شفق
ش - ف - ق
KÖK- 11 geçiş
- 11 ayet
- 5 sîga
- 13 sözlük
Akşam karanlığında gökte meydana gelen kızıl aydınlıktır. “İşfak” karanlığa düşmek, yolu seçememek, ne yapacağını bilememek anlamlarına gelir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Akşam karanlığında gökte meydana gelen kızıl aydınlıktır. “İşfak” karanlığa düşmek, yolu seçememek, ne yapacağını bilememek anlamlarına gelir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.006 harfبالقاف والشين والفاء معهما
ق ش ف، ف ش ق، ش ف ق، ق ف ش مستعملات قشف: القَشَفُ: القذر على الجلد، ورجل مُتَقِشِّفٌ: لا يتعاهد الغسل والنظافة، فهو قَشِفٌ، ويخفف أيضاً فيسكن الشين.
وقَشُفَ قَشافةً وقَشِفَ قَشَفاً فيمن ثعل أي لا يبالي ما تلطخ بجسده.
فشق: الفَشَقُ: المباغتة، ويقال: هو انتشار الحرص.
والفَشْق: ضرب من الأكل في شدة.
شفق: الشَّفَقُ: الرديء من الأشياء وقلما يجمع. وأَشْفَقْتُ أي جئت به
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR707 harfالشَفَقُ: بقيّة ضوء الشمس وحُمْرَتِها في أول الليل إلى قريبٍ من العَتَمة. وقال الخليل: الشَفَقُ: الحمرةُ من غُروب الشمس إلى وقت العِشاء الآخِرة، فإذا ذهب قيل: غاب الشفق. وقال الفراء: سمعتُ بعض العرب يقول: عليه ثوبٌ كأنّه الشَفَقُ، وكان أحمرَ. والشَفَقَةُ: الاسمُ من الإشْفاقِ، وكذلك الشَفَقُ. قال الشاعر:
تَهْوى حَياتي وأَهْوى مَوْتَها شَفَقاً والموتُ أكرمُ نَزَّالٍ على الحُرَمِ
وأشفقت عليه
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.277 harfق ش ف
قفش ، شفق ، شقف ، فشق ، قشف .
قشف : قال الليث : القَشفُ : قَذَرُ الجلْدِ ، رجل مُتَقَشِّفٌ لا يتعاهَدُ الغسلَ والنظافةَ فهو قَشفٌ .
وقال غيره : القَشفُ : رثاثةُ الهيئة وسوءُ الحالِ وحفوف البشرة وضيق العيشِ ، وإن كان مع ذلك يُطهِّرُ نفسه بالماء ، والاغتسال .
أبو عبيد عن الأصمعي : أصابهم من العيْش ضَفَفٌ وخَفَفٌ وقَشَفٌ وشظف كل هذا من شِدَّة الْعَيْشِ .
سلمة عن الفراء : عامٌ أقْشَف أقْشَر
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.913 harf(باب الشين والفاء وما يثلثهما)
(شفق) الشين والفاء والقاف أصلٌ واحد، يدلُّ على رِقَّةٍ في الشيء، ثم يشتقُّ منه. فمن ذلك قولهم: أشفقت من الأمر، إذا رَقَقْت وحاذَرت. وربَّما قالوا: شَفِقت: وقال أكثر أهل اللغة: لا يقال إلا أشفقت وأنا مُشْفِق. فأمَّا قول القائل:
* كما شَفِقَتْ على الزّادِ العِيالُ([1]) *
فمعناه بَخِلَت به.
ومن الباب الشَّفَق من الثياب، قال الخليل: الشَّفَق: الرديء من الأشياء. ومنه
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR444 harf- الشفق: اختلاط ضوء النهار بسواد الليل عند غروب الشمس. قال تعالى: ﴿فلا أقسم بالشفق﴾ [الانشقاق/16]، والإشفاق: عناية مختلطة بخوف؛ لأن المشفق يحب المشفق عليه ويخاف ما يلحقه، قال تعالى: ﴿وهم من الساعة مشفقون﴾ [الأنبياء/49]، فإذا عدي (بمن) فمعنى الخوف فيه أظهر، وإذا عدي ب (في) فمعنى العناية فيه أظهر. قال تعالى: ﴿إنا كنا قبل في أهلنا مشفقين﴾ [الطور/26]، ﴿مشفقون منها﴾ [الشورى/18]، ﴿مشفقين مما كسبوا﴾
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR348 harfش ف ق
غاب الشفق.
ومن المجاز: ثوب شفق: سخيف رديء النسج وشفقه النساج.
وأشفقت العطـاء أو تحتـه.
