شطط

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ش-ط-ط2 sîga, 25 mücavir kök, 3 ayet, 3 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.دخلداودقلبشططربطبغيفزعشَطَطًاقولدعوصرطخوف

KökSîga 2Ayet 3Sure 3Mücavir 25

▶ Ağı aç (3B)

شطط

ش - ط - ط

KÖK
  • 3 geçiş
  • 3 ayet
  • 2 sîga
  • 10 sözlük

Saf, dizilmek demektir. Şetta sonbaharda yere dökülen yaprakların adıdır. Dağınık olmak demektir. Yazın yapraklar ve canlılar bir arada durdukları halde son baharda ve kışın yapraklarını döküp dağılmasından istiare edilerek kışa şita, yaza sayf denmiştir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(10)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Saf, dizilmek demektir. Şetta sonbaharda yere dökülen yaprakların adıdır. Dağınık olmak demektir. Yazın yapraklar ve canlılar bir arada durdukları halde son baharda ve kışın yapraklarını döküp dağılmasından istiare edilerek kışa şita, yaza sayf denmiştir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR701 harf
باب الشين والطّاء ش ط، ط ش مستعملان شط: الشَّطُّ: شطُّ البحر وهو جانبه، يقال: رُكوب البحر شطاً بعد شطِّ. والشَّطُّ: شِقُّ السَّنام، ولكل سنامٍ شطانِ وناقةٌ شطوطٌ. وهي الضّخمة الشّطين ونوقٌ شطائط، قال: قد طلّحته جِـلَّة شَـطـا ئطُ فهو لهنّ خائِلٌ وفارطُ وقال: من كلِّ كوما، شطوطٍ مفخاذ والشَّططُ: مجاوزة القدر في كلِّ شيء، يقال: أعطيتُه ثمناً لا وكساً زلا شَطَطاً. وأشطّ الرجل إشطاطاً، أي: جار
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR637 harf
شَطَّتِ الدار تَشِطُّ وتَشُطُّ شَطَّاً وشُطوطاً: بَعُدَتْ. وأَشَطَّ في القضية، أي جارَ. وأَشَطَّ في السَوْمِ واشْتَطَّ: أَبْعَدَ. وأَشَطُّوا في طلبي، أي أمعَنوا. وحكى أبو عبيد: شطَطْتُ عليه وأَشْطَطْتُ، أي جُرْتُ. وفي احديث تميم الدَاريِّ: إنك لَشاطِّي، أي جائرٌ عليَّ في الحكم. والشَطُّ: جانبُ النهرِ والوادي والسنامِ. وكلُّ جانبٍ من السنام شَطٌّ. والجمع شُطوطٌ. والشَطوطُ بالفتح: الناقةُ الضخمةُ
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR367 harf
- الشطط: الإفراط في البعد. يقال: شطت الدار، وأشط، يقال في المكان، وفي الحكم، وفي السوم، قال: *شط المزار بجدوى وانتهى الأمل* *** (الشطر لابن أحمر، وهو في اللسان مادة (جدا) ؛ وديوانه ص 133 وجدوى: اسم امرأة؛ وعجزه: [فلا خيال ولا عهد ولا طلل] ) وعبر بالشطط عن الجور. قال تعالى: ﴿لقد قلنا إذا شططا﴾ [الكهف/14]، أي: قولا بعيدا عن الحق. وشط النهر حيث يبعد عن الماء من حافته.
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR264 harf
ش ط ط شطّـت الدار‏.‏ وعقبة شاطة وقد شطت شطوطاً‏.‏ وأشط في السوم واشتط‏.‏ و ‏"‏ لا وكس ولا شطـط ‏"‏‏.‏ وأشـط فـي الحكـم ‏"‏ ولا تشطـط ‏"‏‏.‏ وأشطوا في طلبه‏:‏ أمعنوا‏.‏ وجارية شاطة‏:‏ مقدودة وحسنة الشطاط وهو القوام‏.‏ ومن المجاز‏:‏ أخذ شطي السنام‏:‏ شقبه‏.‏
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR3.925 harf
الشَّطاطُ: الطُّولُ واعْتِدالُ القامةِ، وقيل: حُسن القَوام. جاريةٌ شَطّةٌ وشاطّةٌ بينةُ الشَّطاطِ والشِّطاطِ، بالكسر: وهما الاعتدال في القامة؛ قال الهذلي: وإِذْ أَنا في المَخيلةِ والشَّطاطِ والشَّطاطُ: البُعْدُ. شَطَّتْ دارُه تَشُطُّ وتَشِطُّ شَطّاً وشُطوطاً: بَعُدت. وكل بَعِيدٍ شاطٌّ؛ ومنه: أَعوذ بك من الضِّبْنةِ في السفَر وكآبةِ الشِّطّةِ؛ الشِّطَّةُ، بالكسر: بُعْد المسافةِ من شَطَّتِ الدارُ
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR288 harf
* ش ط ط * * شَطَّتِ * الدار تشُطُّ بضم الشين وكسرها * شَطَّا * و * شُطُوطاً * بعُدت و * أشَطَّ * في القضية أي جار وأشد في السوم و * اشْتَطَّ * أي أبعد و * الشَّطُّ * جانب النهر و * الشَطَطُ * بفتحتين مجاوزة القدر في كل شيء وفي الحديث ﴿لها مهر مثلها لا وكس ولا شطط﴾ أي لا نقصان ولا زيادة
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR4.818 harf
شط المنزل يشط ويشط، من حد ضرب ونصر، شطا وشطوطا، الأخير بالضم: بعد، وكل بعيد: شاط، قال الشاعر: شط المزار بجدوى وانتهى الأمل فلا خيال ولا عهد ولا طـلـل وقال آخر: تشط غدا دار جيراننا وللدار بعد غد أبعد وشط عليه في حكمه، يشط، من حد ضرب فقط، شطيطا، كذا في أصول القاموس، كأمير، والصواب: شططا، محركة: جار في قضيته، كأشط واشتط. وفي الصحاح:
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR946 harf
شَطَّ شَطَّ I , U ( n. ac. شَطّ 1 , شُطُوْط 27 ), a. Was distant, far off, remote. b. ( n. ac. شَطَط 4 , شُطُوْط 27 ) [ 'Ala & Fī ], Was unjust to...in. c. ( n. ac. شَطَط 4 ) [ Fī ], Went to extremes, went too far in; overcharged, asked too much. شَطَّطَ شَطَّطَ II , a. see I (b) . b. Walked alongside of ( river ). c. [ coll. ], Ran on a sand-bank, ran aground ( ship ). أَشْطَطَ
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok15.057 harf
شطط شَطَّ - يَشِطُّ (شَطَّ - يَشُطُّ) - شَطَط - شَطَطَاً شَطَّ - يَشِطُّ (شَطَّ - يَشُطُّ) + الكائن: يبالغ ويتجاوز الحد شَطَّ - يَشِطُّ + الكائن + عن مكان: يبالغ ويتجاوز الحد: يذهب بعيداً عن المقبول بأنه مناسب ومعتدل ومنطقي وسائد شَطَّ - يَشِطُّ + الكائن + في أمر: يبالغ ويتجاوز الحد فيه: يذهب بعيداً عن الحد المقبول بأنه معتدل ومنطقي وسائد
Türkçe çeviri henüz yokMaddenin bağlantısı

