رصد
ر - ص - د
KÖK- 6 geçiş
- 6 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
“Rusde”, yaban hayvanın düşmesi için açılmış ve üstü kapatılmış tuzak çukurudur. Karşı tarafa görünmeden yapılan gözetlemeye “resad” denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“Rusde”, yaban hayvanın düşmesi için açılmış ve üstü kapatılmış tuzak çukurudur. Karşı tarafa görünmeden yapılan gözetlemeye “resad” denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.864 harfباب الصاد والدال والراء معهما
ص د ر، ر ص د، ص ر د، د ر ص مستعملات
صدر:
الصَّدْرُ: أعلى مُقَدَّمِ كُلِّ شيءٍ، وصَدْرُ القَناةِ أعلاها، وصَدْرُ الأمر أوَّلُه.
وصُدْرةُ الاِنسانِ: ما أَشَرفَ من أعلى صَدْره.
والصِّدارُ: ثَوبٌ رأسُه كالمِقْنَعَةِ، وأسفلُه يُغَشِّي الصَّدْر والمَنْكِبَيْنِ تَلْبَسُه النِّساءُ.
والتصدير: حَبْلٌ يُصَدَّرُ به البعير اذا جَرَّ حِمْلَه الى خَلف، فالحَبْلُ اسمه التصدير،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR635 harfالراصِدُ للشيء: المراقِبُ له. تقول: رَصَدَه يَرْصُدُهُ رَصْداً ورَصَداً. والتَرَصُّدُ: التَرَقُّبُ. والرَصيدُ: السَبُعُ الذي يَرْصُدُ لِيثِبَ. والرَصود من الإبل: التي تَرْصُدُ شُرْبَ الإبل، ثم تشرب هي. والرَصَدُ: القَوْمُ يَرصُدون، كالحَرَس يستوي فيه الواحد ولاجمع والمؤنّث. وربَّما قالوا: أرْصادٌ. والمَرْصَد: موضع الرَصْد. الأصمعيّ: رَصَدْتُهُ أَرْصُدُه رَصْداً: ترقَّبْته. وأَرْصَدْتُ له:
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.570 harfص د ر
صدر ، صرد ، رصد ، درص
استعمل من وجوهها : صدر ، صرد ، رصد ، درص .
صدر : قال ابن المظفّر : الصَّدْرُ : أعْلى مقدَّم كلّ شيء قال : وصَدْرُ القَناة : أعْلاها . وصَدْرُ الأمر أوّله . قال : والصُّدْرةُ من الإنسان : ما أشرَفَ من أَعْلى صَدْرِه .
قلتُ : ومن هذا قول امرأة طائيَّةٍ كانت تحتَ امرىء القيس ففَرِكَتْه وقالت : إني ما علمتُك إلاّ ثقيلَ الصُّدْرة ، سريع الهِراقة ، بطيءَ الإفاقة .
وقال أحمد
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR2.744 harf(باب الراء والصاد وما يثلثهما)
(رصع) الراء والصاد والعين أصلٌ واحدٌ يدلُّ على عَقْد شيءٍ بشيءٍ كالتَّزْيِين له به. يقال لِحلْية السَّيف رَصِيعةٌ، والجمع رصائع، وذلك ما كان منها مستديراً. وكل حَلْقَةِ حِلْيَةٍ مستديرةٍ : رصيعةٌ. قال الهذليّ(1):
ضربنَاهُمُ حتى إذا ارْبَثَّ جمعُهُمْ *** وعادَ الرَّصيعُ نُهْبَةً للحمائلِ(2)
ومن الباب المراصِعُ، وهي التمائِم، سمِّيت بذلك لأنها تعلَّق. ويقال رُصِعَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR586 harf- الرصد: الاستعداد للترقب، يقال: رصد له، وترصد، وأرصدته له. قال عز وجل: ﴿وإرصادا لمن حارب الله ورسوله من قبل﴾ [التوبة/107]، وقوله عز وجل: ﴿إن ربك لبالمرصاد﴾ [الفجر/14]، تنبيها أنه لا ملجأ ولا مهرب. والرصد يقال للراصد الواحد، وللجماعة الراصدين، وللمرصود، واحدا كان أو جمعا. وقوله تعالى: ﴿يسلك من بين يديه ومن خلفه رصدا﴾ [الجن/27]، يحتمل كل ذلك. والمرصد: موضع الرصد، قال تعالى: ﴿واقعدوا لهم كل مرصد﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.103 harfر ص د
رصدته وارتصدته وترصّدتـه نحـو رقبتـه وارتقبتـه وترقّبتـه: قعـدت لـه علـى طريقـه أترقبـه وراصدته راقبته.