ولي عليه شفقة وشفق: رحمة ورقة وخوف من حلول المكروه به مع نصح وأشفقت عليه أن يناله مكروه وأنا مشفق عليه وشفيق وشفق.
قال: قل للأميـر أميـر آل محمـد قول امريء شفق عليك محامي وأنا مشفق من هذا الأمر: خائف منه خوفاً يرق القلب ويبلغ منه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR2.777 harfالشّفَق والشَّفَقة: الاسم من الإشْفاق. والشَّفَق: الخِيفة. شَفِقَ شَفَقاً، فهو شَفِقٌ، والجمع شَفِقُون؛ قال الشاعر إسحق بن خلف، وقيل هو لابن المُعَلَّى:
تَهْوى حَياتي، وأَهْوَى مَوْتَها شَفَقاً،
والمَوْتُ أكْرَمُ نزّالٍ على الحُرَمِ
وأشْفَقْت عليه وأَنا مُشْفِق وشَفِيق، وإذا قلت: أَشْفَقْت منه، فإنما تعنى حذِرْته، وأَصلهما واحد، ولا يقال شَفَقْت. قال ابن دريد: شَفَقْت وأَشْفَقَت بمعنى، وأَنكره
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR434 harf* ش ف ق * * الشَّفَقُ * بقية ضوء الشمس وحُمرتها في أول الليل إلى قريب من العتمة وقال الخليل الشفق الحمرة من غروب الشمس إلى وقت العشاء الأخير فإذا ذهب قيل غاب الشفق وقال الفراء سمعت بعض العرب يقول عليه ثوب كأنه الشفق وكان أحمر و * الشَّفَقَةُ * الاسم من * الاشْفَاقُ * و * أشْفَقَ * عليه فهو * مُشْفِقٌ * و * شَفِيقٌ * و * أشْفَقَ * منه حذِره وأصلهما واحد ولا يقال شَفَق وقال بن دريد * شَفَقَ * و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.901 harfالشفق، محركة: الحمرة التي في الأفق من الغروب إلى العشاء الآخرة. ونص الخليل التي بين غروب الشمس إلى وقت صلاة العشاء الأخيرة. فإذا ذهب قيل: غاب الشفق وقال ابن دريد الشفق: الندأة التي ترى في السماء عند غيوب الشمس وهي الحمرة وقال غيره الشفق: بقية ضوء الشمس وحمرتها في أول الليل، ترى في المغرب إلى صلاة العشاء أو إلى قريبها أو إلى قريب من العتمة وقال الراغب: الشفق اختلاط ضوء النهار بسواد الليل عند غروب
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR8.693 harf١
1 شَفِقَ ذ and شَفَقَ : see 4, in five places. ― -b2- شَفِقَ عَلَيْهِ signifies He was niggardly of it: (TA:)
[thus] the saying [of a poet]
كَمَا شَفِقَتْ عَلَى الزَّادِ العِيَالُ
means [Like as the household] are niggardly of the provision: (IDrd, M, O:) because he who is niggardly of a thing is عَلَيْهِ ↓ مُشْفِقٌ [i. e. fearful, or cautious, on account of it]. (M.)
تَشْفِيقٌ
2 تَشْفِيقٌ
١ 1 شَفِقَ ذ and شَفَقَ : see 4, in five places. ― -b2- شَفِقَ عَلَيْهِ signifies He was niggardly of it: (TA:) [thus] the saying [of a poet] كَمَا شَفِقَتْ عَلَى الزَّادِ العِيَالُ means [Like as the household] are niggardly of the provision: (IDrd, M, O:) because he who is niggardly of a thing is عَلَيْهِ ↓ مُشْفِقٌ [i. e. fearful, or cautious, on account of it]. (M.)
تَشْفِيقٌ 2 تَشْفِيقٌ ذ signifies (tropical:) The making [a gift or the like (see مُشَفَّقٌ)] scanty, or little in amount or quantity; as also ↓ اـِشْفَاقٌ. (O, K, TA.) ― -b2- And (tropical:) The weaving badly. (K, TA.) You say, شفّق المِلْحَفَةَ (tropical:) He wove badly, (M,) or so as to make it scanty in the yarn, or unsubstantial, (TA,) the [kind of wrapper called] ملحفة. (M, TA.) -A2- See also 4, last sentence.