شطط شَطَّ - يَشِطُّ (شَطَّ - يَشُطُّ) - شَطَط - شَطَطَاً شَطَّ - يَشِطُّ (شَطَّ - يَشُطُّ) + الكائن: يبالغ ويتجاوز الحد شَطَّ - يَشِطُّ + الكائن + عن مكان: يبالغ ويتجاوز الحد: يذهب بعيداً عن المقبول بأنه مناسب ومعتدل ومنطقي وسائد شَطَّ - يَشِطُّ + الكائن + في أمر: يبالغ ويتجاوز الحد فيه: يذهب بعيداً عن الحد المقبول بأنه معتدل ومنطقي وسائد وحق ففي السكن: يبتعد عن العمران، وفي الطعم: الطعم الحارق الزائد، وفي الجدل: المبالغة بالتعصب لرأي، وهو في الحكم تجاه قضية أو مسألة: يبني ويصدر ويقول حكماً يتجاوز فيه حد الحق فيصبح باطلاً خاطئاً شَطَط: اسم فعل " شَطَّ - يَشِطُّ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " شَطَّ - يَشِطُّ ": الحكم أو القول أو الموقع المبالغ به والبعيد عن القبول: الباطل والخاطئ وغير الصواب شَطَطَاً: حال من " شَطَط ": بشكل فيه " شَطَط واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المبالغة والشطط والغلو في إنفاذ الفعل أو الاهتمام بأمر" وهي: طَغَى - يَطْغَى، فَحَشَ - يَفْحُشُ، سَرِفَ- يَسْرَفُ، وَبَلَ - يَبِلُ، غَلَا - يَغْلُوْ، شَطَّ - يَشِطُّ (شَطَّ - يَشُطُّ) شَطَّ- يَشطُّ - يشطط - تشطط ﴿إذ دخلوا على داوود ففزع منهم قالوا لا تخف خصمان بغى بعضنا على بعض فاحكم بيننا بالحق ولا تشطط واهدنا إلى سواء الصراط(22)﴾ ص شططا ﴿وربطنا على قلوبهم إذ قاموا فقالوا ربنا رب السماوات والأرض لن ندعو من دونه إلها لقد قلنا إذا شططا(14)﴾ الكهف ﴿وأنه كان يقول سفيهنا على الله شططا(4)﴾ الجن مختار الصحاح ● [شطط] ش ط ط: شَطَّتِ الدار تشُطُّ بضم الشين وكسرها شَطَّا و شُطُوطاً بعُدت و أشَطَّ في القضية أي جار وأشد في السوم و اشْتَطَّ أي أبعد و الشَّطُّ جانب النهر و الشَطَطُ بفتحتين مجاوزة القدر في كل شيء وفي الحديث ﴿لها مهر مثلها لا وكس ولا شطط﴾ أي لا نقصان ولا زيادة الراغب شطط - الشطط: الإفراط في البعد. يقال: شطت الدار، وأشط، يقال في المكان، وفي الحكم، وفي السوم، قال: - 266 - شط المزار بجدوى وانتهى الأمل *** (الشطر لابن أحمر، وهو في اللسان مادة (جدا) ؛ وديوانه ص 133 وجدوى: اسم امرأة؛ وعجزه: [فلا خيال ولا عهد ولا طلل] ) وعبر بالشطط عن الجور. قال تعالى: }لقد قلنا إذا شططا{ [الكهف/14]، أي: قولا بعيدا عن الحق. وشط النهر حيث يبعد عن الماء من حافته. ملخص اللسان 1. وشَطّ في سِلْعَتِه وأَشطَّ: جاوَزَ القَدْرَ وتباعدَ عن الحق. وشَطَّ عليه في حُكْمِه يَشِطُّ شَطَطاً واشْتَطَّ وأَشَطَّ: جارَ في قضيَّتِه. 2. والشَّطاطُ: البُعْدُ. شَطَّتْ دارُه تَشُطُّ وتَشِطُّ شَطّاً وشُطوطاً: بَعُدت. وكل بَعِيدٍ شاطٌّ؛ 3. شَطَطْتُ أَشُطُّ،وأَشْطَطْتُ: جُرْت،: أَشَطَّ بمعنى أَبْعَدَ، وشَطَّ بمعنى بعُدَ؛ 4. والشَّطَطُ: مُجاوَزةُ القَدْرِ في بيع أَو طلَب أَو احتكام أَو غير ذلك من كل شيءٍ، 5. الشَّطاطُ: الطُّولُ واعْتِدالُ القامةِ، وقيل: حُسن القَوام 6. والشَّطُّ: شاطِئُ النهر وجانبه لسان العرب ● - شطط: الشَّطاطُ: الطُّولُ واعْتِدالُ القامةِ، وقيل: حُسن القَوام. جاريةٌ شَطّةٌ وشاطّةٌ بينةُ الشَّطاطِ والشِّطاطِ، بالكسر: وهما الاعتدال في القامة؛ قال الهذلي: وإِذْ أَنا في المَخيلةِ والشَّطاطِ والشَّطاطُ: البُعْدُ. شَطَّتْ دارُه تَشُطُّ وتَشِطُّ شَطّاً وشُطوطاً: بَعُدت. وكل بَعِيدٍ شاطٌّ؛ ومنه: أَعوذ بك من الضِّبْنةِ في السفَر وكآبةِ الشِّطّةِ؛ الشِّطَّةُ، بالكسر: بُعْد المسافةِ من شَطَّتِ الدارُ إِذا بَعُدت. والشَّطَطُ: مُجاوَزةُ القَدْرِ في بيع أَو طلَب أَو احتكام أَو غير ذلك من كل شيءٍ، مشتق منه؛ قال عنترة: شَطَّتْ مَزارَ العاشِقينَ، فأَصْبَحَت عَسِراً عليَّ طِلابُها ابْنةُ مَخْرَمِ (* هكذا رُوي هنا، وهو في معلقة عنترة: حَلَّتْ بأَرضِ الزَّائرين، فأَصبحت * عِسِراً عليَّ طِلابُكِ، ابنةَ مخْرَمِ) أَي جاوَزَتْ مَزارَ العاشقين، فعدَّاه حملاً على معنى جاوزت، ويجوز أَن يكون منصوباً بإِسقاط الباء تقديره بَعُدت بموضع مَزارِهم، وهو قول عثمان بن جني إِلاَّ أَنه جعل الخافض الساقط عن، أَي شَطَّت عن مزارِ العاشقين. وفي حديث ابن مسعود، رضي اللّه عنه: لها مَهْرُ مِثلها لا وكْسَ ولا شَطَطَ أَي لا نُقْصان ولا زِيادةَ. وفي التنزيل العزيز: وانه كان يقول سَفِيهُنا على اللّهِ شَطَطاً؛ قال الراجز: يَحْمُونَ أَلفاً أَن يُسامُوا شَطَطا وشَطّ في سِلْعَتِه وأَشطَّ: جاوَزَ القَدْرَ وتباعدَ عن الحق. وشَطَّ عليه في