وتراصد الرجلان.
وقال ذو الرمة: يراصدها في جوف حدباء ضيق على المرء إلا ما تخـرق حالهـا وقعدت له بالمرصد والمرصاد والمرتصد والرصد.
وقوم رصد جمع راصد نحو حرس وخدم " فإنـه يسلـك مـن بيـن يديـه ومـن خلفـه رصـداً " وفلـان يخـاف رصدا من قدّامه وطلباً من ورائه أي عدواً يرصده "
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.039 harfالراصِدُ بالشيء: الراقب له. رَصَدَه بالخير وغيره يَرْصُدُه رَصْداً ورَصَداً: يرقبه، ورصَدَه بالمكافأَة كذلك. والتَّرَصُّدُ: الترقب. قال الليث: يقال أَنا لك مُرْصِدٌ بإِحسانك حتى أُكافئك به؛ قال: والإِرصاد في المكافأَة بالخير، وقد جعله بعضهم في الشر أَيضاً؛ وأَنشد: لاهُمَّ، رَبَّ الراكب المسافر،
احْفَظْه لي من أَعيُنِ السواحر،
وحَيَّةٍ تُرْصِدُ بالهواجر
فالحية لا تُرْصِدُ إِلا بالشر. ويقال للحية
الراصِدُ بالشيء: الراقب له. رَصَدَه بالخير وغيره يَرْصُدُه رَصْداً ورَصَداً: يرقبه، ورصَدَه بالمكافأَة كذلك. والتَّرَصُّدُ: الترقب. قال الليث: يقال أَنا لك مُرْصِدٌ بإِحسانك حتى أُكافئك به؛ قال: والإِرصاد في المكافأَة بالخير، وقد جعله بعضهم في الشر أَيضاً؛ وأَنشد: لاهُمَّ، رَبَّ الراكب المسافر، احْفَظْه لي من أَعيُنِ السواحر، وحَيَّةٍ تُرْصِدُ بالهواجر فالحية لا تُرْصِدُ إِلا بالشر. ويقال للحية التي تَرْصُد المارة على الطريق لتلسع: رصيد. والرَّصِيدُ: السبع الذي يَرْصُد لِيَثِب. والرَّصُود من الإِبل: التي تَرْصُد شرب الإِبل ثم تشرب هي. والرَّصَدُ: القوم يَرْصُدون كالحَرَس، يستوي فيه الواحد والجمع والمؤنث، وربما قالوا أَرصاد. والرُّصْدَة، بالضم: الزُّبْية. وقال بعضهم: أَرصَدَ له بالخير والشر، لا يقال إِلا بالأَلف، وقيل: تَرَصَّدَه ترقبه. وأَرصَدَ له الأَمر: أَعدّه. والارتصاد: الرَّصْد. والرَّصَد: المرتَصِدُون، وهو اسم للجمع. وقال الله عز وجل: والذين اتخذوا مسجداً ضراراً وكفراً وتفريقاً بين المؤمنين وإِرصاداً لمن حارب الله ورسوله؛ قال الزجاج: كان رجل يقال له أَبو عامر الراهب حارَب النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، ومضى إِلى هِرَقْلَ وكان أَحد المنافقين، فقال المنافقون الذين بنوا مسجد الضرار: نبني هذا المسجد وننتظر أَبا عامر حتى يجيء ويصلي فيه. والإِرصاد: الانتظار. وقال غيره: الإِرصاد الإِعداد، وكانوا قد قالوا نَقْضي فيه حاجتنا ولا يعاب علينا إِذا خلونا، ونَرْصُده لأَبي عامر حتى مجيئه من الشام أَي نعدّه؛ قال الأَزهري: وهذا صحيح من جهة اللغة. روى أَبو عبيد عن الأَصمعي والكسائي: رصَدْت فلاناً أَرصُدُه إِذا ترقبته. وأَرْصَدْت له شيئاً أُرْصِدُه: أَعددت له. وفي حديث أَبي ذر: قال له النبي، صلى الله عليه وسلم: ما أُحِبُّ عِندي (* قوله «ما أحب عندي» كذا بالأصل ولعله ما أحب ان عندي والحديث جاء بروايات كثيرة) . مِثلَ أُحُدٍ ذهباً فَأُنفِقَه في سبيل الله، وتمُسي ثالثةٌ وعندي منه