شيأ

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ش-ي-أ24 sîga, 381 mücavir kök, 449 ayet, 73 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.شَاءَشَيْءٌشيأألهتَشَاءُقدرخلقشَيْئًانَشَاءُعلمبسطهديشَيْءٍ

KökSîga 24Ayet 449Sure 73Mücavir 381

▶ Ağı aç (3B)

شيأ

ش - ي - أ

KÖK
  • 519 geçiş
  • 449 ayet
  • 24 sîga
  • 12 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Şey

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: شيء

Notlarım

Sözlükler(12)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.314 harf
باب اللّفيف من الشين ش ي أ، أ ش أ، ش أ و، ش و ي شيء: الشيءُ واحدُ الأشياء، والعرب لا تضرب أشياء، وينبغي أن يكون مصروفاً، لأنه على حد فيءٍ وأفياء.. واختلف فيه جهل النَّحو، إنما كان أصلُ بناء شيء: شيِّىء بوزن فيعل، ولكنهم اجتمعوا قاطبةً على التَّخفيف، كما اجتمعوا على تخفيف ميِّت. وكما خففوا السيئة، كما قال: والله يعفو عن السَّيئات والزَّللِ فلما كان الشيء مخففاً وهو اسم الآدميين وغيرهم من
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR312 harf
الشَيْءُ تصغيره شُيَيْءٌ وشِيَيْءٌ أيضاً بكسر الشين وضمِّها، ولا تقل شُوَيٌّ، والجمع أشياءُ غيرُ مصروفٍ. والمشيئة: الإرادة، وقد شئتُ الشَّيْءَ أَشاؤُهُ. وقولهم: كل شيء بِشِيئَةِ الله، بكسر الشين أي بمشيئة الله تعالى. الأصمعي: شَيَّأتُ الرَّجُلَ على الأمر: حَمَلْتثهُ عليه. وأشاءَهُ لغة في أَجاءَهُ أي أَلْجَأَهُ.
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR10.872 harf
Madde başı: شيءباب اللفيف من حرف الشين شيء ، شيشاء ، شوى ، شاء ، شأي ، وشي ، أش ، أشا . شيء : قال الله تبارك وتعالى : ( ياأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لاَ تَسْأَلُواْ عَنْ أَشْيَآءَ ) ( المائدة : 101 ) . قلت : لم يختلف النحويّون في أن ) أشياء جمع شيء ، وأنها غير مجراة ، واختلفوا في العِلّة فكرهت أن أحكيَ مقالة كلّ واحد منهم ، واقتصرت على ما ذكره أبو إسحاق الزجاج في كتابه ، لأنه جمع أقاويلَهم على اختلافها ،
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR5.967 harf
(باب الشين والياء وما يثلثهما) (شيأ) الشين والياء والهمزة كلمةٌ واحدة. يقال شَيَّأ الله وجْهَه؛ إِذا دعا عليه بالقُبح. ووجهٌ مُشَيَّأٌ.وأنشد: إِنَّ بَنِي فزارةَ بنِ ذُبيانْ *** قد طَرَّقَتْ ناقتُهم بإنسانْ مُشَيَّأٍ أعجِبْ بِخَلْقِ الرَّحمن([1]) (شيب) الشين والياء والباء. هذا يقرب من باب الشين والواو والباء، وهما يتقاربان جميعاً في اختلاط الشّيء بالشيء. من ذلك الشَّيب: شَيب الرأس؛ يقال شاب
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR2.717 harf
Madde başı: شيء- الشيء قيل: هو الذي يصح أن يعلم ويخبر عنه، وعند كثير من المتكلمين هو اسم مشترك المعنى إذا استعمل في الله وفي غيره، ويقع على الموجود والمعدوم. وعند بعضهم: الشيء عبارة عن الموجود (قال صاحب الجوهرة: وعندنا الشيء هو الموجود *** وثابت في الخارج الموجود)، وأصله: مصدر شاء، وإذا وصف به تعالى فمعناه: شاء، وإذا وصف به غيره فمعناه المشيء، وعلى الثاني قوله تعالى: ﴿قل الله خالق كل شيء﴾ [الرعد/16]، فهذا على
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR372 harf
ش ي أ أنت في لا شيء ورأى غير شيء‏.‏ وتأخرت عنه شيئاً أي تأخرا قليلاً‏.‏ وروى الكسائي‏:‏ يا شيء مالي‏:‏ في التلهف على الشيء‏.‏ وأنشد‏:‏ يا شيء مالي من يعمر يفنه مر الزمان عليه والتقليب وقال زهير بن مسعود‏:‏ يا شيء ما هم حين يدعوهم داع ليوم الروع مكروب وغلام مشيأ‏:‏ مختلف الخلق كأن فيه من كل قبح شيئاً‏.‏ وشيأ الله تعالى خلقه‏.‏ ويقولون لمن أرادوا قيامه‏:‏ إذا شئت‏.‏
Maddenin bağlantısı