حُكْمِه يَشِطُّ شَطَطاً واشْتَطَّ وأَشَطَّ: جارَ في قضيَّتِه. وفي التنزيل: ولا تُشْطِطْ، وقرئَ: ولا تَشْطُطْ ولا تُشَطِّطْ، ويجوز في العربية ولا تَشْطِطْ، ومعناها كلّها لا تَبْعُدْ عن الحقّ؛ وأَنشد: تَشُِطُّ غَداً دارُ جِيرانِنا، ولَلدَّارُ بَعْدَ غَدٍ أَبْعَدُ أَبو عبيد: شَطَطْتُ أَشُطُّ، بضم الشين، وأَشْطَطْتُ: جُرْت: قال ابن بري: أَشَطَّ بمعنى أَبْعَدَ، وشَطَّ بمعنى بعُدَ؛ وشاهد أََشَطَّ بمعنى أَبعدَ قول الأَحوص: أَلا يا لَقَوْمِي، قد أَشَطَّتْ عَواذِلي، ويَزْعُمْنَ أَن أَوْدَى بحَقِّيَ باطِلي وفي حديث تَميم الدَّارِيّ: أَنَّ رجلاً كلمه في كثرة العبادة فقال: أَرأَيتَ إِن كنتُ أَنا مُؤْمِناً ضَعِيفاً وأَنت مُؤْمن قوي؟ إِنك لشاطِّي حتى أَحْمِلَ قوَّتَك على ضَعْفِي فلا أَسْتَطِيعَ فأَنْبَتَّ؛ قال أَبو عبيد: هو من الشَّطَطِ وهو الجَوْرُ في الحُكْم، يقول: إِذا كَلَّفْتَني مثل عملك وأَنتَ قويّ وأَنا ضعِيفٌ فهو جَوْرٌ منك عليَّ؛ قال الأَزهري: جعل قوله شاطِّي بمعنى ظالِمِي وهو معتدٍّ؛ قال أَبو زيد وأَبو مالك: شَطَّني فلان فهو يَشِطُّني شَطّاً وشُطوطاً إِذا شَقَّ عليك؛ قال الأَزهري: أَراد تميم بقوله شاطِّي هذا المعنى الذي قاله أَبو زيد أَي جائر عليَّ في الحكم، وقيل: قولُه لشاطِّي أَي لظالِمٌ لي من الشَّطَط وهو الجورُ والظلم والبُعْدُ عن الحق، وقيل: هو من قولهم شَطَّني فلان يَشِطُّني شَطّاً إِذا شَقَّ عليك وظلمك. وقوله عزّ وجلّ: لقد قلنا إِذاً شططاً؛ قال أَبو إِسحق: يقول لقد قلنا إِذاً جَوْراً وشَطَطاً، وهو منصوب على المصدر، المعنى لقد قلنا إِذاً قَولاً شطَطاً. والشطَطُ: مجاوزةُ القدْرِ في كل شيء. يقال: أَعطيته ثمناً لا شَطَطاً ولا وَكْساً. واشتطَّ الرجل فيما يَطْلُبُ أَو فيما يحكم إِذا لم يَقْتَصِد. وأَشَطَّ في طلبه: أَمْعَنَ. ويقال: أَشَطَّ القومُ في طَلبِنا إِشْطاطاً إِذا طلبوهم رُكْباناً ومُشاةً. وأَشَطَّ في المَفازةِ: ذهب. والشَّطُّ: شاطِئُ النهر وجانبه، والجمع شُطوطٌ وشُطَّانٌ؛ قال: وتَصَوَّحَ الوَسْمِيُّ من شُطَّانِه، بَقْلٌ بظاهِرِهِ وبَقْلُ مِتانِه ويروى: من شُطْآنِه جمع شاطِئٍ. وقال أَبو حنيفة: شَطُّ الوادِي سَنَدُه الذي يَلي بطنَه. والشَّطُّ: جانبُ السَّنامِ، وقيل شِقُّه، وقيل نِصْفُه، ولكل سَنام شَطَّانِ، والجمع شُطوط. وناقة شَطُوطٌ وشَطَوْطَى: عظيمة جنبي السَّنامِ، قال الأَصمعي: هي الضخْمةُ السنامِ؛ قال الراجز يصف إِبلاً وراعِيَها: قد طَلَّحَتْه جِلَّةٌ شَطائطُ، فهْو لهُنَّ حابِلٌ وفارِطُ والشَّطُّ: جانبُ النهرِ والوادي والسَّنامِ، وكلُّ جانبٍ من السنام شَطٌّ، قال أَبو النجم: عُلِّقْتُ خَوْداً من بَناتِ الزُّطِّ، ذاتَ جَهازٍ مَضْغَطٍ ملَطِّ، كأَنَّ تحتَ دِرْعِها المُنْعَطِّ شَطّاً رَمَيْت فَوْقَه بشَطِّ، لم يَنْزُ في الرَّفعِ ولم يَنْحَطِّ والشُّطَّانُ: موضع؛ قال كثيِّر عزَّة: وباقي رُسُومٍ ما تزالُ كأَنَّها، بأَصْعِدةِ الشُّطَّانِ، رَيْطٌ مُضَلَّعُ وغَدِيرُ الأَشْطاطِ: موضعٌ بمُلْتَقَى الطريقين من عُسْفانَ للحاجّ إِلى مكة، صانها اللّه عزّ وجلّ؛ ومنه قول رسول اللّه، ثلّى اللّه عليه وسلّم، لبُرَيْدةَ الأَسلمي: أَين تركت أَهلَك بغَدِير الأَشْطاطِ؟ والشَّطْشاطُ: طائر. مقاييس اللغة: (شط) الشين والطاء أصلان صحيحان: أحدهما البُعد. والآخر يدلُّ على المَيل. فأما البُعد فقولهم: شطّت الدارُ، إذا بعُدت تَشُطّ شُطوطا. والشَّطَاط: البُعد. والشَِّطاط: الطُّول؛ وهو قياسُ البُعد؛ لأنَّ أعلاه يبعُد عن الأرض. ويقال أَشَطَّ فلانٌ في السَّوْم، إذا أَبْعَدَ وأتَى الشَّطَط، وهو مجاوزة القَدْر. قال جلَّ ثناؤه: ﴿وَلا تُشْطِطْ﴾ [ص 22]. ويقال أشطَّ القومُ في طلبِ فلانٍ، إذا أمعَنُوا و أَبعَدوا. وأمَّا الميل فالميل في الحُكم. ويجوز أن يُنقل إلى هذا الباب الاحتجاجُ بقوله تعالى: ﴿وَلاتُشْطِطْ﴾ [ص 22]. أي لا تَمِلْ. يقال [شَطَّ، و([2])] أَشَطّ، وهو الجور والميل في الحكم. وفي حديث تميمٍ الداريّ: "إنّك لشاطِّي حتَّى أحملَ قوّتَك على ضعفي"([3])، شاطِّي، أي جائر في الحكم عليَّ. والشَّطُّ: شَطّ السَّنام، وهو شِقُّه، ولكلِّ سَنامٍ شَطَّانِ. وإنّما سمِّيَ شطّاً لأنَّه مائل في أحد الجانبين. قال الشاعر([4]): كأنَّ تحتَ دِرعِها المُنْعَطِّ *** شطّاً رميتَ فوقَه بشَطِّ وناقة شَطَوْطَى من هذا. وشَطُّ النَّهر يسمى شَطّاً لذلك، لأنَّه في الجانبين. القاموس المحيط: شَطَّ يَشِطُّ ويَشُطُّ شَطّاً وشُطوطاً، بالضم