دينارٌ إِلاَّ دينار أُرْصِدُه أَي أُعِدُّه لدين؛ يقال: أَرصدته إِذا قعدت له على طريقه ترقبه. وأَرْصَدْتُ له العقوبة إِذا أَعددتها له، وحقيقتُه جعلتها له على طريقه كالمترقبة له؛ ومنه الحديث: فأَرْصَدَ الله على مَدْرجته ملَكاً أَي وكله بحفظ المدرجة، وهي الطريق. وجعله رَصَداً أَي حافظاً مُعَدّاً. وفي حديث الحسن بن علي وذكر أَباه فقال: ما خَلَّف من دنياكم إِلا ثلثمائة درهم كان أَرصَدَها لشراء خادم. وروي عن ابن سيرين أَنه قال: كانوا لا يَرْصُدون الثمار في الدَّيْن وينبغي أَن يُرْصَد العينُ في الدَّيْن؛ قال: وفسره ابن المبارك فقال إِذا كان على الرجل دين وعنده من العين مثله لم تجب الزكاة عليه، وإِن كان عليه دين وأَخرجت أَرضه ثمرة يجب فيها العشر لم يسقط العشر عنه من أَجل ما عليه من الدين، لاختلاف حكمهما وفيه خلاف. قال أَبو بكر: قولهم فلان يَرْصُد فلاناً معناه يقعد له على طريقه. قال: والمَرْصَدُ والمِرْصادُ عند العرب الطريق؛ قال الله عز وجل: واقعدوا لهم كل مَرصد؛ قال الفراء: معناه واقعدوا لهم على طريقهم إِلى البيت الحرام، وقيل: معناه أَي كونوا لهم رَصَداً لتأْخذوهم في أَيّ وجه توجهوا؛ قال أَبو منصور: على كل طريق؛ وقال عز وجل: إِنَّ ربك لبالمرصاد؛ معناه لبالطريق أَي بالطريق الذي ممرّك عليه؛ وقال عديّ: وإِنَّ المنايا للرجالِ بِمَرْصَد وقال الزجاج: أَي يرصد من كفر به وصدّ عنه بالعذاب؛ وقال ابن عرفة: أَي يَرْصُد كل إِنسان حتى يجازِيَه بفعله. ابن الأَنباري: المِرصاد الموضع الذي ترصد الناس فيه كالمضمار الموضع الذي تُضَمَّر فيه الخيل من ميدان السباق ونحوه، والمَرْصَدُ: مثل المِرصاد، وجمعه المراصد، وقيل: المرصاد المكان الذي يُرْصَدُ فيه العدوّ. وقال الأَعمش في قوله: إِنَّ ربك لبالمرصاد؛ قال: المرصاد ثلاثة جسور خلف الصراط: جسر عليه الأَمانة، وجسر عليه الرحم، وجسر عليه الربّ؛ وقال تعالى: إِن جهنم كانت مرصاداً، أَي تَرْصُد الكفار. وفي التنزيل العزيز: فإِنه يسلك من بين يديه ومن خلفه رصداً أَي إِذا نزل الملَك بالوحي أَرسل الله معه رصداً يحفظون الملك من أَن يأْتي أَحد من الجنّ، فيستمع الوحي فيخبر به الكهنة ويخبروا به الناس، فيساووا الأَنبياء. والمَرْصَد: كالرصَد. والمرصاد والمَرْصَد: موضع الرصد. ومراصد الحيات: مكامنها؛ قال الهذلي: أَبا مَعْقَلٍ لا يُوطِئَنْكَ بغاضَتي رُؤوسَ الأَفاعي في مَراصِدِها العُرْم وليث رصيد: يَرْصُدُ ليثب؛ قال: أَسليم لم تعد، أَم رصِيدٌ أَكلَكْ؟ والرَّصْد والرَّصَد: المطر يأْتي بعد المطر، وقيل: هو المطر يقع أَوّلاً لما يأْتي بعده، وقيل: هو أَوّل المطر. الأَصمعي: من أَسماء المطر الرصْد. ابن الأَعرابي: الرصَد العهاد تَرْصُد مطراً بعدها، قال: فإِن أَصابها مطر فهو العشب، واحدتها عِهْدَة، أَراد: نَبَت العُشْب أَو كان العشب. قال: وينبت البقل حينئذ مقترحاً صُلْباً، واحدته رَصَدَة ورَصْدة؛ الأَخيرة عن ثعلب؛ قال أَبو عبيد: يقال قد كان قبل هذا المطر له رَصْدَة؛ والرَّصْدة، بالفتح: الدُّفعة من المطر، والجمع رصاد، وتقول منه: رُصِدَت الأَرض، فهي مرصودة. وقال أَبو حنيفة: أَرض مُرصِدة مطرت وهي ترجى لأَن تنبت، والرصد حينئذ: الرجاء لأَنها ترجى كما ترجى الحائل (* قوله «ترجى الحائل» مرة قالها بالهمز ومرة بالميم، وكلاهما صحيح.) وجمع الرصد أَرصاد. وأَرض مرصودة ومُرْصَدة: أَصابتها الرَّصْدة. وقال بعض أَهل اللغة: لا يقال مرصودة ولا مُرْصَدَة، إِنما يقال أَصابها رَصْد ورَصَد. وأَرض مُرصِدة إِذا كان بها شيء من رصَد. ابن شميل: إِذا مُطرت الأَرض في أَوّل الشتاء فلا يقال لها مَرْت لأَنّ بها حينئذ رصداً، والرصد حينئذ الرجاء لها كما ترجى الحامل. ابن الأَعرابي: الرَّصْدة ترصد وَلْياً من المطر. الجوهري: الرصَد، بالتحريك، القليل من الكلإِ والمطر. ابن سيده: الرصد القليل من الكلإِ في أَرض يرجى لها حَيَا الربيع. وأَرض مُرْصِدة: فيها رَصَدٌ من الكلإِ. ويقال: بها رصد من حيا. وقال عرّام: الرصائد والوصائد مصايدُ تُعدّ للسباع.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR346 harf* ر ص د * * الرَّاصِدُ * للشيء الراقب له وبابه نصر و * رَصَداً * أيضا بفتحتين و * التَّرَصُدُ * الترقب و * الرَّصَدُ * أيضا بفتحتين القوم يرصدون كالحرس يستوي فيه الواحد والجمع والمؤنث وربما قالوا * أرْصَادٌ * و * المَرْصَدُ * بوزن المذهب موضع الرصد و * أرْصَدَهُ * لكذا أعده له وفي الحديث ﴿إلا أن أرصدة لدين علي﴾ و * المِرْصَادُ * بالكسر الطريق
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.217 harfرصده بالخير وغيره، يرصده رصدا، بفتح فسكون، على القياس ورصدا، محركة، على غير قياس، كالطلب ونحوه: رقبه، فهو راصد، كترصده، وارتصده. والراصد بالشيء: الراقب به ولذلك سمي به الأسد. والرصيد: السبع الذي يرصد الوثوب، أي يترقب ليث. والرصود، كصبور: ناقة ترصد شرب غيرها من الإبل لتشرب هي، وفي الأساس، والمحكم: ثم تشرب هي. وروى أبو عبيد، عن الأصمعي، والكسائي: رصدت فلانا أرصده، إذا ترقبته. وأرصدت له: أعددت. قلت:
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.721 harfرَصَدَهُ
1 رَصَدَهُ ذ , (As, S, A, Msb, K,) aor. رَصُدَ , (As, S, Msb,) inf. n. رَصْدٌ (S, Msb, K) and رَصَدٌ; (S, K;) and ↓ ارتصدهُ, (A,) and ↓ ترصّدهُ, (S, * K,) or لَهُ ↓ ترصّد, (A,) He sat [or lay in wait] for him in the road, or way: [see رَصَدٌ:] (A, Msb:) or he watched, or waited, for him; (As, S, K;) and so ↓ راصدهُ, (A,) and لَهُ ↓ ارصد: (L:) [or] you say, رَصَدَهُ بَِالخَيْرِ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR942 harfرَصَدَ
رَصَدَ U ( n. ac. رَصْد 1 , رَصَد 4 ),
a. Watched, observed.
b. [ La ], Lay in wait for; waylaid.
أَرْصَدَ
أَرْصَدَ IV
a. [ acc. & La ], Prepared, made ready for.