ش ي أ أنت في لا شيء ورأى غير شيء‏.‏ وتأخرت عنه شيئاً أي تأخرا قليلاً‏.‏ وروى الكسائي‏:‏ يا شيء مالي‏:‏ في التلهف على الشيء‏.‏ وأنشد‏:‏ يا شيء مالي من يعمر يفنه مر الزمان عليه والتقليب وقال زهير بن مسعود‏:‏ يا شيء ما هم حين يدعوهم داع ليوم الروع مكروب وغلام مشيأ‏:‏ مختلف الخلق كأن فيه من كل قبح شيئاً‏.‏ وشيأ الله تعالى خلقه‏.‏ ويقولون لمن أرادوا قيامه‏:‏ إذا شئت‏.‏

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR9.869 harf
الـمَشِيئةُ: الإِرادة. شِئْتُ الشيءَ أَشاؤُه شَيئاً ومَشِيئةً ومَشاءة ومَشايةً(1) (1 قوله «ومشاية» كذا في النسخ والمحكم وقال شارح القاموس مشائية كعلانية.): أَرَدْتُه، والاسم الشِّيئةُ، عن اللحياني. التهذيب: الـمَشِيئةُ: مصدر شاءَ يَشاءُ مَشِيئةً. وقالوا: كلُّ شيءٍ بِشِيئةِ اللّه، بكسر الشين، مثل شِيعةٍ أَي بمَشِيئتِه. وفي الحديث: أَن يَهُوديّاً أَتى النبيَّ صلى اللّه عليه وسلم فقال: إِنَّكم
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR116 harf
* ش ي أ * * المَشِيئةُ * الإرادة تقول منه * شاءَ * يشاء * مَشيئةً * قلت وفي ديوان الأدب * المَشئيةُ * أخص من الإرادة
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR yok16.700 harf
شئته أي الشيء أشاؤه شيأ ومشيئة كخطيئة ومشاءة ككراهة ومشائية كعلانية: أردته قال الجوهري: المشيئة: الإرادة، ومثله في المصباح والمحكم، وأكثر المتكلمين لم يفرقوا بينهما، وإن كانتا في الأصل مختلفتين فإن المشيئة في اللغة: الإيجاد والإرادة: طلب أومأ إليه شيخنا ناقل عن القطب الرازي، وليس هذا محل البسط والاسم منه الشيئة كشيعة عن اللحياني، ومثله في الروض للسهيلي وقالوا: كل شيء بشيئة الله تعالى بكسر الشين،
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR12.751 harf
شَآءَهُ 1 شَآءَهُ ذ , (Msb,) [originally شَيِئَهُ,] like خَافَهُ, [which is originally خَوِفَهُ,] (MF,) first. pers. شِئْتُهُ, (S, K,) aor. يَشَاؤُهُ, (Msb,) [and by poetic license يَشَاهُ, without ء,] first pers. أَشَاؤُهُ, (S. K,) inf. n. شَىْءٌ (Msb, K) and مَشِيْئَةٌ, (S, * K,) or this is a simple subst., (Msb,) and مَشَآءَةٌ and مَشَائِيَةٌ, (K,) [or these two also are simple substs.,] He,
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR607 harf
Madde başı: شيءشَآءَ شَآءَ ( y ) A ( n. ac. شَيْء [ 1 ] , مَشَآءَة [ 17tA ] , مَشِيْئَة [ 18t ] , مَشَائِيَة مَشَائِيَة ), a. Willed; wished, desired. شَيْء شَيْء [ 1 ] , ( pl. أَشْيَآء [ 38 ] , أَشْيَوَات أَشْيَوَات , أَشَاوَات , أَشَاوَى أَشَايَا أَشَايَا , أَشَاوه ), a. Thing; something. b. Affair, matter. شِيْئَة شِيْئَة [ 2t ] , مَشِيْئَة [ 18t ] , a. Will; wish. شُيَىْء شُيَىْء , شُوَيّ
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR114.165 harf
Madde başı: شيءشيء شَاءَ - يَشَاءُ - شَيء - أَشْيَاء شاءَ - يَشاءُ + كائن + شيئاً أو أمراً: وضعه في اعتباره وحده دون غيره، ليوقع عليه فعلاً أو عملاً: يحدد ويعيـِّن واحداً فقط، من موجودين أو أكثر من موجودات الكون للتعامل معه بفعل أو عمل: ويشمل ذلك ضمناً، تحديد وتعيين معلومة من معلومتين أو أكثر، أو مسار من مسارين أو أكثر من احتمالات التعامل أو الحركة أو
Tamamını oku