اشفق 4 اشفق ذ signifies He feared, or was cautious; as also ↓ شَفِقَ [in the CK شَفَقَ]; or only the former: (K, TA:) [accord. to ISd,] ↓ شَفِقَ, inf. n. شَفَقٌ, signifies he feared: (M:) IDrd says, ↓ شَفِقْتُ [in one of my copies of the S شفَقتُ] and أَشْفَقْتُ are syn., (S, O, TA,) as some assert, (O, TA,) but the lexicologists disallow this, (S, O,) saying that one should only say أَشْفَقْتُ: (O:) accord. to Er-Rلghib, الاـِشْفَاقُ signifies [the being affected with] care, or solicitude, mixed with fear; and when it is trans. by means of مِنْ, the meaning of fear is most apparent in it; but when trans. by means of عَلَى, the meaning of care, or solicitude, is most apparent in it: (TA: [and the like is said by Bd in xxi. 29:]) or it signifies [the being affected with] fright [or fear]; sometimes mixed with faithful or sincere or honest advice; and sometimes divested thereof: (Ham p. 179:) one says, أَشْفَقْتُ مِنْهُ, (S,) or مِنْ كَذَا, (Msb,) I feared, or was cautious of, (S, Msb,) him, or it, (S,) or such a thing: (Msb:) or اشفق مِنْهُ he feared him, or it: (MA:) and أَشْفَقْتُ عَلَيْهِ, (S, [in which it is implied that this differs from أَشْفَقْتُ مِنْهُ,]) or عَلَى الصَّغِيرِ, I was affectionate, kind, or compassionate, and favourably inclined, [towards him, or] towards the little one: (Msb: [and a similar explanation is given in the MA:]) and ↓ شَفَقْتُ, aor. شَفِقَ , is a dial. var. thereof [i. e. of أَشْفَقْتُ when trans. by means of عَلَى, and perhaps also when it is trans. by means of مِنْ]: (Msb:) or اشفق عَلَيْهِ signifies [he was solicitously affectionate, &c., towards him; agreeably with the explanation of Er-Rلghib above, and with that here following;] he was affected with pity, or compassion, and tenderness, and fear, for him, at the same time giving him faithful or sincere or honest advice, أَنْ يَنَالَهُ مَكْرُوهٌ [lest some disliked or evil event should betide him]: (TA:) or he feared, or was cautious, for him: and اشفق مِنْهُ he was impatient of him, or it: and ↓ شَفَقَ is a dial. var. [of اشفق when trans. by means of مِنْ, and app. also when trans. by means of عَلَى]. (M.) -A2- See also 2. -A3- Also He entered upon [the time of] the شَفَق [q. v.]. (M.) And He came in a [time of] شَفَق: and so ↓ شفّق. (M.)
شَفَقٌ شَفَقٌ ذ Fear: (K:) [see also شَفِقَ, (of which it is the inf. n.) in the next preceding paragraph:] or fear [arising] from strictness (شِدَّة) of faithful or sincere or honest advice; (M, TA;) as also ↓ شَفَقَةٌ: (M:) or ↓ the latter signifies the fear of him who gives faithful or sincere or honest advice, in consequence of his doing so, for him to whom such advice is given: (O:) or the former, (K, TA,) and ↓ the latter also, (TA,) the eagerness, or striving, of him who gives such advice, to rectify, or amend, the state of him to whom that advice is given: (K, TA: [said in the latter to be a tropical application of the words; but why, I see not:]) ↓ شَفَقَةٌ is subst. from الاـِشْفَاقُ, (S, Msb, TA,) and شَفَقٌ is syn. therewith (S, O, K, TA) as being also a subst. from الاـِشْفَاقُ: (S, TA:) [it is said that] the primary signification of ↓ شَفَقَةٌ is weakness: (Ham p. 179:) and it is conjoined with خَوْفٌ [fear]; therefore it is not applied as an attribute to God: (Idem p. 722:) [generally] it signifies affection, kindness, benignity, compassion, or favourable inclination: (MA:) [or solicitous affection &c.:] or pity, or compassion, and tenderness, and fear of the betiding of some disliked or evil event, together with faithful or sincere or honest advice. (TA.) -A2- شَفَقٌ also signifies The redness (Kh, S, Msb, K) in the horizon (K) from sunset until the time of the last عِشَآء [i. e. nightfall], (Kh, S, Msb, K,) when it disappears, (Kh, S, Msb,) and the white شَفَق remains until the middle [or rather until a late period varying at different seasons] of the night: (Msb:) or until near that time: or until near the عَتَمَة [q. v., generally meaning the same, or nearly so]: (K:) or the redness that is seen in the sky at sunset: (IDrd, O:) or