تَرَصَّدَ
تَرَصَّدَ V ,
a. see I (a) .
رَصْد
رَصْد 1 ,
a. Observation, scrutiny; inspection; superintendence; attention; watch.
b. Balance ( of an account ).
رَصْدَة
رَصْدَة 1t , ( pl. رِصَاْد 23 ),
a. Shower,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR16.600 harfرصد
رَصَدَ - يَرْصُدُ - رَصَد - مَرْصَد - مِرْصَاد - أَرْصَدَ - يُرْصِدُ - إِرْصاد - - إِرْصاداً
رَصَدَ - يَرْصُدُ + كائن + كائناً أو شيئاً أو أمراً: يكمن له: يقف على أهبة الاستعداد: كمن له يترقبه حتى يحين الوقت المناسب ليناله بفعله: يكمن في مكان ثابت ومحصن وآمن، وينظر ويرقب منه خصماً أو عدواً أو أمراً، متحيناً الفرصة للانقضاض عليه
رَصَد:
Mücavir kökler43 mücavir (51 toplam)
- قعد
2 ortak ayet · Temel demektir
- سلخ
1 ortak ayet · Hemen soyundu
- وجد
2 ortak ayet · Su birikintisidir
- شهب
1 ortak ayet · Gök taşı demektir
- حصر
1 ortak ayet · Hisar kale duvarı demektir
- حرب
1 ortak ayet · Harbe mızrak ucu demektir
- حلف
1 ortak ayet · Hilye süs demektir
- سلك
1 ortak ayet · Sülük demektir
- شهر
1 ortak ayet · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- أخذ
2 ortak ayet · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- خلو
1 ortak ayet · Haliy : Boş arı kovanıdır
- حيث
1 ortak ayet · Hayese sürülmüş tarla demektir
Geçtiği ayetler(6)
وَأَنَّا كُنَّا نَقْعُدُ مِنْهَا مَقَاعِدَ لِلسَّمْعِ فَمَنْ يَسْتَمِعِ الْآنَ يَجِدْ لَهُ شِهَابًا رَصَدًا
GözetleyiciDoğrusu biz; göğün dinlenebileceği bir yerinde oturmuştuk; ama şimdi kim onu dinleyecek olursa, kendisini gözetleyen bir alev buluyor.
إِلَّا مَنِ ارْتَضَى مِنْ رَسُولٍ فَإِنَّهُ يَسْلُكُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَمِنْ خَلْفِهِ رَصَدًا
GözetleyiciAncak beğenip seçtiği bir peygamber müstesnadır. Çünkü onun önünden ve ardından gözcüler koyar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | رصد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رقب, كمن, حرس |
| Zıt Kök | غفل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir güzergâh veya geçit üzerinde hedefin hareketini kollamak üzere gizlenip tetikte beklemek, pusu kurmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi denetimin kaçınılmazlığı, vahyî koruma çemberi ve stratejik hazırlık ile gözetleme |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık alanındaki hiçbir eylemin ilahi teftiş ve kayıt dışı kalamayacağını bildiren mutlak denetim nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir «bakmak» veya pasif «gözetlemek» sayıp geçit tutma, pusu ve stratejik hazırlık boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| رص | Birbirine kenetlenme, sıkıca yanaşma, boşluk bırakmayacak şekilde dizilme ve istiflenme; nitekim رصص kökünde taşların veya tuğlaların kurşun dökülerek birbirine kenetlenmesi ve saf tutulması anlamı esastır. | د | Devamlılık, sınır koyma ve bir hatta çakılıp kalma niteliği taşıyan د harfinin eklenmesiyle, kenetlenmiş ve gizlenmiş dikkat hali belirli bir güzergâha veya geçide yöneltilmiş; pusu kurarak bir hedefin yolunu gözetleme ve stratejik bekleme anlamı somutlaşmıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ر | İnsan başı | Bilinç, dikkat, öncelik ve gözlem merkezini temsil eder; hedefe yönelen zihinsel odaklanmayı kurar. |
| ص | Av kancası / pusuya yatan beden | Sıkışma, gizlenme, hedefin geçeceği dar hatta kapanarak avı kıstırma iradesini simgeler. |
| د | Çadır kapısı / geçiş yolu | Girilen veya geçilen sabit eşiği, belirli bir geçit ve güzergâh üzerindeki bekleme noktasını imler. |
