمصدر نحو قولك رويد عَمْرٍو بالإِضافة، كقوله تعالى: فضرب الرقاب. وفي حديث أَنْجَشَةَ: رُويدَك رِفْقاً بالقوارير أَي أَمهل وتأَنّ وارفُق؛ وقال الأَزهري عند قوله: فهذه الكاف التي أُلحقت لتبيين المخاطب في رويداً، قال: وإِنما أُلحقت المخصوص لأَن رويداً قد يقع للواحد والجمع والذكر والأُنثى، فإِنما أَدخل الكاف حيث خِيف التباس من يُعْنى ممن لا يُعْنى، وإِنما حذفت في الأَول استغناء بعلم المخاطب لأَنه لا يعنى غيره. وقد يقال رويداً لمن لا يخاف أَن يلتبس بمن سواه توكيداً، وهذا كقولك النَّجاءَكَ والوَحاك تكون هذه الكاف علماً للمأْمورين والمنهبين. قال وقال الليث: إِذا أَردت بِرُوَيد الوعيد نصبتها بلا تنوين؛ وأَنشد: رُويدَ تَصَاهَلْ بالعِراقِ جِيادَنا، كأَنك بالضحَّاك قد قام نادِبُه قال ابن سيده، وقال بعض أَهل اللغة: وقد يكون رويداً للوعيد، كقوله: رُويدَ بني شيبانَ، بعضَ وَعيدِكم تُلاقوا غداً خَيْلي على سَفَوانِ فأَضاف رويداً إِلى بني شيبان ونصب بعضَ وعيدكم بإِضمار فعل، وإِنما قال رويد بني شيبان على أَن بني شيبان في موضع مفعول، كقولك رويد زيدٍ وكأَنه أَمر غيرهم بإِمهالهم، فيكون بعض وعيدكم على تحويل الغيبة إِلى الخطاب؛ ويجوز أَن يكون بني شيبان منادى أَي أَملهوا بعضَ وعيدكم، ومعنى الأَمر ههنا التأْهير والتقليل منه، ومن رواه رويدَ بني شيبانَ بعضَ وعيدهم كان البدل لأَن موضع بني شيبان نصب، على هذا يتجه إِعراب البيت؛ قال: وأَما معنى الوعيد فلا يلزم وإِنما الوعيد فيه بحسب الحال لأَنه يتوعدهم باللقاء ويتوعدونه بمثله. قال الأَزهري: وإِذا أَردت برُويد المهلة والإِرواد في الشيء فانصب ونوّن، تقول: امش رويداً، قال: وتقول العرب أَروِدْ في معنى رويداً المنصوبة. قال ابن كيسان في باب رويداً: كأَنّ رويداً من الأَضداد، تقول رويداً إِذا أَرادوا دَعْه وخَلِّه، وإِذا أَرادوا ارفق به وأَمسكه قالوا: رويداً زيداً أَيضاً، قال: وتَيْدَ زيداً بمعناها، قال: ويجوز إِضافتها إِلى زيد لأَنهما مصدران كقوله تعالى: فضرب الرقاب. وفي حديث علي: إِن لبني أُمية مَرْوَداً يَجرون إِليه، هو مَفْعَل من الإِرْوادِ الإِمهال كأَنه شبه المهلة التي هم فيها بالمضمار الذي يجرون إِليه، والميم زائدة. التهذيب: والرِّيدة اسم يوضع موضع الارتياد والإِرادة، وأَراد الشيء: أَحبه وعُنِيَ به، والاسم الرِّيدُ. وفي حديث عبد الله: إِن الشيطان يريد ابن آدَم بكل ريدة أَي بكل مَطْلَب ومُراد. يقال: أَراد يريد إِرادة، والريدة الاسم من الإِرادة. قال ابن سيده: فأَما ما حكاه اللحياني من قولهم: هَرَدْتُ الشيء أَهَريدُه هِرادةً، فإِنما هو على البدل، قال سيبويه: أُريد لأَن تفعل معناه إِرادتي لذلك، كقوله تعالى: وأُمِرتُ لأَنْ أَكونَ أَوَّلَ المسلمين. الجوهري وغيره: والإِرادة المشيئة وأَصله الواو، كقولك راوده أَي أَراده على أَن يفعل كذا، إِلا أَن الواو سكنت فنقلت حركتها إِلى ما قبلها فانقلبت في الماضي أَلفاً وفي المستقبل ياء، وسقطت في المصدر لمجاورتها الأَلف الساكنة وعوّض منها الهاء في آخره. قال الليث: وتقول راوَدَ فلان جاريته عن نفسها وراوَدَتْه هي عن نفسه إِذا حاول كل واحد من صاحبه الوطء والجماع؛ ومنه قوله تعالى: تراود فتاها عن نفسه؛ فجعل الفعل لها. وراوَدْتُه على كذا مُراوَدَةً ورِواداً أَي أَردتُه. وفي حديث أَبي هريرة: حيث يُراوِدُ عمَّه أَبا طالب على الإِسلام أَي يُراجعه ويُرادُّه؛ ومنه حديث الإسراء: قال له موسى، صلى الله عليهما وسلم: قد والله راودْتُ بني إِسرائيل على أَدنى من ذلك فتركوه. وراودْته عن الأَمر وعليه: داريته. والرائد: العُود الذي يقبض عليه الطاحن إِذا أَداره. قال ابن سيده: والرائدُ مَقْبِضُ الطاحن من الرحى. ورائدُ الرحى: مَقْبِضُها. والرائد: يد الرحى. والمِرْوَدُ: الميل وحديدة تدور في اللجام ومِحورُ البكرة إِذا كان من حديد. وفي حديث ماعز: كما يدخل المِرْوَدِ في المكحُلةِ؛ المِرْوَدُ، بكسر الميم: الميل الذي يكتحل به، والميم زائدة. والمِرْوَدُ أَيضاً: المَفْصِل. والمِرْوَدُ: الوَتِدُ؛ قال: داوَيْتُه بالمَحْضِ حتى شتا، يَجتذِبُ الأَرِيَّ بالمِرْوَد أَراد مع المِروَد. ويقال: ريح رَوْدٌ لينة الهُبوب. ويقال: ريح رادة إِذا كانت هَوْجاء تَجيءُ وتذهب. وريح رائدة: مثل رادة، وكذلك رُواد؛ قال جرير: أَصَعْصَعَ إِن أُمَّكَ، بعد ليلي، رُوادُ الليلِ، مُطْلَقَةُ الكِمام وكذلك امرأَة رواد ورَادة ورائدة.