بَعُدَ، عليه في حُكْمِهِ يَشِطُّ شَطيطاً جارَ،كأَشَطَّ واشْتَطَّ، في سِلعَتِه شَطَطاً، محركةً جاوزَ القدر المحدود، وتباعَدَ عن الحقِّ، في السَّومِ أبعَدَ، كأشطَّ، وهذه أكْثَرُ، فلاناً شَطّاً وشُطوطاً: شق عليه، وظَلَمَهُ. والشَّطُّ: شاطىء النَّهرِ ج: شُطوطٌ، وشُطَّانٌ، بضمِّهما، وجانب السَّنامِ، أو نِصفُهُ ج: شُطوطٌ وة باليمامة، وع بالبَصْرَةِ يُضافُ إلى عُثْمَانَ بنِ أبي العاصِ الصحابِيِّ. والشّطاطُ، كسَحابٍ وكتابٍ: الطُّولُ وحُسْنُ القَوامِ، أو اعْتِدَالُهُ، جاريةٌ شَطَّةٌ وشاطَّةٌ، والبُعْدُ كالشِّطَّةِ، بالكسر، وكُسارُ الآجُرِّ. ويقالُ: رجلٌ شاطٌّ، بَيِّنُ الشَّطاطِ والشَّطاطَةِ والشِّطَاطِ، بالكسر: وهو البعيد ما بين الطَّرَفَيْنِ. وشَطَّطَ تَشْطِيطاً: بَالَغَ في الشَّطَطِ وقُرِىء " ولا تُشَطِّطْ " وتُشْطِطْ وتَشْطُطْ، وتُشاطِطْ أي: لا تُبْعِدْ عن الحَقِّ. وأشَطَّ في الطَلَبِ: أمْعَنَ، في المفازَةِ: ذَهَبَ. وغَديرُ الأشْطَاطِ: ع. والشَّطْشاطُ: طائِرٌ. والشَّطَوْطَى، كخَجوجَى وكصَبُورٍ: الناقَةُ الضَّخْمَةُ السَّنامِ ج: شَطَائِطُ. وشاطَّهُ: غالبهُ في الاشْتِطاطِ. تاج العروس: ش ط ط شَطَّ المنزِلُ يَشِطُّ ويَشُطُّ من حَدِّ ضَرَبَ ونَصَرَ شَطًّا وشُطُوطاً الأَخيرُ بالضَّمِّ : بَعُدَ وكلُّ بَعيدٍ : شَاطٌّ قالَ الشَّاعِر : شَطَّ المَزارُ بجَدْوَى وانْتَهَى الأَمَلُ ... فلا خَيالٌ ولا عَهْدٌ ولا طَلَلُ وقالَ آخَرُ : تَشُطُّ غَداً دارُ جِيرانِنَا ... ولَلدَّارُ بَعْدَ غَدٍ أَبْعَدُ وشَطَّ عَلَيْهِ في حُكْمِه يَشِطُّ من حدِّ ضَرَبَ فقط شَطيطاً كذا في أُصول القاموس كأميرٍ والصَّوَابُ : شَطَطاً مُحَرَّكَةً : جارَ في قَضِيَّتِه كأَشَطَّ واشْتَطَّ . وفي الصّحاح : وحَكَى أَبُو عُبَيْدٍ : شَطَطْتُ عليه وأَشْطَطْتُ إِذا جُرْتُ . ونقَلَ صَاحِب اللّسَان هذا القولَ عن أَبي عُبَيْدٍ ولكنَّه قالَ : شَطَطْتُ أَشُطُّ بضمِّ الشِّين فجعَلَهُ من حدِّ نَصَرَ وعِبَارَة الجَوْهَرِيّ مُطْلَقةٌ فهو يرُدُّ عَلَى المُصَنِّف حيثُ جَعَلَهُ من حَدِّ ضَرَبَ فتأمَّل . وشَطَّ في سِلْعَتِه يَشُطُّ شَطَطاً مُحَرَّكَةً إِذا جاوَزَ القَدْرَ المَحْدودَ وتَباعَدَ عن الحَقِّ . وشَطَّ عَلَيْهِ في السَّوْمِ يَشُطُّ شَطَاطاً : أَبعدَ كأَشَطَّ وهذه أَكثَرُ وعِبَارَة الصّحاح : أَشَطَّ في السَّوْمِ واشْتَطَّ . أَبعَدَ . قالَ ابنُ بَرِّيّ : أَشَطَّ بمَعْنَى أَبْعَدَ وشَطَّ بمَعْنَى بَعُدَ وشاهِدُ أَشَطَّ بمَعْنَى أَبْعَدَ قَوْلُ الأَحْوَصِ : أَلاَ يا لَقَوْمِي قد أَشَطَّتْ عَوَاذِلِي ... ويَزْعُمْنَ أَنْ أَوْدَى بحَقِّيَ بَاطِلِي قالَ أَبُو عمرٍو : الشَّطَطُ : مُجاوَزَةُ القَدْرِ في بَيْعٍ أَو طَلَبٍ أَو احْتِكامٍ أَو غيرِ ذلِكَ من كلِّ شيءٍ مُشْتَقٌّ من شَطَّتِ الدَّارُ إِذا بَعُدَت . قُلْتُ : فظهرَ بذلك أَنَّ الشَّطَطَ مصدَرٌ لكُلِّ مَا ذُكِرَ من الأَفعالِ . وهي : شَطَّ في حُكْمِه وفي سِلْعَتِه وفي السَّوْمِ فتَخْصيصُ المُصَنِّف إِحْدَى مَصادِرِها بالشَّطيطِ كأَميرٍ - كما في سائرِ النُّسَخ - غيرُ صَوابٍ لأنَّهُ مُخالِفٌ لنُصوصِ الأَئِمَّةِ فتأَمَّل ذلك ومِنْهُ حديثُ ابنِ مسْعودٍ : " لها صَدَاقٌ كصَدَاقِ نِسائِها لا وَكْسَ ولا شَطَطَ " أَي لا نٌصانَ ولا زيادَةَ . وفي الكتاب العَزيز : " وأَنَّه كانَ يَقُولُ سَفِيهُنا عَلَى اللهِ شَطَطاً " . قالَ الرَّاجِزُ : " يَحْمُونَ أَلْفاً أَنْ يُسَامُوا شَطَطَا وقالَ عَنْتَرَةُ : شَطَّتْ مَزارَ العَاشِقينَ فأَصْبَحَتْ ... عَسِراً عَلَيَّ طِلابُها ابنَةُ مَخْرَمِ أَي جاوَزَتْ مَزارَ العاشِقِين فعَدَّاه حمْلاً عَلَى معنى جاوَزَتْ وفي الصّحاح : وفي حَديثِ تَميمٍ الدَّارِيِّ : " إِنَّك لشَاطِّي " أَي جائِرٌ عليَّ في الحُكْمِ . قُلْتُ : ونَصُّ الحَديثِ : أَنَّ رَجُلاً كلَّمَهُ في كَثْرَةِ العبادَةِ فقال : " أَرَأَيْتَ إِنْ كنتُ أَنا مُؤْمِناً ضَعيفاً وأَنتَ مُؤْمِنٌ قَوِيٌّ أَإِنَّكَ لَشَاطِّي حتَّى أَحْمِلَ عَلَى ضَعْفِي فلا أَسْتَطيعَ فأَنْبَتَّ " . قالَ أَبُو عُبَيْدٍ : هو من الشَّطَطِ وهو الجَوْرُ في الحُكْمِ يَقُولُ : إِذا كَلَّفْتَني مثلَ عَمَلِكَ وأَنتَ قَوِيٌّ وأَنا ضَعيفٌ فهو جَوْرٌ منكَ عليَّ . قالَ الأّزْهَرِيّ : جَعَلَ قولَه : شَاطِّي بمَعْنَى ظالِمِي وهو مُتَعَدٍّ . وقالَ أَبُو زَيْدٍ وأَبو مالكٍ : شَطَّ فلاناً يَشُطُّه شَطًّا وشُطُوطاً إِذا شَقَّ عَلَيْهِ وظَلَمَهُ قالَ الأّزْهَرِيّ : أَرادَ تَميمٌ بقوله : شَاطِّي هذا المعنى الَّذي قالَهُ أَبُو زَيْدٍ . والشَّطُّ : شاطِئُ النَّهرِ وجانِبُه وقالَ أَبُو حَنِيفَةَ : شَطُّ الوادي : سَنَدُه الَّذي يَلِي بَطْنَهُ . ج : شُطُوطٌ وشُطَّانٌ بضَمِّهِما وأَنْشَدَ اللَّيْثُ : " رُكُوبُ البَحْرِ شَطًّا بَعْدَ شَطِّ وقالَ غيْرُهُ : وتَصَوَّحَ الوَسْمِيُّ من شُطَّانِهِ ... بَقلٌ بظاهِرِه وبَقْلٌ مِتانِهِ ويُرْوَى : من شُطْآنِه جمعُ شاطِئٍ . ومن المَجَازِ : الشَّطُّ : جانِبُ السَّنَامِ وشِقُّه أَو نِصْفُه ولكلِّ سَنامٍ شَطَّانٍ وقالَ أَبُو النَّجْمِ : " عُلِّقَتْ خَوْداً من بَنَاتِ الزُّطِّ " ذاتَ جَهَازٍ مِضْغَطٍ مِلَطِّ " كأَنَّ تَحْتَ دِرْعِها المُنْعَطِّ " شَطًّا رَمَيْتَ فَوْقَه بِشَطِّ " لم يَنْزُ في الرَّفْعِ ولَمْ يَنْحَطِّ ج شُطُوطٌ بالضَّمِّ . والشَّطُّ : ة باليَمَامَةِ نَقَلَهُ الصَّاغَانِيّ . وشَطُّ عُثْمانَ : ع بالبَصْرَةَ يُضافُ إِلَى عُثْمانَ بن أَبي العاصِ الثَّقَفيِّ الصَّاحِبيِّ رَضِيَ الله عَنْه كما في العُبَاب وراجَعْتُ في مَعاجِم الصَّحابةِ فوَجَدْتُ مَن اسْمُه عُثْمان من بَني ثَقيفٍ رَجُلَيْن : عُثْمان ابن عامر بن مُعْتب الثَّقَفيُّ ذَكَرَهُ السُّهَيْلِيُّ وعُثْمان الثَّقَفيّ نَزيل حِمْصَ ولم أَجِدْ عُثْمان بن أَبي العاص هذا فليُنْظر . والشَّطَاط كسَحابٍ وكِتابٍ . الطُّولُ وحُسْنُ القَوَامِ قالَ الهُذَلِيُّ : لَهَوْتُ بِهِنَّ إذْ مَلْقي مَليحٌ ... وإذ أَنا في المَخيلَةِ والشَّطاطِ أَو اعْتِدالُهُ عن ابن دُرَيْدٍ يُقَالُ : جارِيَةٌ شَطَّةٌ وشاطَّةٌ بَيِّنَةُ الشَّطاطِ والشِّطَاطِ . والشَّطَاطُ بالفَتْحِ : البُعْد كالشِّطَّةِ بالكَسْرِ ومِنْهُ الحَديثُ : " اللّهُمَّ إنّي أَعوذُ بكَ من وَعْثاءِ السَّفَرِ وكآبَةِ الشِّطَّةِ وسوء المُنْقَلَبِ " أَي بُعْدِ المَسافَةِ . والشَّطاطُ أَيْضاً : كُسارُ الآجُرِّ . ويُقَالُ : رَجُلٌ شاطٌّ بَيِّنُ الشَّطَاطِ والشَّطَاطَةِ بفَتْحِهِما . والشِّطَاطُ بالكَسْرِ وهو : البَعيدُ ما بَيْنَ الطَّرَفَيْن . وشَطَّطَ تَشْطيطاً : بالَغَ في الشَّطَطِ أَي الجَوْرِ والتَّجاوُر عن الحَدّ وقُرِئَ " ولا تُشَطِّطْ " بضَمّ التاء وفَتْح الشّين وهي قِراءةُ قَتادَة وقُرِئَ : " ولا تُشْطِطْ " بضَمِّ التّاء وكَسْرِ الطاء الأُولى وقَرَأ الحَسَن البَصْرِيُّ وأبو رَجاءٍ وأبو حَيْوَةَ واليَمانِيُّ وقَتادَةُ في إحْدَى رِوايَتَيْه وأبو إبراهيمَ وابنُ أَبي عَبْلَةَ " ولا تَشْطُطْ " بفَتْحِ التّاءِ وضمِّ الطّاء الأُولَى وقرأَ زِرُّ بنُ حُبَيْشٍ : " ولا تُشاطِطْ " ومَعْنَى الكُلِّ : أَي لا تُبْعِدْ عن الحَقِّ . وأَشَطَّ في الطَّلَبِ : أَمْعَن كما في الصحاح ويُقَالُ : أَشَطَّ القَومُ في طَلَبِنا إشْطَاطاً إِذا طَلَبوهم مُشاةً ورُكْباناً . وأَشَطَّ في المَفازَةِ : ذَهَبَ كَأَنَّهُ أَبْعَدَ فيها . وغَديرُ الأَشْطاطِ : ع بمُلْتَقَى الطَّريقَيْنِ من عُسْفانَ للحاجِّ إِلَى مَكَّةَ شَرَّفها الله ومِنْهُ الحَديثُ : " أَيْنَ تَرَكْتَ أَهْلَك بغَديرِ الأَشْطَاطِ " وقالَ عُبَيْدُ الله بنُ قَيْس الرُّقَيّاتِ : سَرِفٌ مَنْزِلٌ لِسَلْمَةَ فالظَّهْ ... رانِ مِنّا مَنازِلٌ فالقَصيمُ فغَديرُ الأَشْطَاطِ منها مَحَلٌّ ... فبعُسْفانَ مَنْزِلٌ مَعْلومُ والشَّطْشاطُ : طائرٌ عن ابنِ دُرَيْدٍ قالَ : زَعَموا ذلك وليس بثَبَتٍ . والشَّطَوْطَى كخَجَوْجَى والشَّطُوط كصَبورٍ وعلى الأخير اقْتَصَرَ الجَوْهَرِيّ : الناقَةُ الضَّخْمَةُ السَّنامِ كما في الصّحاح وهو قَوْلُ الأَصْمَعِيّ وقالَ غيرُه : هي العَظيمَةُ جَنْبَي السَّنامِ ج : شَطائِطُ قالَ الرّاجِزُ يَصِفُ إبْلاً وراعِيَها : " قد طَلَّحَتْهُ جِلَّةٌ شَطَائِطُ " فَهْوَ لَهُنَّ حابِلٌ وفارِطُ وقالَ أَبُو حِزامٍ العُكْلِيُّ : فلا تُؤْمِرْ مُماءَرتِي وبُؤْلي ... فلَيْسَ يَبوءُ بَخْسٌ بالشَّطُوطِ وشَاطَّهُ مُشَاطَّةً : غالَبَهُ في الاشْتِطاطِ فشَطَّهُ شَطًّا : غَلَبَه . وممَّا يُسْتَدْرَكُ عَلَيْه : شَطَّ الرَّجُلُ : إِذا أَنْعَظَ نَقَلَهُ ابنُ القَطّاعِ . والمَشَطَّةُ كالمَشَقَّةِ وَزْناً ومَعْنًى وبمَعْنَى البُعْدِ أَيْضاً . والشُّطّانُ كرُمّانٍ : مَوْضِعٌ قريبٌ من المَدينَةِ المُشَرَّفَةِ قالَ كُثَيِّرُ عَزَّةَ : وباقي رُسومٍ لا تَزالُ كأَنَّها ... بأَصْعِدَةِ الشُّطَّانِ رَيْطٌ مُضَلَّعُ ويُقَالُ : هو بَيْنَ الأَبْواءِ والجُحْفَةِ