the remains of the light and redness of the sun in the first part of the night, until near the عَتَمَة: (S:) or the light and redness of the sun, seen at sunset, until the time of the prayer of nightfall: (M:) or the mixture of the light of day with the blackness of night at sunset: (Er-Rلghib, TA:) accord. to Zj, the redness that is in the region of sunset after the setting of the sun: this is the meaning given as of common repute in the books of lexicology; and Mtr says [in the Mgh] that it means the redness accord. to a number of the Companions of the Prophet and of the people of the generation next succeeding them: but accord. to Aboo-Hureyreh, it means the whiteness [after sunset, which, to distinguish it from the شَفَق commonly so called, is often termed the white شَفَق, as in an instance above]: (Msb:) IAth says that this word has two contr. meanings; being applied to the redness that is seen after sunset; and to the whiteness remaining in the western horizon after the said redness. (TA.) Fr says, I heard one of the Arabs say, عَلَيْهِ ثَوْبٌ كَأَنَّهُ الشَّفَقُ [Upon him is, or was, a garment as though it were the شَفَق]: and it was red. (S.) ― -b2- [Hence,] (tropical:) A garment, or piece of cloth, dyed red. (AA, TA.) ― -b3- And Day. (Zj, M, K.) -A3- Also i. q. نَاحِيَةٌ (assumed tropical:) [A side, &c.; or a remote side]: pl. أَشْفَاقٌ. (O, K.) One says, أَنَا فِى أَشْفَاقٍ مِنْ هٰذَا الأَمْرِ i. e. نَوَاحٍ [meaning (assumed tropical:) I am apart, or aloof, from this affair; as though in, or on, remote sides thereof]: (O, TA:) and in like manner فِى عُرُوضٍ مِنْهُ [app. a mistranscription for عَرُوضٍ i. e. نَاحِيَةٍ] and فى أَعْرَاضٍ منه i. e. نَوَاحٍ. (TA.) -A4- And (tropical:) A bad thing; syn. رَدِىْءٌ: (Lth, S, M, O, K, TA: [in the TA said to be written by J with kesr to the ف; but not so in either of my copies of the S:]) applied to a garment, or piece of cloth, (Mgh, TA, and Ham p. 179,) [in this sense, or] as meaning bad and thin: (Mgh in art. خرث:) [said to be] from شَفَقَةٌ signifying “ weakness: ” (Ham ubi suprà:) seldom pluralized: (O:) and used alike as masc. and fem., being applied as an epithet to a مِلْحَفَة, (M, O,) meaning رَدِيئَةٌ. (M.)
شَفِقٌ شَفِقٌ ذ : see شَفِيقٌ, in two places.
شَفَقَةٌ شَفَقَةٌ ذ : see شَفَقٌ, in five places.
شَفُوقٌ شَفُوقٌ ذ : see the next paragraph.
شَفِيقٌ شَفِيقٌ ذ is syn. with ↓ مُشْفِقٌ as part. n. of 4 [signifying Fearing, or fearful, or cautious; and also affectionate, kind, or compassionate, &c.]; (S, O, Msb, * K;) as also ↓ شَفِقٌ (Msb) [and in an intensive sense ↓ شَفُوقٌ; and , from what follows, it appears that شَفِيقٌ also is used as an intensive epithet]: or ↓ شَفِقٌ signifies fearing; and its pl. is شَفِقُونَ: (M, TA:) and شَفِيقٌ, one giving faithful or sincere or honest advice, eager, or striving, to rectify, or amend, the state of him to whom that advice is given. (M.) اـِنَّ الشَّفِيقَ بِسُوْءِ ظَنٍ مُولَعٌ [Verily the affectionate, &c., or the very affectionate &c., is addicted to evil opinion,] is a prov., applied in the case of the man who fears, for his friend, the accidents of fortune, by reason of his excessive شَفَقَة [or affection, &c.]. (TA.) And it is said in the Kur [xxi. 50], وَهُمْ مِنَ ↓ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ [meaning And who are fearful of the time of the resurrection]; the signification of fear being most apparent when مُشْفِقٌ is thus trans. by means of مِنْ. (TA.) See also an instance of ↓ مُشْفِقٌ [in a similar sense] in the first paragraph of this art.
مُشْفَقٌ مُشْفَقٌ ذ : see the last paragraph. -A2- [Accord. to Freytag, it signifies also Fear: but he names no authority for this.]
مُشْفِقٌ مُشْفِقٌ ذ : see شَفِيقٌ, in three places.
عَطَآءٌ مُشَفَّقٌ عَطَآءٌ مُشَفَّقٌ ذ (tropical:) A gift made scanty, or little in amount or quantity; (S, TA;) as also ↓ مُشْفَقٌ. (TA.)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR727 harfشَفِقَ
شَفِقَ A ( n. ac. شَفَق 4 )
a. [ 'Ala ], Felt pity, compassion for; was anxious, solicitous, concerned about.