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR688 harf
* ر و د * * الإرادةُ * المشيئة و * راوَدَهُ * على كذا * مُرَاوَدَةً * و * رِوَاداً * بالكسر أي أراده و * رَادَ * الكلأ أي طلبه وبابه قال و * رِياداً * أيضا بالكسر و * ارْتَادَ * * ارْتِيَاداً * مثله وفي الحديث ﴿إذا بال أحدكم فليرتد لبوله﴾ أي فليطلب مكانا لينا أو منحدرا و * الرائِدُ * الذي يرسل في طلب الكلأ و * المُرادُ * بالفتح المكان الذي يذهب فيه ويجاء و * المِرْوَدُ * بالكسر الميل وفلان يمشي
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR8.733 harf
الرود: الطلب، مصدر راد يرود، كالرياد، بالكسر، والارتياد والاسترادة، ويقالك راد أهله يرودهم مرعى، أو منزلا، ريادا، وارتاد لهم ارتيادا. ومنه الحديث: إذا أراد أحدكم أن يبول فليرتد لبوله أي يرتاد مكانا دمثا لينا منحدرا لئلا يرتد عليه بوله ويرجع عليه رشاشه. والرود: الذهاب والمجيء، يقال: راد يرود، إذا جاء وذهب ولم يطمئن. ومالي أراك ترود منذ اليوم، ومصدره الرودان والمرروادة والرواد، والريد، بكسرهما، كذا
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR22.787 harf
رَادَ 1 رَادَ ذ , aor. يَرُودُ, (T, S, A,) inf. n. رَوَدَانٌ (A, TA) and رَوْدٌ, (K, TA,) He, or it, (a thing, S,) came and went; (T, S, A, K;) [went to and fro;] was restless, or unsettled. (T, TA.) One says, مَا لِى أَرَاكَ تَرُودُ مُنْذُ اليَوْمِ [What aileth me that I see thee coming and going, or going to and fro, during this day?]. (A, TA.) And رَادَتْ, (S, M, A, K,) aor. تَرُودُ, (S, A,)
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.547 harf
رَادَ رَادَ ( w ) U ( n. ac. رَوْد 1 , رِيَاد [ 23I ] ), a. Wished for; sought for; demanded, required; wished, willed. b. [ n. ac. رَوْد 1 , رِوَاْد 23I , رُوُوْد 27 , رَوَدَاْن 36 ), Roamed, roved about; went to & fro. c. Moved about, shifted. رَوَّدَ رَوَّدَ II , a. Sang. رَاْوَدَ رَاْوَدَ III a. [ 'Ala ], Wished for, wanted, desired. b. [ acc. & 'Ala ], Tried to turn to.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok73.905 harf
رود رَادَ - يَرُوْدُ - رَوْدَة - رُوَيْدَة - رُوَيداً - أَرَادَ - يُرِيْدُ - رَاوَدَ - يُراوِدُ رَادَ - يَرُوْدُ + كائن + شيئاً: سعى في طلبه: يميل نفسياً لحدوث ووقوع فعل: يشعر في نفسه بالميل والرغبة والطلب والسعي لتحقيق مراد أو الحصول عليه، مع أمل وطمع بالنجاح رَوْدَة : على وزن " فـَعـْلة" اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " رَادَ - يَرُوْدُ ":
Tamamını oku