Sîgalar(2)

Mücavir kökler25 mücavir (33 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. ربط

    1 ortak ayet · Rabat bağ, halka demektir

  2. فزع

    1 ortak ayet · Hemen ürktü

  3. سفه

    1 ortak ayet · Sefih : “Sefh” dağ eteği demektir

  4. قول

    3 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

  5. داود

    1 ortak ayet · Davut

  6. خصم

    1 ortak ayet · Hasim (hı,sad) : Çantanın kenarına bağlanan iki kulpdan…

  7. صرط

    1 ortak ayet · Yol

  8. سوي

    1 ortak ayet · Seviye: Engebesiz düz yerdir

  9. بعض

    1 ortak ayet · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…

  10. بغي

    1 ortak ayet · Buğa boğa demektir

  11. دخل

    1 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir

  12. خوف

    1 ortak ayet · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…

Geçtiği ayetler(3)

  1. وَرَبَطْنَا عَلَى قُلُوبِهِمْ إِذْ قَامُوا فَقَالُوا رَبُّنَا رَبُّ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ لَنْ نَدْعُوَ مِنْ دُونِهِ إِلَهًا لَقَدْ قُلْنَا إِذًا شَطَطًا

    Aşırı gitmekKalkıp da; Bizim Rabbımız göklerin ve yerin Rabbıdır; biz O’ndan başkasına tanrı demeyiz, yoksa andolsun ki; batıl söz söylemiş oluruz, dedikleri zaman kalblerini pekiştirmiştik.