شَفَّقَ
شَفَّقَ II
a. [ acc. & 'Ala ], Touched, filled with pity, compassion, solicitude, towards.
b. see IV (c) , ( d ).
أَشْفَقَ
أَشْفَقَ IV ,
a. see I .
b. [ Min ], Was cautious of, feared, shunned.
c. Made small, scanty.
d. Wove badly.
شَفَق
شَفَق 4 , ( pl.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR12.951 harfشفق
شَفِقَ - يَشْفَقُ - شَفَق - الشَفَق - أََشْفَقَ - يُشْفِقُ - مُشْفِق - مُشْفِقُوْن
شَفِقَ - يَشْفَقُ + الكائن + من شيء أو أمر: يشعر في نفسه بخوف ورهبة من شيء أو من أمر، فيجعله يتردد في فعلٍ يتعلق بهذا الشيء أو الأمر
شَفَق: على وزن " فـَعـَل" اسم فعل " شَفِقَ - يَشْفَقُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " شَفِقَ - يَشْفَقُ ": الشعور بالرهبة أو
Mücavir kökler61 mücavir (81 toplam)
- خشي
3 ortak ayet · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
- روض
1 ortak ayet · Yeşillik, çimeni bol yer
- غدر
1 ortak ayet · Es geçer
- سوع
2 ortak ayet · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
- ربب
5 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- ظلم
3 ortak ayet · Zalimler
- حصي
1 ortak ayet · Hasiy, Çakıl taşı demektir
- يدي
2 ortak ayet · El ve kol demektir
- أبي
1 ortak ayet · İbiye sütten kesilen kadın manasındadır
- عمل
3 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- صغر
1 ortak ayet · Küçük
- مري
1 ortak ayet · مري Eskimiş elbise
Geçtiği ayetler(11)
يَعْلَمُ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ وَلَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضَى وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ
KaygılananlarO, onların önlerindekilerini de bilir, arkalarındakini de bilir. Onlar, Allah’ın hoşnud olduğu kimseden başkasına şefaat edemezler ve O’nun korkusundan titrerler.
الَّذِينَ يَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ بِالْغَيْبِ وَهُمْ مِنَ السَّاعَةِ مُشْفِقُونَ
KaygılananlarOnlar ki görmedikleri halde, Rabblarından korkarlar ve kıyamet saatından titrerler.
إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ
KaygılananlarMuhakkak ki Rabblarından korktukları için titreyenler,
يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهَا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُشْفِقُونَ مِنْهَا وَيَعْلَمُونَ أَنَّهَا الْحَقُّ أَلَا إِنَّ الَّذِينَ يُمَارُونَ فِي السَّاعَةِ لَفِي ضَلَالٍ بَعِيدٍ
KaygılananlarBuna inanmayanlar onun çabucak gelmesini isterler. İman edenler ise, ondan korku ile titrerler ve onun hak olduğunu bilirler. İyi bilin ki; kıyamet günü hakkında tartışanlar derin bir sapıklık içindedirler.
وَالَّذِينَ هُمْ مِنْ عَذَابِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ
KaygılananlarVe onlar ki; Rabblarının azabından korkarlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شفق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خوف, حذر, وجل, رحم |
| Zıt Kök | أمن |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyde incelik, zayıflık ve doku seyrekleşmesi; gün ışığının incelip zayıfladığı alacakaranlık |
| Çekirdek Özet 2 | Sevgi, koruma ve sorumluluk kaynaklı incelmiş kaygı; sakınma ile titizliği birleştiren ürperti hali |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve ahlaki sorumluluğun doğurduğu teyakkuz, duyarlılık ve kırılganlık bilinci |
| Kritik Hata Riski | Kökün anlamını yalnızca felç edici veya pasif bir korkuya indirgeyerek sevgi, şefkat ve özen bileşenini yok saymak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شف | Bir şeyin incelmesi, saydamlaşması, arkasını gösterecek kadar zarifleşmesi ve hafiflemesi; nitekim شفف kökünde tül gibi ince kumaş, شفع kökünde tekliği hafifletip çifte bağlama, شفه kökünde dudağın ince kenarı ve شفي kökünde hastalığın incelip yok olması anlamları esastır | ق | Boğazın gerisinden çıkan sert ve tutucu temas, incelik ve saydamlık hareketini sınırlandırarak gökteki renk tabakasına, zihindeki hassas ürpertiye ve somut nesnelerdeki gevşek dokuya odaklamıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş | Keskinlik, ayrışma, parçalama ve sınır boyunca beliren incelme hattı |