Sîgalar(45)

Mücavir kökler197 mücavir (482 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أله

    65 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  2. دنو

    14 ortak ayet · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür

  3. وفق

    3 ortak ayet · “Vefk” yatay demektir

  4. تمم

    5 ortak ayet · Çiçeklenmiş ağaç demektir

  5. ركس

    2 ortak ayet · Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin…

  6. كفر

    21 ortak ayet · Hufre, çukur demektir

  7. أخر

    14 ortak ayet · Uhur ense demektir

  8. صعد

    3 ortak ayet · Bayır, yokuş yer demektir

  9. ضرر

    7 ortak ayet · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir

  10. طفأ

    2 ortak ayet · TFV Tafve(tı ile) kaynayan tencerede taşan köpük demektir

  11. طلق

    4 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir

  12. حرج

    3 ortak ayet · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir

Geçtiği ayetler(120)

  1. … مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا …

    İrade ederRamazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’an, o ayda indirilmiştir. Sizden her kim ayı görürse oruç tutsun. Kim de hasta olur veya seferde bulunursa, diğer günlerde o kadar oruç tutsun. Allah, sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Bu sayıyı tamamlamanız; size hidayet ihsan etmiş olduğundan Allah’ı tekbir ile yüceltmeniz içindir ve umulur ki şükredesiniz.

  2. … مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا …

    İrade ederRamazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’an, o ayda indirilmiştir. Sizden her kim ayı görürse oruç tutsun. Kim de hasta olur veya seferde bulunursa, diğer günlerde o kadar oruç tutsun. Allah, sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Bu sayıyı tamamlamanız; size hidayet ihsan etmiş olduğundan Allah’ı tekbir ile yüceltmeniz içindir ve umulur ki şükredesiniz.

  3. … شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَكِنَّ اللَّهَ يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ

    İrade ederŞu peygamberler onlardan kimini kiminden üstün kıldık. Allah, onlardan kimiyle söyleşmiş, kimini de derecelerle yükseltmiştir. Meryem oğlu İsa’ya da açık deliller verdik. Ve onu Ruh’ul-Kudüs ile destekledik. Eğer Allah dilesydi; onların arkasındakiler; kendilerine apaçık deliller geldikten sonra birbirlerini öldürmezlerdi. Fakat ihtilafa düştüler, sonra onlardan kimi inandı, kimi de inkar etti. Allah dileseydi; birbirlerini öldürmezlerdi. Ancak Allah, istediğini yapar.

  4. تِلْكَ آيَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَيْكَ بِالْحَقِّ وَمَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْمًا لِلْعَالَمِينَ

    İrade ederBunlar; Allah’ın ayetleridir. Onları sana hak olarak okuyoruz. Allah, alemlere zulmetmek istemez.

  5. … مِنْ بَعْدِ مَا أَرَاكُمْ مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ …

    İrade ederGerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.

  6. … مَا تُحِبُّونَ مِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الدُّنْيَا وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ …

    İrade ederGerçekten Allah’ın size olan vaadi doğru çıktı; O’nun izni ile kafirleri kırıp biçiyordunuz ki içinizden, dünyayı isteyenler ve ahireti isteyenler bulunduğundan sevdiğiniz zaferi size gösterdikten sonra; baş kaldırdığınız, verilen emir hakkında çekiştiğiniz ve yıldığınız zaman, imtihan etmek için Allah sizi mağlubiyete uğrattı. Bununla beraber sizi bağışladı. Allah mü’minlere lütufkardır.

  7. وَلَا يَحْزُنْكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئًا يُرِيدُ اللَّهُ أَلَّا يَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِي الْآخِرَةِ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌ

    İrade ederKüfre koşanlar, seni üzmesin. Şüphesiz onlar, Allah’a zarar veremezler. Allah, onlara ahirette hiç bir nasib vermemek istiyor. Onlar için büyük bir azab vardır.

  8. يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَيَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

    İrade ederAllah; size bilmediklerinizi açıkça bildirmek, sizden öncekilerin yollarını size göstermek ve tövbelerinizi kabul etmek ister. Allah Halim’dir, Hakim’dir.

  9. وَاللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَوَاتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيمًا

    İrade ederAllah; sizin tövbelerinizi kabul etmek ister. Şehvetlerine uyanlarda sizin büyük bir sapıklığa düşmenizi isterler.

  10. يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ وَخُلِقَ الْإِنْسَانُ ضَعِيفًا

    İrade ederAllah (tekliflerini) sizden hafifletmek istiyor. Ve insan, zayıf yaratılmıştır.

Sîga sayfası: يُرِيدُونَ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökرود
YapıÜçlü
Özel DurumEcvef (vâvî)
Bağlamsal Yakın Köklerطلب, قصد, همم, شاء
Zıt Kökكره
Çekirdek Özet 1Su, otlak veya elverişli menzil aramak amacıyla önden gidip gelme; yumuşak ve amaçlı araştırma hareketi
Çekirdek Özet 2Bir hedefe bilinçli yönelme, tercihte bulunma, kast ve fiili doğuran kesin azim (irade)
Çekirdek Özet 3Varlığın ve insanın kör tesadüflerle değil, gaye odaklı bir niyet ve tercih düzeniyle yönetilmesi
Kritik Hata Riskiİrade kavramını zihinsel bir temenni veya pasif bir arzu sanarak kökteki aktif araştırma ve yönelim dinamiğini yitirmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
روGenişleme, yayılma, akışkan devinim ve ferahlık arayışı (örneğin روح, روض, روع, روغ, روم)دGeniş ve serbest yayılma hareketini sınırlandırarak belirli bir kapı, hedef veya menzile odaklanmış maksatlı bir araştırma ve isteme eylemine dönüştürür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
رİnsan başı; baş, ilk, üstÖncülük etme, zihinsel planlama, niyetin başlatılması ve hedefin en baştan belirlenmesi.
وÇengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturmaİsteyen özne ile hedeflenen nesne arasında bağ kurma; eylemin devamlılığını sağlama.
دKapı; giriş, geçiş, hareketEşiği aşma, niyetten fiile geçiş kapısını aralama ve amaca doğru adım atma.
رودZihinde ve başta tasarlanan bir hedefe doğru yönelip o hedefe ulaştıracak kapıyı ve yolu ısrarla arama hareketi.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir kabilenin konaklamasından önce otlak ve su bulmak üzere önden gönderilen keşifçinin (râid) ileri geri giderek araştırma yapması; ayrıca el değirmenini döndürmeye yarayan ahşap tutamak kolu (el-mervad).
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem Hüzeyl şiirinde bal arayan kimsenin vadilerdeki arayışını niteleyen kullanımda geçtiği üzere öncünün topluluk adına dağ ve vadileri taraması anlamında şahit getirilmiştir: رادَهم رائدهم
Erken Arapça kullanımArap atasözlerinde dürüstlüğün ve güvenilirliğin timsali olarak geçen الرائد لا يكذب أهله (Öncü, ailesine yalan söylemez) ifadesi ile Hz. Ali'nin ilim talebelerini nitelerken kullandığı يدخلون رواداً ويخرجون أدلة (İlim ve hikmet arayan öncüler olarak girerler, yol gösterici rehberler olarak çıkarlar) rivayeti.

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde رود kökü, temel olarak bir hedefe doğru hareket etme, arama, gezinme ve bir şeye yönelme kök anlamıyla temsil edilir. İbranicede yer alan ve serbestçe dolaşmak, hükmetmek veya bağımsızca hareket etmek anlamına gelen r-w-d (רוד) kökü ile doğrudan fonetik ve anlamsal örtüşme gösterir; nitekim Tekvin ve Yeremya metinlerinde bu kök başıboş gezinme veya kendi yönünü tayin etme anlamlarında izlenir. Süryanicede ise hareketlilik ve peşine düşme katmanları korunmuştur. Arapçada bu kök, göçebe yaşamın zorunlu bir parçası olan su ve otlak arama (irtiyâd) tecrübesi üzerinden somutlaşmış; ardından zihinsel bir yönelim, talep ve maksatlı tercih anlamına (irâde) evrilerek yüksek bir soyutlama düzeyine ulaşmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönرود kökünden if‘âl kalıbı (إِرَادَة)Öncünün otlak arayışındaki (râid) maksatlı gidiş gelişinden, zihnin bir gayeyi seçip ona meyletmesi anlamına semantik sıçrama gerçekleşmiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice r-w-d (רוד), Süryanice r-w-dSerbest hareket etme, yön arama ve kendi iradesiyle dolaşma anlam matrisi korunmuştur.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış düzenli bir eşdeğer tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
رودAnlamlıAramak, yönelmek, istemekÖncü arayışı, niyet ve bir hedefe doğru maksatlı yönelim.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
ردوAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş bağımsız kök olarak işlenmez; illetli türevler ردي maddesinde toplanır.Kur'an'da geçmez.
وردAnlamlıSuya varmak, ulaşmakBir su kaynağına veya menzile fiilen erişmek, içeri girmek.Kur'an'da geçer; arayışın (râid) hedefe ulaşma aşamasıdır.
ودرAnlamlıParçalamak, helak etmekAz kullanılan bir biçim olup bir şeyi dağıtmak veya telef etmek anlamındadır.Kur'an'da geçmez.
دروAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıBu harf dizilişi doğrudan müstakil bir fiil kökü olarak kurulmamış, دري köküne rücu etmiştir.Kur'an'da geçmez.
دورAnlamlıDönmek, daire çizmekBir merkezin etrafında hareket etmek, zamanın veya hallerin devretmesi.Kur'an'da geçer; kökteki değirmen kolunun dönüşüyle temaslıdır.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
رودMerkezİsteme, niyet etme, yönelmeÖncül bir araştırma, seçim ve maksatla bir amaca kesin yönelişi ifade eder.İrade, zihinsel meyil ile fiili talep arasındaki dinamik köprüdür.
طلبKomşuArama ve istemeطلب, nesnesi somut olan ve dış dünyada fiilen aranan şeyleri kapsar; رود ise içsel niyet ve kastı önceleyebilir.طلب arama eyleminin kendisine, رود ise bu eylemi doğuran tercihe ve hedefe odaklanır.
قصدKomşuDoğrulma ve amaçlamaقصد, hedefe dosdoğru yönelmeyi ve itidali içerir; رود ise seçenekler arasından araştırıp seçmeyi barındırır.قصد istikamete, رود ise tercihin dinamik iradesine vurgu yapar.
شاءKomşuDileme ve var etmeشاء, ontolojik olarak bir şeyin varlık sahasına çıkmasını takdir etmektir; رود ise amaca yönelik kasttır.Meşîet var etmeyle, irade ise amaç ve hikmetle doğrudan irtibatlıdır.
هممKomşuTasarlama ve azmetmeهمم, henüz eyleme dökülmemiş ilk zihinsel kıpırdanış ve tasarıdır; رود ise karara bağlanmış yönelimdir.همم başlangıç niyetini, رود olgunlaşmış ve fiili tetikleyen iradeyi gösterir.
كرهZıtHoşlanmama, zorlanma, istememeBir şeye içsel olarak direnç gösterme, zoraki boyun eğme veya nefret etme.İradenin gerektirdiği serbest seçim ve yönelimin tam zıddıdır; baskı ve isteksizliği imler.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
Arapçaرودİrade etmek, araştırmakBir hedefe bilinçli yöneliş, öncülük ve maksatlı istek.Kesin
LatinceVelle, appetereİstemek, yönelmekVelle zihinsel istemeyi karşılarken appetere bir hedefe yönelme boyutunu verir; ancak râid kökündeki keşif nüansı eksiktir.Güçlü
İngilizceTo will, to intend, to seekİrade etmek, amaçlamakTo will zihinsel ve ontolojik iradeyi, to seek ise kökün arama-keşif katmanını karşılar; tek kelime iki alanı birden kapsamaz.Güçlü
AlmancaWollen, beabsichtigenİstemek, kastetmekWollen failin seçim gücünü gösterir; beabsichtigen maksatlı yönelimi vurgular.Güçlü
FransızcaVouloir, prétendreİstemek, niyet etmekVouloir fiili karar ve istemeyi taşır; ancak kökün öncü keşif anlamını vermez.Güçlü

Kaynak Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أَرَادَ / يُرِيدُİlahi mutlak irade ve tekvînî takdirAllah’ın kâinattaki tasarrufu, kolaylık murat etmesi ve hükmünü icra etmesi (örnek: Bakara 2:185, Mâide 5:49, Hac 22:14, Burûc 85:16).
أَرَادَ / يُرِيدُونَİnsani ahlaki tercih, niyet ve yönelimİnsanın dünya veya ahiret hayatını hedeflemesi, amellerin arkasındaki asıl niyet (örnek: Âl-i İmrân 3:145, İsrâ 17:18, İsrâ 17:19, Şûrâ 42:20).
رَاوَدَ / تُرَاوِدُKarşı tarafı kendi arzusuna çekme, ısrarla isteme (murâvede)Bir kimseyi iradesi dışında ikna etmeye veya nefsani arzuya boyun eğdirmeye çalışma bağlamı (örnek: Yûsuf 12:23, Yûsuf 12:26, Yûsuf 12:32, Kamer 54:37).
أَرَادَ (mecazen nesneye isnat)Bir durumun eşiğinde olma, eğilim göstermeCansız bir varlığın yıkılmaya yüz tutmasını irade fiiliyle tasvir eden istiare bağlamı (örnek: Kehf 18:77).
رُوَيْدًاMühlet verme, yavaşlatma, acele etmemeKâfirlere bir süre tanınması ve yumuşaklıkla beklenmesi talimatı (örnek: Târık 86:17).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamSıfât-ı ilâhiyye (İrade sıfatı)İradenin meşîet ile farkı; tekvînî ve teşrîî irade ayrımı; ilahi iradenin şer ve küfürle ilişkisi.İrade, mümkün olan iki durumdan birini diğerine tahsis eden ezeli ilahi sıfat olarak terimleşmiştir.
FıkıhHukuki irade beyanı ve akitlerİrade (kast ve rıza) ile akdin geçerliliği; ikrah altında iradenin durumu; hata ve hile halleri.İç irade ile dış beyan arasındaki uyum ve hukuki sonucun doğması için aranan bilinçli kast.
Tefsirİnsanın amel yönelimi ve ilahi muratAhiret veya dünya talebinin amellerin değerini belirlemesi; Yûsuf kıssasındaki murâvede psikolojisi.İnsanın kalbi yönelimi ve zihinsel tercihlerinin ilahi sorumlulukla irtibatlandırılması.
Hadisİlim talebi ve öncülük ahlakıRâid kavramının dürüst rehberlik ve ilim arayışında bir ahlak modeli olarak vazedilmesi.Toplumun önünde giden, onlara doğru yolu ve bereketi arayan güvenilir kılavuzluk.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİbadet ve ahlakın temeliİhlas ve niyetAmelleri salt şekilden kurtarıp ilahi rızaya bağlamaDini sorumluluk ancak bilinçli bir irade yönelimiyle anlam kazanır.Kesin
İlmiBilgi üretimi ve keşifİrtiyâd (araştırma ve hipotez kurma)Bilinmeyene doğru öncü zihinsel sefer düzenlemeBilim insanı, toplum adına hakikati ve yararlı bilgiyi arayan bir râiddir.Güçlü
SiyasiYönetim ve kamu politikasıSiyasi irade ve liderlikToplumu felah bulacağı menzillere sevk etmeYönetici, tebaasına yalan söylemeyen ve en doğru çözümü arayan rehber konumundadır.Güçlü
İktisadiTercih ve piyasa davranışıTalep, tüketici tercihi ve yatırım kararıKaynakların belirli mal ve hizmetlere tahsis edilmesiİktisadi aktörlerin rasyonel ve maksatlı yönelimleri piyasa dengesini belirler.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerVektörel yönelim ve gradyan arayışı (optimizasyon)Bir sistemin rastgele savrulmak yerine potansiyel enerjiyi düşürecek veya verimi artıracak en uygun yöne (gradyan doğrultusunda) meylederek çözüm uzayını taraması.Güçlü
Beşeri bilimlerRasyonel tercih teorisi ve teleolojik eylemBireyin alternatif seçenekler arasından kendi hedefine en uygun olanı bilinçli olarak seçip ona doğru yönelmesi ve bu amaç doğrultusunda eylemini kurması.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiİradeyi sadece içsel, psikolojik bir istek veya soyut bir arzuya indirgemek; kökün ihtiva ettiği araştırma, öncülük ve hedef belirleme eylemliliğini dışarıda bırakmak.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da irade, sadece bir duygu değil; amelin hedefini (dünya veya ahiret) belirleyen kurucu niyet, varlığın yaratılışındaki ilahi gaye ve bir kimseyi dönüştürmeye yönelik ısrarlı çabadır (murâvede).
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİnsanın eylemlerinden sorumlu tutulmasını kör bir kadere bağlamak veya iradeyi amelsiz bir temenni sanarak Kur'an'ın amel-niyet bütünlüğünü koparmak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın ahlak ve varlık tasavvurunun merkezinde 'irade' yer alır; insan rastgele savrulan bir varlık değil, neyi irade ettiğinden (dünya mı ahiret mi) hesaba çekilecek olan bilinçli bir öznedir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnsanın niyet ve tercihini dünya-ahiret karşıtlığında ele alan ayetlerde (İsrâ 17:18-19, Şûrâ 42:20), ilahi kolaylaştırma ve teşrî hikmetini bildiren yerlerde (Bakara 2:185) ve Yûsuf kıssasındaki psikolojik tahlillerde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanı iradesiz bir nesneye indirgeyen cebriyetçi yaklaşımları ve ameli salt dış görünüşten ibaret sayıp niyetin yönlendirici gücünü ihmal eden şekilciliği düzeltir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir topluluğun konaklaması için elverişli su ve otlağı önden gidip araştıran öncünün (râid) hedef odaklı, yumuşak ve ısrarlı arayış hareketi.
  • Soyut anlamZihnin seçenekler havuzundan belirli bir gayeyi seçerek fiili o yöne sevk etmesi; failin bilincinden doğan amaçlı kast ve irade.
  • Sistematik karşılıkVarlıkta ve insan eyleminde gayesizliği dışlayan, her yönelimi bir hedefe bağlayan ve amelleri niyet ekseninde tartıya çıkaran teleolojik tercih mekanizması.
  • LaTeX modeliI:S→A  ⟹  xt+1=f(xt,A)
  • LaTeX açıklamasıModelde S mevcut durumlar ve seçenekler kümesini, I bu kümeden belirli bir hedefi seçen irade fonksiyonunu, A seçilen amaç ve eylem yönelimini temsil eder. f fonksiyonu ise sistemin mevcut durumunun (xt), iradeyle belirlenen eylem (A) vasıtasıyla amaçlanan yeni duruma (xt+1) dönüştürülmesini ifade eder. İrade, durumlar arasındaki pasif bekleyişi amaçlı bir durum değişimine bağlayan kurucu operatördür.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ر