  2. وَأَنَّهُ كَانَ يَقُولُ سَفِيهُنَا عَلَى اللَّهِ شَطَطًا

    Aşırı gitmekDoğrusu bizim beyinsizimiz; Allah’a karşı yalanlar söylüyormuş.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökشطط
YapıÜçlü
Özel DurumMükerrer
Bağlamsal Yakın Köklerبغي, جور, طغي, غلو
Zıt Kökقسط
Çekirdek Özet 1Bir şeyin merkezden veya dengeden aşırı derecede uzaklaşması, kıyıya ve sınıra kayıp haddi aşması
Çekirdek Özet 2Haktan, adaletten ve dengeden koparak sözde, inançta veya hükümde aşırılığa ve zulme sapılması
Çekirdek Özet 3Ölçü ve adalet dengesinin ihlal edilerek sınırın dışına taşması, ifrat ve taşkınlık hali
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca ahlaki bir kabalık veya basit bir öfke gibi algılanıp adaleti, itikadi sınırları ve hukuki ölçüyü bozan radikal sapma boyutunun gözden kaçırılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
شطBir şeyin ana kütleden, merkezden veya nehirden ayrılıp kenara, sınıra, uzağa doğru uzaması ve sınır teşkil etmesi; nitekim شطأ filizin ana gövdeden yana uzaması, شطر bir şeyi yarıp iki tarafa ayırmak ve bir yöne yönelmek, شطن ise ipin uzunluğu veya menzilden uzaklaşmak anlamlarını taşır.طİkinci ط harfinin katlanmasıyla (şeddeli kök yapısıyla) uzaklaşma ve kenara kayma hareketi kesintisiz bir aşırılığa, haddi ve ölçüyü tamamen çiğneyip hak sınırlarının ötesine geçmeye dönüşmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
شDiş; ısırma, parçalama, keskinlikSabit ve dengeli olan bütünü keskin biçimde yarıp kenara doğru iten ayrıştırıcı dinamizm.
طSepet, çark; sarma, kuşatma, içine almaSınırı, belirlenmiş çerçeveyi veya doğal kuşatmayı temsil eder.
طSepet, çark; sarma, kuşatma, içine almaİlk sınırın üzerine katlanan, çerçeveyi zorlayan ve dışına taşan ikinci kuşatma sınırı.
شططKeskin bir ayrışmayla sınırın ve çerçevenin dışına taşma hareketiDengeli merkezden keskin biçimde koparak sınırları, koruyucu çitleri ve haddi aşırı derecede ihlal edip uzağa savrulma hareketi.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamNehrin veya denizin akıntı yatağından uzaklaşan kenarı, kıyısı; devenin hörgücünün iki yana ayrılan kısımlarından her biri; mesafenin aşırı derecede uzaklaşması ve hedeften sapması.
Cahiliye şiiri kullanımıAntara b. Şeddâd bir beytinde sevgilinin yurdunun aşırı derecede uzaklaştığını ve sınırları aştığını şu sözlerle dile getirir: شَطَّتْ مَزارَ العاشِقينَ، فأَصْبَحَت / عَسِراً عليَّ طِلابُها ابْنةُ مَخْرَمِ
Erken Arapça kullanımİbn Ahmer bir dizesinde ziyaret yerinin ve vuslat imkânının son derece uzaklaşıp tükendiğini şöyle ifade eder: شط المزار بجدوى وانتهى الأمل

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât, Esâsü’l-Belâga.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde شطط kökü, temel olarak kenar, kıyı, uzaklık ve bir sınırın ötesine geçme mefhumuyla ilişkilidir. İbranicede yer alan ve kıyı, kenar, taraf anlamına gelen šāṭâ veya šōṭēt biçimleriyle, Süryanicedeki šaṭ (uzaklaşmak, sapmak, hafife alıp haddi aşmak) kökleriyle anlamsal bir paralellik gösterir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ilksel çekirdeği, merkezdeki ana akıntıdan veya güvenli daireden kopup kenara (şatt) sürüklenmeyi ve böylece meşru alanın dışına çıkmayı ifade eder. Arapçada bu somut kıyı ve uzaklık anlamı, hem fiziksel mesafenin aşırılığına hem de ticarette, yargıda veya inançta haddi aşarak adaletsizlik yapma (el-cevr / el-ifrât) soyutlamasına doğru genişlemiştir.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönشط kökünden türeyen fiziksel kenar ve mesafe anlamıNehir kıyısı (şatt) ve menzil uzaklığı (şatât) anlamından hareketle, sözde ve eylemde itidal sınırını terk edip ifrata kaçma manası türemiştir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ve Süryanice sapma, kenara çekilme ve haddi aşma biçimleriİbranice ve Süryanicede kıyı, sınırın dışına çıkma, çizgiden sapma ve küçümseyerek haddi aşma anlam alanıyla ortak semantik zemin paylaşılır.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin Sami dışı kollarında doğrudan ve güvenilir bir fonetik soydaş tespit edilememiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
شططAnlamlıUzaklaşmak, haddi aşmak, kıyıya varmakMerkezden kopup aşırı uzaklaşma, adaletten sapıp zulmetme ve ölçüyü kaçırma.Hedef köktür; Kur'an'da geçer.
طشطAnlamlıHafif ve ince çiselemekGökyüzünün az ve ince yağmur bırakması; dağınıklık ve hafiflik hali.Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn müsta'mel kaydeder.
ططشKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıBu fonetik dizilim klasik Arap lügatinde mühmel kabul edilmiş ve kökleşmemiştir.Kur'an'da geçmez; Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
شططMerkezHaddi ve sınırı aşırı derecede aşmakÖlçüden ve haktan çok uzağa düşerek fahiş bir taşkınlık ve adaletsizlik yapmayı bildirir.Fiziksel uzaklık kökünden soyutlanmış ifrat halidir.
بغيKomşuHakka tecavüz etmek, sınır ihlaliKendi payına razı olmayıp başkasının hakkına saldırma ve kibirle üstünlük taslama yönü baskındır.İstek ve talepteki hırs kaynaklı haddi aşmadır.
جورKomşuYoldan sapmak, adaletsizlikDoğru istikameti bırakıp eğri yola meyletme ve hak sahibine hakkını vermeme durumudur.İstikametten sapma vurgusu taşır.
طغيKomşuKabarmak, taşkınlık yapmakGüç, servet veya makam sebebiyle haddini bilmeyip suyun bendini aşması gibi taşmadır.Azgınlık ve kibir kökenli aşırılıktır.
غلوKomşuFiyatın veya inancın haddini aşmasıBir şeyin değerinde veya dini ilkelerde belirlenen sınırın ötesine geçerek aşırıya gitmektir.Derece ve kıymet planında haddi aşmadır.
قسطZıtAdalet, payı tastamam vermekDengeyi, ölçüyü ve hakkı tam yerine koyarak her türlü zulüm ve sapmadan uzak durmaktır.شطط kökünün zıddı olarak mutlak dengeyi temsil eder.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaشططHaddi aşmak, uzaklaşmak, zulmetmekFiziksel uzaklıktan türeyen, hak ve adalet sınırlarının ötesine fahiş geçiş.Kesin
LatinceExtravagantia, ExorbitantiaRaydan çıkma, sınırın dışına taşmaNormal yörüngeden veya sınırdan dışarı taşmayı karşılar; itikadi iftira boyutunu tam kapsamaz.Güçlü
İngilizceExorbitance, Extravagance, InjusticeAşırılık, haddi aşma, haksızlıkÖlçünün fahiş şekilde kaçmasını karşılar; kelimenin fiziksel menzil uzaklığı kökünü vermez.Güçlü
AlmancaMaßlosigkeit, AusschreitungÖlçüsüzlük, taşkınlıkSınırları ve kuralları hiçe sayarak aşırıya gitmeyi ifade eder.Güçlü
FransızcaExorbitance, Déraison, OutranceAşırılık, ölçüyü yitirmeÖlçünün ve aklın sınırlarını çiğneyip aşırı uca kaymayı ifade eder.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
شَطَطًاİtikadi iftira, haktan fersah fersah uzak sözAllah'a çocuk veya ortak isnat etmenin akıldan ve haktan fersah fersah uzak, korkunç bir yalan olduğunu bildirir; Kehf 18:14, Cinn 72:4.
تُشْطِطْYargıda ve hükümde adaletten sapmak, aşırı gitmekDavada taraflardan birine meyletmeyip, ölçüyü kaçırmadan adaletle hükmetme talebi; Sâd 38:22.

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamTevhid ve şirk bahisleriAllah Teâlâ hakkında uydurulan şirk, evlat isnadı ve cehalet ürünü iddiaların akli ve nakli doğrudan fersah fersah uzak (şatat) bir batıl oluşu.Haktan azami derecede uzaklaşmış batıl inanç ve iftira.
FıkıhYargılama hukuku (kazâ) ve alışverişHâkimin hüküm verirken taraflardan birine haksızlık yapmaması (lâ tüştıt) ve piyasada fahiş fiyatla aldatmanın (gabn-i fahiş) yasaklanması.Hükümde tarafgirlik, haksızlık ve fahiş ölçüsüzlük.
TefsirKehf, Sâd ve Cinn sureleri tefsiriAshâb-ı Kehf'in ve cinlerin tevhid ikrarı ile Hz. Dâvûd'a gelen davacıların hakemlik talebindeki aşırılıktan sakındırma ifadeleri.Ölçünün kaybedilmesiyle ortaya çıkan her türlü ifrat.
HadisMehir ve ahkâm rivayetleriSahabe evliliklerinde mehrin miktarında veya hükümlerde aşırıya kaçılmaması bağlamında varid olan «لا وكس ولا شطط» nebevi ilkesi.Ne eksik ne fazla, tam kararında ve dengeli ölçü.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid inancı ve itikadi sınırlarİfrat, şirk ve batıl isnatAkideyi haktan uzaklaştıran sapmaları engellemekAllah'a sınırları aşan nitelikler isnat etmek inanç sistemini kökünden sarsar.Kesin
İlmiDoğruluk kriteri ve epistemik dengeAşırı iddia, temelsiz kurguKanıtsız ve dengesiz aşırı teorileri ayıklamakBilgi zemininde olgudan fersah fersah kopmuş iddialar hakikat arayışını bozar.Güçlü
SiyasiYargı erki ve adalet dağıtımıHükümde cevr, keyfi yönetimHâkimin ve idarenin adaletten sapmasını önlemekYargıcın sınırları çiğnemesi siyasi ve hukuki nizamın meşruiyetini çökertir.Kesin
İktisadiFiyatlandırma ve sözleşme dengesiFahiş fiyat, gabn-i fahişPiyasa dengesini ve tarafların hakkını korumakDeğerin çok üstünde veya altında işlem yapmak iktisadi sözleşmeyi geçersiz kılar.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerİstatistikte aykırı değer (outlier) ve sistemik sapmaNormal dağılım eğrisinin veya yörüngenin çok uzağına düşen, veri setinin dengesini bozan aşırı uç değer.Güçlü
Beşeri bilimlerRadikalleşme ve hukuki aşırılık (ultra vires)Hukukta yetki sınırlarının aşılması; sosyolojide toplumsal meşruiyet merkezinden kopup marjinal uca savrulma.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün yalnızca basit bir aşırı davranış, duygusal bir taşkınlık veya gündelik fevrilik olarak anlaşılması.
Kur'an içi daha geniş anlamKök, sadece ahlaki bir kusur değil; itikatta tevhitten sapıp şirke düşmeyi, siyasette ve yargıda ise hak terazisini deviren fahiş zulmü ifade eden kapsayıcı bir sapma halidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetlerdeki شطط uyarısı sıradan bir kabalık sanıldığında, Ashâb-ı Kehf'in direndiği zalim nizamın itikadi kökleri ve Hz. Dâvûd'un imtihan edildiği yargı adaleti hafife alınmış olur.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın hem itikat (Kehf, Cinn) hem de muamelat/yargı (Sâd) sahasında vazettiği orta yolun (vasat) ve adaletin (kıst) sınırlarını ihlal eden radikal sapmaları adlandırmada bu kökü kilit kavram olarak seçtiğini gösterir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Tevhid mücadelesini anlatan Ashâb-ı Kehf kıssasında (Kehf 18:14), cinlerin hakikati ikrar ettiği bağlamda (Cinn 72:4) ve yargılama ahlakının işlendiği kıssada (Sâd 38:22) belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Şirkin sadece puta tapmaktan ibaret görülmeyip akıldan, mantıktan ve haktan fersah fersah uzaklaşan her türlü iftira olduğunu; adaletin ise en ufak bir tarafgirlikle bile zedelenemeyeceğini ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamNehir kıyısına kaymak, merkezden aşırı uzaklaşmak, menzilin arayı açacak biçimde uzaması.
  • Soyut anlamHak, tevhid ve adalet sınırlarının dışına fahiş biçimde taşarak haddi aşmak, zulmetmek ve batıla sapmak.
  • Sistematik karşılıkÖlçü ve yörünge dengesini bozan marjinalleşme, yargısal keyfiyet ve itikadi iftira.
  • LaTeX modeliδ(x)=∣x−x0∣>ϵ  ⟹  Φ(x)∉S
  • LaTeX açıklaması

Modelde x0 meşru hak, adalet ve tevhid merkezini; x benimsenen sözü, inancı veya yargısal hükmü; ϵ kabul edilebilir meşru itidal aralığını; δ(x) merkezden olan uzaklık farkını; S meşru hakikat ve adalet kümesini; Φ(x) ise ortaya çıkan eylemin sistemik durumunu temsil eder. Değerin belirlenen sınırı fahiş biçimde aşması hali (∣x−x0∣>ϵ), eylemin hak dairesinin dışına taşarak zulüm ve iftira alanına düşmesini ifade eder.

Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ش