Sîgalar(24)

Mücavir kökler381 mücavir (801 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. أله

    282 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  2. قدر

    64 ortak ayet · Kıdr kazandır

  3. ملك

    47 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder

  4. بسط

    15 ortak ayet · Bisat kilim demektir

  5. أرض

    74 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir

  6. سمو

    53 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

  7. علم

    95 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir

  8. غني

    22 ortak ayet · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir

  9. خلق

    41 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir

  10. ضرر

    21 ortak ayet · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir

  11. مثل

    29 ortak ayet · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir

  12. هدي

    42 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…

Geçtiği ayetler(449)

Bu kök 449 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.

  1. … اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    ŞeyAz kalsın şimşek gözlerini alıverecek. Onları aydınlattıkça ışığında yürürler. Üzerlerine karanlık basınca dikilip kalıverirler. Şayet Allah, dileseydi onların işitmelerini de, görmelerini de giderirdi. Muhakkak ki Allah, her şeye Kadir’dir.

  2. هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

    ŞeyYerde ne varsa hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök halinde düzenleyen O’dur. O, her şeyi bilendir.

  3. مَا نَنْسَخْ مِنْ آيَةٍ أَوْ نُنْسِهَا نَأْتِ بِخَيْرٍ مِنْهَا أَوْ مِثْلِهَا أَلَمْ تَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    ŞeyBiz, bir ayeti nesheder veya unutturursak ondan daha hayırlısını, yahut da dengini getiririz. Bilmez misin ki, Allah şüphesiz her şeye kadir’dir.

  4. … حَتَّى يَأْتِيَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    ŞeyKitab ehlinin çoğu, hak kendilerine apaçık belli olduktan sonra içlerindeki çekememezlikten ötürü, sizi imandan sonra küfre döndürmek isterler. Allah’ın açıklayıcı emri gelene kadar onları affedin, geçin. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.

  5. وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ …

    ŞeyYahudiler: Hristiyanlar hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Hristiyanlar da yahudiler hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Halbuki hepsi de kitabı okuyorlar. Bilmeyen kimseler de onların dedikleri gibi dedi. İhtilafa düşer oldukları şeyde kıyamet günü Allah aralarında hükmünü verecektir.

  6. … النَّصَارَى عَلَى شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شَيْءٍ وَهُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ …

    ŞeyYahudiler: Hristiyanlar hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Hristiyanlar da yahudiler hiç bir şeye sahip değildir, dedi. Halbuki hepsi de kitabı okuyorlar. Bilmeyen kimseler de onların dedikleri gibi dedi. İhtilafa düşer oldukları şeyde kıyamet günü Allah aralarında hükmünü verecektir.

  7. وَلِكُلٍّ وِجْهَةٌ هُوَ مُوَلِّيهَا فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ أَيْنَمَا تَكُونُوا يَأْتِ بِكُمُ اللَّهُ جَمِيعًا إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    ŞeyHerkesin bri yönü vardır oraya döner. Öyleyse siz hayırlı işlerde birbirinizle yarışın! Nerede bulunursanız bulunun, Allah hepinizi birden getirir. Şüphesiz ki Allah her şeye kadir’dir.

  8. … يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

    ŞeyVe kadınları boşadığınız zaman; iddetlerini bitirince artık onları ya iyilikle tutun veya iyilikle salıverin. Sırf zulmedebilmeniz için zararlarına onları tutuvermeyin. Kim, böyle yaparsa; muhakkak kendi nefsine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini oyuncak yerine koymayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği kitabı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, şüphesiz her şeyi bilendir.

  9. … تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

    ŞeyYahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.

  10. … تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ

    ŞeyEy iman edenler; Allah’a ve ahiret gününe inanmayıp, insanlara gösteriş için malını harcayan kimse gibi sadakalarınızı başa kakma ve eziyet etmekle heder etmeyin, O gösteriş yapanın hali; üzerinde toprak bulunan kayanınki gibidir. Şiddetli bir yağmur isabet ettiğnde onu katı bir taş halinde bırakır. Onlar kazandıklarından hiç bir şey elde edemezler. Allah kafirler güruhunu hidayete erdirmez.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökشيأ
YapıÜçlü
Özel DurumHemzeli ve ecvef-yâî
Bağlamsal Yakın Köklerرود, عزم, قصد
Zıt Kökأبي
Çekirdek Özet 1Bir şeyi varlık sahasına çıkarmaya yönelme, somut bir varlık ve nesne olarak belirleme
Çekirdek Özet 2İlahi meşîetin ontolojik belirleyiciliği ve varoluşun en genel kategorisi olan şeyiyet
Çekirdek Özet 3Varoluşun mutlak surette ilahi iradeye bağlılığı ve bilinebilir her gerçekliğin nesnel karşılığı
Kritik Hata RiskiMeşîeti heva veya keyfi arzu ile karıştırmak; şeyi ise sadece maddi nesneye indirgemek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
شيBelirme, yayılma, ayrışarak görünür olma ve sınır kazanma (karşılaştır: saçta akların belirmesi شيب, yaşlılığın olgunlukla belirginleşmesi شيخ, yapının harçla yükselip belirginleşmesi شيد, topluluğun ayrılarak yayılması شيع)أYayılma ve belirme potansiyelini ani bir irade ve kesin bir ontolojik sınırla somut bir varlık hâline getirme

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
شDiş; ısırma, parçalama, keskinlikBelirsiz bir bütünü keserek ayrıştırma, belirgin kılma
يEl ve kol; iş, yapma, uzanmaAyrıştırılan unsura müdahale etme, onu fiilen yönlendirme ve tutma
أÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçEylemi başlatan mutlak güç, iradi kaynak ve var edici ilk vuruş
شيأGücün belirsizliği yarıp fiilen nesneyi belirlemesiBaşlangıçsal bir irade gücüyle belirsizlikten bir varlığı çekip çıkarma, onu el altında tutulur ve bilinebilir bir nesne hâlinde sınırlandırma

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir şeyi varlık alanına yöneltmek, şekillendirmek ve belirginleştirmek; bedevi kullanımında yüzün belirgin izlerle şekillenmesi veya çirkinleşmesi anlamında شَيَّأَ اللّٰهُ وَجْهَهُ ifadesinde görülür.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairlerinden Züheyr b. Mes‘ûd el-Dabbî, korku anında imdada çağrılan kimselerin hâlini tasvir ederken kökü hayret ve yönelme edatı bağlamında kullanır: يَا شَيْءَ مَا هُمْ حِينَ يَدْعُوهُمُ دَاعٍ لِيَوْمِ الرَّوْعِ مَكْرُوبُ
Erken Arapça kullanımKur'an öncesi ve erken dönem kabile dilinde bir kimsenin kalkmasını veya eyleme geçmesini istemek üzere kullanılan إِذَا شِئْتَ deyimi; bir şeyin varlığını ifade eden en yalın nesne ismi شَيْء.

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dillerinde شيأ kökü, özellikle güneybatı Sami sahasında ve klasik Arapçada meşîet (dilemek, irade etmek) ve şey' (varlık, nesne) ekseninde oldukça özelleşmiş bir semantik merkez oluşturur. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Ârâmîce) irade ve dileme anlamları çoğunlukla rṣy veya ḥpṣ kökleriyle ifade edilirken, Arapçadaki meşîet kavramının kökeni hem bir şeye doğru yönelme hem de bir şeyi var kılma, nesneleştirme fonksiyonu taşır. Ge'ez dilinde benzer kök biçimleri bir arzu veya nesne bağlamında uzak paralellikler gösterse de kökün en yetkin ve sistemik gelişimi Arapçada gerçekleşmiştir. Arapçadaki شَيْء kelimesi, hakkında haber verilebilen ve zihinde ya da hariçte gerçekliği olan en tümel mevcudu ifade eden bir isimleşme kazanmıştır.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönشيأ / شاء - يشاء - شيئاVarlık kazandırma iradesi ile varlık kazanan nesne arasındaki zorunlu ilişkiyi kuran iç türemeKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiGüney Sami paralellikleriİrade ve nesneleşme bağlamında bölgesel Sami kullanım ayrışması; kuzeybatı kolunda zayıf, