شيأ
ش - ي - أ
KÖK- 519 geçiş
- 449 ayet
- 24 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Şey
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: شيء
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.314 harfباب اللّفيف من الشين
ش ي أ، أ ش أ، ش أ و، ش و ي
شيء:
الشيءُ واحدُ الأشياء، والعرب لا تضرب أشياء، وينبغي أن يكون مصروفاً، لأنه على حد فيءٍ وأفياء.. واختلف فيه جهل النَّحو، إنما كان أصلُ بناء شيء: شيِّىء بوزن فيعل، ولكنهم اجتمعوا قاطبةً على التَّخفيف، كما اجتمعوا على تخفيف ميِّت. وكما خففوا السيئة، كما قال:
والله يعفو عن السَّيئات والزَّللِ
فلما كان الشيء مخففاً وهو اسم الآدميين وغيرهم من
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR312 harfالشَيْءُ تصغيره شُيَيْءٌ وشِيَيْءٌ أيضاً بكسر الشين وضمِّها، ولا تقل شُوَيٌّ، والجمع أشياءُ غيرُ مصروفٍ. والمشيئة: الإرادة، وقد شئتُ الشَّيْءَ أَشاؤُهُ. وقولهم: كل شيء بِشِيئَةِ الله، بكسر الشين أي بمشيئة الله تعالى. الأصمعي: شَيَّأتُ الرَّجُلَ على الأمر: حَمَلْتثهُ عليه. وأشاءَهُ لغة في أَجاءَهُ أي أَلْجَأَهُ.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.872 harfMadde başı: شيءباب اللفيف من حرف الشين
شيء ، شيشاء ، شوى ، شاء ، شأي ، وشي ، أش ، أشا .
شيء : قال الله تبارك وتعالى : ( ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَسْأَلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ ) ( المائدة : 101 ) .
قلت : لم يختلف النحويّون في أن ) أشياء جمع شيء ، وأنها غير مجراة ، واختلفوا في العِلّة فكرهت أن أحكيَ مقالة كلّ واحد منهم ، واقتصرت على ما ذكره أبو إسحاق الزجاج في كتابه ، لأنه جمع أقاويلَهم على اختلافها ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR5.967 harf(باب الشين والياء وما يثلثهما)
(شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد:
إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ ***
قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ
مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1])
(شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.717 harfMadde başı: شيء- الشيء قيل: هو الذي يصح أن يعلم ويخبر عنه، وعند كثير من المتكلمين هو اسم مشترك المعنى إذا استعمل في الله وفي غيره، ويقع على الموجود والمعدوم. وعند بعضهم: الشيء عبارة عن الموجود (قال صاحب الجوهرة:
وعندنا الشيء هو الموجود *** وثابت في الخارج الموجود)، وأصله: مصدر شاء، وإذا وصف به تعالى فمعناه: شاء، وإذا وصف به غيره فمعناه المشيء، وعلى الثاني قوله تعالى: ﴿قل الله خالق كل شيء﴾ [الرعد/16]، فهذا على
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR372 harfش ي أ
أنت في لا شيء ورأى غير شيء.
وتأخرت عنه شيئاً أي تأخرا قليلاً.
وروى الكسائي: يا شيء مالي: في التلهف على الشيء.
وأنشد: يا شيء مالي من يعمر يفنه مر الزمان عليه والتقليب وقال زهير بن مسعود: يا شيء ما هم حين يدعوهم داع ليوم الروع مكروب وغلام مشيأ: مختلف الخلق كأن فيه من كل قبح شيئاً.
وشيأ الله تعالى خلقه.