| رصد | Bir geçidin başında odaklanmış dikkatle gizlenip pusuya yatma hareketi | Bilincin (ر), stratejik bir geçit veya eşik üzerine (د) gizlenerek ve kilitlenerek (ص) hedefin gelişini kollaması ve yakalama kastıyla beklemesi hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yırtıcı hayvanın veya avcının avını yakalamak için yol üzerinde gizlenip beklemesi; yaban hayvanını düşürmek üzere kazılıp üzeri kamufle edilen tuzak çukuru (zübye / rusde); ayrıca devenin diğer develerin su içmesini kollayıp onlar çekilince içmesi (rasûd). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye dönemi metinlerinde kök, özellikle geçitleri tutan çöl eşkıyasının (sû‘lûk) pususu, avcının gizlenme yeri veya yol kesen yırtıcı yılan tasvirlerinde yer alır. Veri bulunamadı. |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairi Zü’r-Rumme (Emevî dönemi) kökü avcının siperde gizlenerek avını kollaması bağlamında kullanır: يراصدها في جوف حدباء ضيق / على المرء إلا ما تخرق حالها |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça رصد kökü, güzergâh tutma, pusuya yatma ve bir şeyi elde etmek veya teftiş etmek üzere hazırlıklı bekleme ana semantiğine dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede doğrudan birebir üçlü ses denkliğiyle yaygın bir fiil kökü olarak tescillenmemiş olmakla birlikte, kökün içerdiği «gözetleme, pusu kurma, dikkatle kollama» manaları, güney Sami ve Arap sahasında avcılık, yol emniyeti ve kervan yollarının teftişi gibi bedevi-askeri yaşam pratikleri içinde son derece özelleşmiş bir semantik çekirdek kazanmıştır. Süryanice ve Aramicede benzer gözetleme ve tetikte bekleme fonksiyonları genellikle fonetik akraba olan diğer köklerle karşılanırken, Arapçada kök hem geçit yerini (مرصد) hem de pusuya yatan kolluk veya gözetleyici birliği (رصد) ifade eden zengin bir terminolojik gelişme göstermiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رصد | Pusu kurmak, birinin geçeceği yolda gizlenip beklemek, mükafat veya ceza için hazırlık yapmak anlamlarında genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami / Arapça odaklı gelişim | Kuzeybatı Sami dillerinde sınırlı izler taşımakla birlikte Arapçada avcı pusu çukuru ve güzergâh denetimi üzerinden kurumsallaşmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda kökün düzenli ve kesin bir dış akrabası belgelenememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| رصد | Anlamlı | Pusu kurmak, gözetlemek | Hedef kök; bir geçit üzerinde hedefin hareketini denetlemek üzere tetikte beklemektir. | Kur'an'da geçer |
| ردص | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| صرد | Anlamlı | Katıksız soğuk, iç çekilmesi | Şiddetli soğuk gün, bir şeyden tamamen vazgeçme veya küçük avcı bir kuş türüdür. | Kur'an'da geçmez |
| صدر | Anlamlı | Öne çıkmak, geri dönmek | Sudan veya başlangıç noktasından dönmek, göğüs, bir işin başlangıç ve çıkış yeridir. | Kur'an'da geçer |
| درص | Anlamlı | Küçük yavru, gizli yol | Fare veya kertenkele yavrusu; yer altındaki gizli delikler ve yollardır. | Kur'an'da geçmez |
| دصر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu harf dizilimi mühmel sayılmıştır. | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| رصد | Merkez | Pusuda gözetleme | Bir güzergâh veya geçit üzerinde müdahale etmek üzere gizlenerek tetikte beklemeyi bildirir. | Mekân ve eylem hedefli teftiş |
| رقب | Komşu | Genel gözetleme | Yüksekten veya uzaktan, boynunu uzatarak durumu sürekli izlemek ve korumaktır; pusu şartı içermez. | Sürekli teftiş ve koruma |
| كمن | Komşu | Gizlenme / Pusu | Yalnızca kendini gizlemeyi ve saklanmayı öne çıkarır; hedefi kollama veya denetleme vurgusu ikincildir. | Saklanma hali |
| حرس | Komşu | Nöbet tutma | Korunan bir varlığı dışarıdan gelecek tehlikelere karşı muhafaza etmek üzere uyanık kalmaktır. | Koruma odaklı bekleyiş |