| ف | Ağız | Açıklık, kenar, nefesin ve ışığın boşluğa yayılması |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği | Işığın toplandığı son sınır, batan güneşin ufuk çizgisi ve daralan çerçeve |
| شفق | Batan güneşin ardından ufuk hattında ışığın incelerek açılması | Ufuk sınırında ışığın zayıflayıp dağılması; kalpte yoğun bir duyarlık ve kırılganlık eşliğinde beliren ince ürperti hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir kumaşın dokusunun gevşeyip incelmesi, zayıf ve döküntü hale gelmesi; güneş battıktan sonra gökyüzünde beliren ince kızıllık ve aydınlık tabakası |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Çöl hayatında ve erken şiirde ailenin azalan yiyecek üzerine titremesi veya kıtlıkta duyulan ince kaygı anlamında kullanılmıştır. Nitekim sözlüklerde nakledilen beyitte ailenin azalan azık üzerine titizlenip esirgemesi şu mısra ile aktarılır: كَمَا شَفِقَتْ عَلَى الزَّادِ العِيَالُ |
| Erken Arapça kullanım | İshak b. Halef’e (veya İbnü’l-Muallâ’ya) nispet edilen erken dönem beytinde, bir kimsenin kızı veya ailesi üzerine duyduğu şefkat ve koruma endişesi şu şekilde ifade edilmiştir: تَهْوَى حَيَاتِي وَأَهْوَى مَوْتَهَا شَفَقاً / وَالمَوْتُ أَكْرَمُ نَزَّالٍ عَلَى الحُرَمِ |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça شفق kökü, Sami dillerinin batı ve güney kollarında çoğunlukla «alacakaranlık», «saydamlık», «parlama» veya «kaygı duyma» semantik matrisinde varlık gösterir. Kökün asli morfolojik omurgası olan iki harfli شف tabanı, Proto-Semitik düzeyde «ince olmak», «süzülmek», «arkası görünmek» ve «parıldamak» hareketini temsil eder. İbranicede yer alan שָׁפַף (şafaf) biçimi eğilme, bükülme ve incelme nüanslarıyla paralellik gösterirken; Süryanicede ܫܦܩ (şpaq) veya ܫܦܐ (şpā) kökleri süzülme, berraklaşma ve dinme anlamlarını taşır. Arapçada kök, bir yandan akşam vaktinde güneşin batışıyla göğü saran ince kızıllığı (الشفق) karşılarken, diğer yandan bu incelik ve zayıflıktan hareketle nefsin bir zarar karşısında titremesini, incelmesini ve sakınmasını (الإشفاق) sistemleştirmiştir. Bu durum, fiziksel incelik ve zayıflıktan içsel-psikolojik bir duyarlılığa geçişi gösteren düzenli bir anlambilimsel evrimdir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شفف ve شفق ekseni | Fiziksel olarak dokunun incelmesi ve seyrelmesi (ثوب شفق), gökteki ışığın incelip kızarması ve kalbin titreyip rikkat kazanması biçiminde genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice paralel çekirdekler | İnce olma, süzülme ve berraklaşma çizgisi korunmuş; Arapçada bu taban hem atmosferik ışık kırılmasına hem ahlaki kaygıya bağlanmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeper | Işık, süzülme ve zayıflama kavramları etrafında fonetik yakınlıklar bulunmakla birlikte doğrulanmış dış ödünçleme tespit edilmemiştir | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شفق | Anlamlı | İncelik, kızıllık ve kaygı | Kumaşın incelmesi, akşam göğündeki kızıllık ve koruma güdüsüyle titreme | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| شقف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| فشق | Anlamlı | Dağılma ve yayılma | Bir şeyin sınırını aşarak saçılması, gevşemesi ve yayılması | Müsta‘mel; Kur'an'da geçmez |
| فقش | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| قشف | Anlamlı | Sertlik, kuruluk ve bakımsızlık | Derinin kirlenmesi, sertleşmesi, incelik ve zarafetin zıddı bir kabalık hali | Müsta‘mel; شفق kökündeki zarafetin zıddı; Kur'an'da geçmez |
| قفş / قفش | Anlamlı | Toplanma, büzülme ve kapma | Hızlıca yeme, örümceğin yuvasına büzülmesi ve ayaklarını toplaması | Müsta‘mel; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شفق | Merkez | İnce kaygı ve şefkatli sakınma | Korku ile sevgiyi, zaaf bilinci ile titiz koruma arzusunu birleştiren hassas teyakkuz | İnceleme, zayıflık ve rikkat kökünden gelir; nesneye yöneldiğinde koruyucu ihtimam, tehlikeye yöneldiğinde sakınmadır |