ويقولون لمن أرادوا قيامه: إذا شئت.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.869 harfالـمَشِيئةُ: الإِرادة. شِئْتُ الشيءَ أَشاؤُه شَيئاً ومَشِيئةً ومَشاءة ومَشايةً(1)
(1 قوله «ومشاية» كذا في النسخ والمحكم وقال شارح
القاموس مشائية كعلانية.): أَرَدْتُه، والاسم الشِّيئةُ، عن اللحياني. التهذيب: الـمَشِيئةُ: مصدر شاءَ يَشاءُ مَشِيئةً. وقالوا: كلُّ شيءٍ بِشِيئةِ اللّه، بكسر الشين، مثل شِيعةٍ أَي بمَشِيئتِه. وفي الحديث: أَن يَهُوديّاً أَتى النبيَّ صلى اللّه عليه وسلم فقال: إِنَّكم
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR116 harf* ش ي أ * * المَشِيئةُ * الإرادة تقول منه * شاءَ * يشاء * مَشيئةً * قلت وفي ديوان الأدب * المَشئيةُ * أخص من الإرادة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR yok16.700 harfشئته أي الشيء أشاؤه شيأ ومشيئة كخطيئة ومشاءة ككراهة ومشائية كعلانية: أردته قال الجوهري: المشيئة: الإرادة، ومثله في المصباح والمحكم، وأكثر المتكلمين لم يفرقوا بينهما، وإن كانتا في الأصل مختلفتين فإن المشيئة في اللغة: الإيجاد والإرادة: طلب أومأ إليه شيخنا ناقل عن القطب الرازي، وليس هذا محل البسط والاسم منه الشيئة كشيعة عن اللحياني، ومثله في الروض للسهيلي وقالوا: كل شيء بشيئة الله تعالى بكسر الشين،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR12.751 harfشَآءَهُ
1 شَآءَهُ ذ , (Msb,) [originally شَيِئَهُ,] like خَافَهُ, [which is originally خَوِفَهُ,] (MF,) first. pers. شِئْتُهُ, (S, K,) aor. يَشَاؤُهُ, (Msb,) [and by poetic license يَشَاهُ, without ء,] first pers. أَشَاؤُهُ, (S. K,) inf. n. شَىْءٌ (Msb, K) and مَشِيْئَةٌ, (S, * K,) or this is a simple subst., (Msb,) and مَشَآءَةٌ and مَشَائِيَةٌ, (K,) [or these two also are simple substs.,] He,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR607 harfMadde başı: شيءشَآءَ
شَآءَ ( y ) A ( n. ac. شَيْء [ 1 ] , مَشَآءَة [ 17tA ] , مَشِيْئَة [ 18t ] ,
مَشَائِيَة
مَشَائِيَة ),
a. Willed; wished, desired.
شَيْء
شَيْء [ 1 ] , ( pl. أَشْيَآء [ 38 ] ,
أَشْيَوَات
أَشْيَوَات , أَشَاوَات , أَشَاوَى
أَشَايَا
أَشَايَا , أَشَاوه ),
a. Thing; something.
b. Affair, matter.
شِيْئَة
شِيْئَة [ 2t ] , مَشِيْئَة [ 18t ] ,
a. Will; wish.
شُيَىْء
شُيَىْء , شُوَيّ
شَآءَ شَآءَ ( y ) A ( n. ac. شَيْء [ 1 ] , مَشَآءَة [ 17tA ] , مَشِيْئَة [ 18t ] ,
مَشَائِيَة مَشَائِيَة ), a. Willed; wished, desired.
شَيْء شَيْء [ 1 ] , ( pl. أَشْيَآء [ 38 ] ,
أَشْيَوَات أَشْيَوَات , أَشَاوَات , أَشَاوَى
أَشَايَا أَشَايَا , أَشَاوه ), a. Thing; something.
b. Affair, matter.
شِيْئَة شِيْئَة [ 2t ] , مَشِيْئَة [ 18t ] , a. Will; wish.
شُيَىْء شُيَىْء , شُوَيّ a. Little; small thing, small matter, trifle.
لَا شَيْء لَا شَيْء a. Nothing.
اِن شَآءَ اللّٰه اِن شَآءَ اللّٰه a. God willing ! Please God !
مَا شَآءَ اللّٰهُ مَا شَآءَ اللّٰهُ a. Bravo ! Well done !
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR114.165 harfMadde başı: شيءشيء
شَاءَ - يَشَاءُ - شَيء - أَشْيَاء
شاءَ - يَشاءُ + كائن + شيئاً أو أمراً: وضعه في اعتباره وحده دون غيره، ليوقع عليه فعلاً أو عملاً: يحدد ويعيـِّن واحداً فقط، من موجودين أو أكثر من موجودات الكون للتعامل معه بفعل أو عمل: ويشمل ذلك ضمناً، تحديد وتعيين معلومة من معلومتين أو أكثر، أو مسار من مسارين أو أكثر من احتمالات التعامل أو الحركة أو
Mücavir kökler381 mücavir (801 toplam)
- أله
282 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- قدر
64 ortak ayet · Kıdr kazandır
- ملك
47 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
- بسط
15 ortak ayet · Bisat kilim demektir
- أرض
74 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- سمو
53 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- علم
95 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- غني
22 ortak ayet · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
- خلق
41 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- ضرر
21 ortak ayet · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
- مثل
29 ortak ayet · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
- هدي
42 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
Geçtiği ayetler(449)
Bu kök 449 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
… اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ŞeyAz kalsın şimşek gözlerini alıverecek. Onları aydınlattıkça ışığında yürürler. Üzerlerine karanlık basınca dikilip kalıverirler. Şayet Allah, dileseydi onların işitmelerini de, görmelerini de giderirdi. Muhakkak ki Allah, her şeye Kadir’dir.
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
ŞeyYerde ne varsa hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök halinde düzenleyen O’dur. O, her şeyi bilendir.
مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ŞeyBiz, bir ayeti nesheder veya unutturursak ondan daha hayırlısını, yahut da dengini getiririz. Bilmez misin ki, Allah şüphesiz her şeye kadir’dir.
… حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ŞeyKitab ehlinin çoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra içlerindeki çekememezlikten ötürü, sizi imandan sonra küfre döndürmek isterler. Allah’ın açıklayıcı emri gelene kadar onları affedin, geçin. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.
وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ …
ŞeyYahudiler: Hristiyanlar hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Hristiyanlar da yahudiler hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Halbuki hepsi de kitabı okuyorlar. Bilmeyen kimseler de onların dedikleri gibi dedi. İhtilafa düşer oldukları şeyde kıyamet günü Allah aralarında hükmünü verecektir.
… النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ …
ŞeyYahudiler: Hristiyanlar hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Hristiyanlar da yahudiler hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Halbuki hepsi de kitabı okuyorlar. Bilmeyen kimseler de onların dedikleri gibi dedi. İhtilafa düşer oldukları şeyde kıyamet günü Allah aralarında hükmünü verecektir.
وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ŞeyHerkesin bri yönü vardır oraya döner. Öyleyse siz hayırlı işlerde birbirinizle yarışın! Nerede bulunursanız bulunun, Allah hepinizi birden getirir. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.
… يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
ŞeyVe kadınları boşadığınız zaman; iddetlerini bitirince artık onları ya iyilikle tutun veya iyilikle salıverin. Sırf zulmedebilmeniz için zararlarına onları tutuvermeyin. Kim, böyle yaparsa; muhakkak kendi nefsine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini oyuncak yerine koymayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği kitabı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, şüphesiz her şeyi bilendir.
… تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
ŞeyYahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.
… تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ
ŞeyEy iman edenler; Allah’a ve ahiret gününe inanmayıp, insanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi sadakalarınızı başa kakma ve eziyet etmekle heder etmeyin, O gösteriş yapanın hali; üzerinde toprak bulunan kayanınki gibidir. Şiddetli bir yağmur isabet ettiğnde onu katı bir taş halinde bırakır. Onlar kazandıklarından hiç bir şey elde edemezler. Allah kafirler güruhunu hidayete erdirmez.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | شيأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli ve ecvef-yâî |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رود, عزم, قصد |
| Zıt Kök | أبي |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi varlık sahasına çıkarmaya yönelme, somut bir varlık ve nesne olarak belirleme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi meşîetin ontolojik belirleyiciliği ve varoluşun en genel kategorisi olan şeyiyet |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşun mutlak surette ilahi iradeye bağlılığı ve bilinebilir her gerçekliğin nesnel karşılığı |
| Kritik Hata Riski | Meşîeti heva veya keyfi arzu ile karıştırmak; şeyi ise sadece maddi nesneye indirgemek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| شي | Belirme, yayılma, ayrışarak görünür olma ve sınır kazanma (karşılaştır: saçta akların belirmesi شيب, yaşlılığın olgunlukla belirginleşmesi شيخ, yapının harçla yükselip belirginleşmesi شيد, topluluğun ayrılarak yayılması شيع) | أ | Yayılma ve belirme potansiyelini ani bir irade ve kesin bir ontolojik sınırla somut bir varlık hâline getirme |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Belirsiz bir bütünü keserek ayrıştırma, belirgin kılma |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Ayrıştırılan unsura müdahale etme, onu fiilen yönlendirme ve tutma |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Eylemi başlatan mutlak güç, iradi kaynak ve var edici ilk vuruş |
| شيأ | Gücün belirsizliği yarıp fiilen nesneyi belirlemesi | Başlangıçsal bir irade gücüyle belirsizlikten bir varlığı çekip çıkarma, onu el altında tutulur ve bilinebilir bir nesne hâlinde sınırlandırma |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi varlık alanına yöneltmek, şekillendirmek ve belirginleştirmek; bedevi kullanımında yüzün belirgin izlerle şekillenmesi veya çirkinleşmesi anlamında شَيَّأَ اللّٰهُ وَجْهَهُ ifadesinde görülür. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinden Züheyr b. Mes‘ûd el-Dabbî, korku anında imdada çağrılan kimselerin hâlini tasvir ederken kökü hayret ve yönelme edatı bağlamında kullanır: يَا شَيْءَ مَا هُمْ حِينَ يَدْعُوهُمُ دَاعٍ لِيَوْمِ الرَّوْعِ مَكْرُوبُ |
| Erken Arapça kullanım | Kur'an öncesi ve erken dönem kabile dilinde bir kimsenin kalkmasını veya eyleme geçmesini istemek üzere kullanılan إِذَا شِئْتَ deyimi; bir şeyin varlığını ifade eden en yalın nesne ismi شَيْء. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde شيأ kökü, özellikle güneybatı Sami sahasında ve klasik Arapçada meşîet (dilemek, irade etmek) ve şey' (varlık, nesne) ekseninde oldukça özelleşmiş bir semantik merkez oluşturur. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) irade ve dileme anlamları çoğunlukla rṣy veya ḥpṣ kökleriyle ifade edilirken, Arapçadaki meşîet kavramının kökeni hem bir şeye doğru yönelme hem de bir şeyi var kılma, nesneleştirme fonksiyonu taşır. Ge'ez dilinde benzer kök biçimleri bir arzu veya nesne bağlamında uzak paralellikler gösterse de kökün en yetkin ve sistemik gelişimi Arapçada gerçekleşmiştir. Arapçadaki شَيْء kelimesi, hakkında haber verilebilen ve zihinde ya da hariçte gerçekliği olan en tümel mevcudu ifade eden bir isimleşme kazanmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | شيأ / شاء - يشاء - شيئا | Varlık kazandırma iradesi ile varlık kazanan nesne arasındaki zorunlu ilişkiyi kuran iç türeme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami paralellikleri | İrade ve nesneleşme bağlamında bölgesel Sami kullanım ayrışması; kuzeybatı kolunda zayıf, Arapçada merkezî | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yönelim kökleri | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| شيأ | Anlamlı | Dilemek, nesne | Bir şeyi varlık sahasına çıkarmayı murad etmek ve var olan nesne | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| شأي | Anlamlı | Öne geçmek, uzaklaşmak | Bir şeyin önüne geçip mesafeyi açması, yarışta başa geçmek | Kök Kur'an'da geçmez; hedef kökle zayıf semantik bağ |
| يشأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Düzenli kullanım dışı diziliş |
| يأش | Anlamlı | Ümitsiz olmak | يئس kökünün kalb yoluyla ortaya çıkmış fonetik varyantı | Kök Kur'an'da geçmez; kalb kökü |
| أشي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız müsta'mel kök olarak yer almaz |
| أيش | Anlamlı | Yaşamak, maişet | عيش köküyle bağlantılı veya soru edatlaşması biçimi | Kök Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| شيأ | Merkez | İrade ve var etme | Varlık alanına çıkarmayı doğrudan murad etme ve varlığın kendisi | Bir şeyin olmasını dilemek ve o şeyin ontolojik hakikati |
| رود | Komşu | İrade ve arayış | Bir gaye doğrultusunda zihnen yönelme, arama ve talep etme | شيأ var etme kudretiyle doğrudan bağlantılıyken رود talebe ve gayeye dönüktür |
| عزم | Komşu | Kararlılık | İrade edilen şeyde tereddüdü kesip kesin karara varma | شيأ meşîet olarak başlangıç ve vücuttur; عزم iradenin pekişmiş kararlılık hâlidir |
| قصد | Komşu | Yönelme ve itidal | Bir hedefe doğru orta yolu tutarak doğrudan yönelme | شيأ varlık belirlemesidir; قصد bir yöne ve hedefe yönelme kastıdır |
| أبي | Zıt | Kesin imtina ve ret | İstenen veya teklif edilen bir şeyi kesin bir tavırla reddetme, kabul etmeme | Meşîetin var kılma veya kabul etme yönelimine karşın kesin geri çevirme |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | شيأ | Meşîet ve şey | Dilemek, varlık sahasına çıkarmak; mevcud ve bilinebilir olan her nesne | Kesin |
| Latince | velle / res | İstemek / şey, nesne | velle irade ve dilemeyi karşılar; res ise nesnel gerçekliği ifade eder ancak Arapçadaki tek kökten türeme birliği yoktur | Güçlü |
| İngilizce | will / thing, entity | Dilemek / şey, varlık | will iradi yönelimi, thing ise varlığı karşılar; köksel irtibat iki ayrı kelimeye dağılmıştır | Güçlü |
| Almanca | wollen / Ding, Sache | İstemek / şey, mesele | wollen meşîet anlamını taşır; Ding var olan nesneyi belirtir | Güçlü |
| Fransızca | vouloir / chose | İstemek / şey | İrade fiili ile ontolojik mevcudiyet iki ayrı kelimeyle temsil edilir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَشَاءُ / شَاءَ (Fiil) | İlahi mutlak irade ve tekvin | Allah'ın kainattaki yaratma, rızık verme, hidayet ve dilediğini var kılma meşîeti (Bakara 2:20, Âl-i İmrân 3:26) |
| إِنْ شَاءَ اللّٰهُ (Şart) | Teşîe ve kadere teslimiyet | Geleceğe matuf eylemlerin ilahi izne bağlanması (Kehf 18:23-24, Sâffât 37:102) |
| تَشَاؤُونَ (İnsani meşîet) | Kulun bağımlı iradesi | İnsanın seçim hakkı olmakla birlikte bunun ilahi meşîeti aşamayacağı vurgusu (İnsân 76:30, Tekvîr 81:29) |
| شَيْء (İsim - Müspet) | Varlık, mevcud, gerçeklik | Kainattaki yaratılmış her bir birim veya ilahi kudretin taalluk ettiği mevcudat (En'âm 6:102, Zümer 39:62) |
| شَيْء (İsim - Menfi) | Hiçlik, yararsızlık, batıl | Putların veya inkarın hiçbir fayda veya gerçeklik sağlamadığı bağlamlar (Âl-i İmrân 3:10, Meryem 19:9) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Meşîet-irade özdeşliği ve şeyiyet | Allah'ın meşîeti ile rızası arasındaki fark; madumun şey olup olmadığı meselesi | Meşîet tekvinî iradeye, şey ise hariçte var olan mevcuda tahsis edilmiştir |