| غفل | Zıt | Dikkatsizlik / Aymazlık | Ortamda var olan tehlikeyi veya sorumluluğu fark etmeme, teyakkuz halini tamamen terk etme durumudur. | Teftiş ve teyakkuz yokluğu |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | رصد | Pusu kurarak gözetlemek | Geçit üzerinde hedefin hareketini teftiş ve müdahale amacıyla gizlenip beklemektir. | Kesin |
| Latince | Insidiari, observare | Pusuya yatmak, gözlemek | Insidiari pusu ve tuzak boyutunu, observare ise dikkatli gözlemi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | To ambush, to lie in wait, to surveil | Pusuya yatmak, gözetlemek | Ambush ani yakalama kastını, surveillance ise organize ve stratejik takibi ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | Auflauern, beobachten | Pusu kurmak, gözetlemek | Auflauern yolda bekleyip baskın yapmayı, beobachten ise sürekli izlemeyi bildirir. | Güçlü |
| Fransızca | Guetter, être aux aguets | Tetikte beklemek, pusu kurmak | Guetter bir geçidi kollamayı, aux aguets ise en küçük hareketi yakalamak üzere uyanık olmayı verir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| رَصَدًا | Vahyî güvenliği sağlayan koruyucu ve gözetleyici melekler / bekçiler | Cinlerin göğü dinlemesini engelleyen teyakkuzdaki güçler ve vahyin peygambere inişini kuşatan koruma çemberi; Cin 72:9, Cin 72:27. |
| لَبِالْمِرْصَادِ | Kaçınılmaz ilahi denetim, teftiş ve kuşatma makamı | Azgınlaşan zâlim toplumların yaptıklarının ilahi gözetimden kaçamayacağını ve hak ettikleri cezaya çarptırılacaklarını bildiren teftiş bağlamı; Fecr 89:14. |
| مِرْصَادًا | Cehennemin suçluları yakalamak için bekleyen bir pusu ve geçit yeri olması | Ahirette azgınların kaçıp kurtulamayacağı, tam güzergâhları üzerine kurulmuş kaçınılmaz tuzak ve hapis noktası; Nebe 78:21. |
| مَرْصَدٍ | Düşmanın geçebileceği stratejik kontrol noktası ve pusu yeri | Müşriklere karşı askeri harekâtta yolların, geçitlerin ve kontrol noktalarının tutulması emri; Tevbe 9:5. |
| وَإِرْصَادًا | Müslümanlar aleyhine teftiş, hazırlık ve üs kurma faaliyeti | Dırar Mescidi'ni inşa edenlerin daha önce Allah ve Resulü ile savaşanlara bir istihbarat ve gözetleme üssü hazırlama çabası; Tevbe 9:107. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve adalet | Allah’ın «mirsâd» üzere olması vasfıyla hiçbir amelin zayi olmayacağı, zulmün karşılıksız kalmayacağı ve ilahi ilmin her şeyi kuşattığı vurgulanır. | Mutlak denetim ve kaçınılmaz adalet |
| Fıkıh | Harp hukuku ve kamu güvenliği | Düşmanın yollarını kesmek, sınır boylarında gözetleme kuleleri (ribât) kurmak ve yol kesicilerin (kuttâut-tarîk) pusu eylemlerinin cezai karşılığı tartışılır. | Askeri istihbarat ve sınır muhafazası |
| Tefsir | Gayb ve vahiy emniyeti | Cin suresinde geçen kavramın vahyin koruma kalkanı olduğunu, vahyî bilginin tahrif ve sızmadan mutlak biçimde arındırıldığını açıklamakta kullanılır. | Dokunulmaz vahyî muhafaza |
| Hadis | Borç ve infak hazırlığı | Hadislerde geçen «bir borcu ödemek için hazırlık yapmak» ifadesi çerçevesinde, kişinin bir hak sahibine hakkını vermek üzere malı kenarda hazır tutması anlamı öne çıkar. | Hak ödemek için ön hazırlık yapma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve hesap nizamı | İlahi teftiş ve vahyî güvenlik duvarı | Kötülüğün ve tahrifatın nizamı delmesini engellemek | İlahi irade varlığın geçit noktalarını tutarak nizamın kozmik ve vahyî dengesini korur. | Kesin |
| İlmi | Bilgi teorisi ve doğrulama | Doğrulama kalkanı ve metodolojik filtre | Hatalı verinin ve safsatanın sisteme sızmasını önlemek | Hakikatin inşasında her aşama epistemolojik denetleyicilerin gözetiminden geçer. | Güçlü |