| خوف | Komşu | Genel korku ve kaygı | Bir tehdit veya tehlike beklentisinden doğan genel kaçınma ve sarsıntı hali | شفق kökündeki sevgi, ihtimam ve kalbin incelmesi unsurlarını zorunlu olarak barındırmaz |
| حذر | Komşu | Tedbirli sakınma | Zarar verecek somut bir nesne veya duruma karşı uyanık olup tedbir alma | شفق daha deruni bir zafiyet ve rikkat taşırken, bu kök akli ve stratejik korunmaya odaklanır |
| وجل | Komşu | Ani ürperti ve dehşet | Kalbin ansızın sarsılması, heyecan ve şiddetli çarpıntı ile korkması | شفق kökündeki süreklilik arz eden ince ihtimam yerine anlık çarpılmayı öne çıkarır |
| أمن | Zıt | Güven ve sükûnet | Korku, tehdit ve kaygının bütünüyle kalkması, iç huzur ve emniyet hali | شفق kökündeki hassas teyakkuzun, kırılganlık ve korunma arayışının karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شفق | İnce kaygı, şefkatli titreme, akşam aydınlığı | Fiziksel ışık incelmesi ile kalpteki rikkat ve sakınmayı aynı kökte birleştirir | Kesin |
| Latince | Sollicitudo, crepusculum | Kaygı, özenli teyakkuz; alacakaranlık | Göksel anlamı crepusculum karşılar; ahlaki boyuttaki kaygı ve titizliği ise sollicitudo verir | Güçlü |
| İngilizce | Twilight; solicitude, trepidation | Alacakaranlık; kaygılı özen, ürperti | Twilight ışık boyutunu, solicitude ise sevgi veya sorumlulukla karışık endişeli titizliği karşılar | Güçlü |
| Almanca | Dämmerung; Besorgnis, Fürsorge | Alacakaranlık; kaygılı ihtimam, titizlik | Dämmerung gökyüzü olayını, Besorgnis ve Fürsorge ise sorumluluktan doğan kaygıyı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Crépuscule; sollicitude, appréhension | Alacakaranlık; koruyucu kaygı, çekince | Crépuscule atmosferik anlamı; sollicitude ise şefkat ve koruma temelli endişeyi taşır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالشَّفَقِ | Ufuktaki akşam aydınlığı ve gün batımı | Kozmik nizama, vaktin dönüşümüne ve insanın aşama aşama yaşayacağı hallere yemin bağlamı (İnşikâk 84:16) |
| مُشْفِقُونَ / مُشْفِقِينَ (مِنْ ile) | Kıyamet ve hesaptan duyulan derin çekinme | Kıyametin dehşetini ve sorumluluğu idrak eden müminlerin ve meleklerin teyakkuz hali (Enbiyâ 21:28, Enbiyâ 21:49, Şûrâ 42:18, Meâric 70:27) |
| مُشْفِقِينَ (فِي ile) | Aile ortamında duyulan koruyucu endişe ve sorumluluk | Cennet ehlinin dünyadaki ailevi ve ahlaki hassasiyetlerini, titizlenmelerini hatırlaması (Tûr 52:26) |
| مُشْفِقِينَ (مِمَّا ile) | Kötü amellerin akıbetinden duyulan dehşet ve çaresizlik | Kıyamet günü zalimlerin dünyada kazandıkları suçların üzerlerine yıkılmasından korkmaları (Kehf 18:49, Şûrâ 42:22) |
| أَأَشْفَقْتُمْ | Yoksullaşma veya yük altında kalma endişesi | Sadaka verme emri karşısında müminlerin içine düşen iktisadi ve nefsi kaygı bağlamı (Mücâdele 58:13) |
| وَأَشْفَقْنَ | Emanetin ağırlığından ve acziyetten çekinme | Göklerin, yerin ve dağların emaneti yüklenmekten kaçınarak zafiyetlerini itiraf etmeleri (Ahzâb 33:72) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Havf-recâ dengesi ve meleklerin ismeti | Müminin ahiret karşısındaki konumu; meleklerin Allah korkusunun dehşet verici bir panik değil, saygı ve celal karşısında ince bir ihtimam oluşu | Kulu amele sevk eden, yeise düşürmeyen bilinçli ve saygılı ürperti |
| Fıkıh | Namaz vakitlerinin belirlenmesi | Akşam ve yatsı namazı vakitlerini ayıran şafağın kızıllık mı yoksa beyazlık mı olduğu ihtilafı | Ufuktaki aydınlığın fiziksel sınırına ve vaktin başlangıç/bitiş çizgisine odaklanma |
| Tefsir | الإشفاق lafzının harf-i cerlerle değişen anlamları | Kelimenin مِنْ ile kullanıldığında korkuyu, فِي veya عَلَى ile kullanıldığında şefkat ve ihtimamı ifade etmesi inceliği | Bağlama göre korku ile rikkat arasında yön değiştiren çift boyutlu semantik |