| Fıkıh | İstisna ve ta'lik hükümleri | Yeminlerde, adaklarda veya akitlerde inşaallah kaydının bağlayıcılığı | Eylemin vücut bulmasını ilahi izne bağlayan lafzi şart |
| Tefsir | Hidayet ve dalalet ayetleri | Allah'ın dilemesi ile insanın sorumluluğu arasındaki denge tefsiri | Cebir ve tefvîz uçlarından kaçınarak iradenin takdirle irtibatlandırılması |
| Hadis | Tevhid dili ve irade terbiyesi | Nebevî terbiyede مَا شَاءَ اللّٰهُ وَشِئْتَ yerine مَا شَاءَ اللّٰهُ ثُمَّ شِئْتَ denilmesinin emredilmesi | Şirk şüphesini giderecek hiyerarşik irade bilinci |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratılış ontolojisi | Mutlak tekvin iradesi | Yaratılışın kaynağını belirleme | Kainattaki her olayın nihai varlık sebebini ilahi meşîete bağlar | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve ontoloji | Belirlenmiş nesne / olgu | Bilginin nesnesini kurma | Şey, zihinde tasavvur edilebilen ve hariçte araştırılabilen gerçekliktir | Kesin |
| Siyasi | Otorite ve meşruiyet | Sınırlı yetki / ilahi takdir | İktidarı sınırlandırma | Yöneticinin iradesinin mutlak olmadığını, aşkın bir meşîet altında bulunduğunu hatırlatır | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve değer alanı | İktisadi mal / mütekavvim şey | Değer biçilebilir nesne olma | Hukuken ve iktisaden tasarrufa konu olan her varlık bir şeydir | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun tanım kümesi ve eleman () | Belirsiz bir uzaydan kesin sınırlarla tanımlanmış ayrık bir elemanın () fonksiyonel bir iradeyle seçilip değer kümesine aktarılması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hukuki fiil ve irade beyanı | Bireyin içsel arzusunu hukuki bir sonuç doğuracak şekilde nesneleştirip dış dünyaya aktarması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten gelen meşîeti keyfi bir kaderciliğe (fatalizm), şeyi ise sadece gözle görülür somut maddeye indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Meşîet, kainatın sebep-sonuç düzenini de kapsayan ontolojik yasadır; şey ise maddi ve gayri maddi her gerçek mevcudu içerir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Meşîet cebir gibi algılandığında ahlaki sorumluluk çöker; şey maddeye daraltıldığında ise metafizik gerçeklikler inkar edilir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık teorisinin (şey) ve yaratıcı kudretin (meşîet) temel kavramsal omurgasını oluşturur; varoluş ile irade arasındaki kopmaz bağı kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Allah'ın mutlak yaratıcılığını bildiren ayetlerde, hidayet ve dalaletin takdirinde ve insanın ahlaki irade sınırlarını çizen nasslarda belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın mutlak özerk olduğu zannını yıkar; aynı zamanda insanın iradesiz bir nesne olduğu vehmini de meşîetin mertebeli yapısıyla tashih eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBelirsiz bir zeminden bir unsuru iradeyle çekip ayırarak sınırları belli bir varlık ve nesne hâline getirmek.
- Soyut anlamİlahi tekvin kudretinin bir imkânı hariçte mevcud kılması; hakkında haber verilebilir ve bilinebilir olan her şeyiyet.
- Sistematik karşılıkOntolojide yokluktan varlığa geçişin ilkesi; epistemolojide bilginin nesnesi; ahlakta aşkın iradeye bağlı sorumluluk alanı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde tüm imkânlar ve potansiyeller uzayını temsil eder. meşîet operatörüdür; bu uzaydaki bir imkânı () alıp hariçte varlık kazanan ve bilinebilen somut bir nesneye, yani şeye () dönüştürür. mevcudat ve şeyler kümesidir. Bir şeyin var olması (), ancak meşîet operatörünün o imkânı belirlemesi şartına () denktir.