| Siyasi | Devlet güvenliği ve istihbarat | Sınır denetimi ve stratejik kontrol noktaları | Düşman sızmalarını engellemek ve kamu düzenini sağlamak | İktidar, egemenlik alanının tüm giriş-çıkış yollarını kontrol altında tutmakla yükümlüdür. | Kesin |
| İktisadi | Mali denetim ve rezerv yönetimi | Önceden tahsis edilmiş fon ve regülasyon | Beklenmedik yükümlülükleri karşılamak ve suiistimali önlemek | Gelecekteki borç veya yatırımlar için kaynağın gözetilip kenara ayrılması ve haksız kazancın engellenmesidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Güvenlik duvarı (Firewall) / Kontrol noktası filtresi | Ağ sistemlerinde veri paketlerinin geçit eşiğinde denetlenerek yetkisiz veya zararlı erişimlerin durdurulması, kökün geçitte pusu kurup izinsiz geçişe izin vermeyen yapısıyla birebir örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panoptik denetim / Kurumsal teftiş mekanizması | Hukuk ve kriminolojide suç potansiyeli taşıyan alanların sürekli gözetim altında tutulması, caydırıcılığın failin her an yakalanabileceğini bilmesi üzerine kurulmasıdır. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün anlamını yalnızca gök cisimlerini rasathanede incelemek veya teknik anlamda pasif bir «gözlemcilik» (monitoring) seviyesine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'daki ana ekseni sadece bakmak değil; eyleme geçmek üzere pusu kurmak, bir güzergâhı tutmak, düşmanı kıstırmak ve vahyî süreci her türlü sızmaya karşı aktif silahlı muhafızlar gibi korumaktır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah’ın «mirsâd» üzere oluşunun (Fecr 89:14) veya cehennemin bir «mirsâd» oluşunun (Nebe 78:21) pasif bir seyir zannedilmesi; böylece ilahi adaletin kaçınılmaz takibat, yakalama ve hesap sorma gücünün zayıf algılanması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik güvenlik ve adalet tasarımını temellendirir; varlık alanının ve özellikle peygamberlik/vahiy hattının başıboş bırakılmadığını, kozmik bir teyakkuz ve denetim ağıyla korunduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Gayb haberlerinin dinlenilmesini konu edinen Cin suresi ayetlerinde, ilahi hesabın kaçınılmazlığını ilan eden Fecr ve Nebe surelerinde ve münafıkların yıkıcı faaliyetlerine karşı uyanıklığı emreden Tevbe suresinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zalimlerin eylemlerinin yanlarına kâr kalacağı veya tarihin başıboş aktığı zannını; ayrıca vahyin insan zihnine ulaşırken şeytani veya beşeri müdahalelere açık kaldığı vehmini kesin olarak çürütür. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir geçit veya av yolu üzerinde gizlenip hedefin geçişini kollamak, üzerine atılmak veya onu engellemek üzere pusuda beklemek.
- Soyut anlamİlahi veya stratejik bir gayeyle varlığın geçiş güzergâhlarını tam denetim altına almak; sızıntıyı imkânsız kılan aktif koruma ve kaçışı engelleyen mutlak hesap sorma nizamı.
- Sistematik karşılıkSistemin güvenlik ve hesap sınırını oluşturan, giriş-çıkışları filtreleyen ve hukuki-ahlaki sapmaları anında yakalayan denetim eşiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , varlığın veya eylemlerin aktığı güzergâhı (zamansal ve mekânsal rotayı); , bu güzergâh üzerinde stratejik noktalara yerleştirilmiş denetim ve pusu noktalarını (rasad/mirsâd mevkilerini); ise bu denetimden sağ salim geçebilen meşru akışı temsil eder. Fonksiyon , geçen unsur ile gözetleme noktası arasındaki teftiş bağıntısıdır; şayet bir eylem veya varlık ilahi/hukuki meşruiyet şartını taşımıyorsa (), pusu noktasında engellenir ve akışına son verilir. Formül, hiçbir sapkın unsurun bu kontrol eşiğini aşamayacağını sembolize eder.