| Hadis | Müminler arası ilişkiler ve ahlaki hassasiyet | Müminin kardeşine karşı beslediği koruyucu şefkat ve emanet bilinci; fitne zamanlarında duyulan endişe | Zararı engellemeye odaklanan hassas merhamet ve uyanıklık |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret ve hesap bilinci | Havf ile şefkatin birleştiği takva | Amelleri kusurlu görme ve sürekli teyakkuzda olma | İbadeti kibre dönüştürmeyen, kulun kendini aciz ve muhtaç hissetmesini sağlayan duyarlılık | Kesin |
| İlmi | Bilgiye ve delile yaklaşım | Epistemik ihtiyat ve metodolojik titizlik | Hata yapmaktan sakınma ve kesinleşmemiş veriden çekinme | Âlimin araştırmasında yanılma payını gözeterek ince eleyip sık dokuması | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve kamu emaneti | Sorumluluk kaygısı ve halkı gözetme | Gücün kötüye kullanılmasını önleme ve adaleti titizlikle koruma | Yöneticinin tebaasının hakları çiğnenir endişesiyle titremesi ve emaneti hafif görmemesi | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve harcama dengesi | İsraftan ve darlıktan sakınan basiret | Kaynakları koruma ve infak ederken iktisadi dengeyi gözetme | Fakirleşme korkusuyla cimrileşmek ile sorumsuz saçıp savurmak arasındaki hassas koruma dengesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Faz geçişi ve kritik eşik duyarlılığı (termodinamik ve optik) | Bir sistemin bir durumdan diğerine geçtiği kararsız sınır hattı; ışığın kırılarak zayıfladığı alacakaranlık sınırı gibi, dengenin en küçük etkiyle değişebileceği hassas sınır durumu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kırılganlık farkındalığı ve ihtiyatlı özen (hukuk ve ahlak felsefesi) | Bireyin veya kurumun sorumluluk taşıdığı özneye zarar gelmemesi için geliştirdiği önleyici dikkat; risk altındaki değerin korunması için duyulan koruyucu kaygı | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca gün batımındaki kızıllığa veya salt acıma duygusuna (şefkat) hapsederek, kelimenin Kur'an'daki ana ekseni olan hesaptan ve sorumluluktan kaynaklanan titiz kaygıyı göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | الإشفاق hali; sevilen, değer verilen veya korunması gereken bir emanet uğruna kalbin zafiyet hissederek titremesi, tehlikeyi önceden sezip teyakkuza geçmesidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki مشفقون nitelemesini çaresiz bir dehşet veya cehennem azabının pasif korkusu sanmak; böylece müminlerin ve meleklerin bu halinin bilinçli bir sorumluluk, rikkat ve koruyucu özen olduğunu kavrayamamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve takva psikolojisini, kaba bir korkudan (ceza korkusu) ayırıp sevgi, sorumluluk ve incelikle örülü bir iç teyakkuza dönüştürdüğünü gösterir. Maddi incelik ile manevi rikkat arasındaki geçişi kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Emanetin göklere ve yere teklif edildiği kozmik bağlamda (Ahzâb 33:72), ahiret tasvirlerinde cennet ehlinin dünyadaki ruh halini anlatan ayetlerde (Tûr 52:26) ve meleklerin Allah karşısındaki tazim dolu sakınmalarında (Enbiyâ 21:28). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı ceza tehdidiyle felç olmuş bir ruh hali sanan indirgemeciliği düzeltir; hakiki imanın, koruma arzusu ve incelikle titreyen dinamik bir duyarlılık olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDokunun zayıflayıp incelmesi; güneşin batışıyla göğün kenarında kalan ince ışık ve kızıllık tabakası.
- Soyut anlamBir emanetin, kişinin veya değerin zarar görmesinden endişe ederek sevgi ve rikkatle titreme hali; sorumlu sakınma.
- Sistematik karşılıkSistemin kritik eşikte bulunması nedeniyle ortaya çıkan duyarlılık; zaaf bilinciyle birleşen koruyucu teyakkuz mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde kökün temsil ettiği işfak ve teyakkuz düzeyidir. korunan veya değer verilen emanetin büyüklüğünü, kalpteki rikkat, şefkat ve incelik katsayısını simgeler. kritik eşik fonksiyonu olup, algılanan tehlike veya sorumluluk yükü olan değeri sistemin emniyet eşiği olan değerini aştığında devreye giren koruyucu kaygıyı ve sınır hassasiyetini ifade eder.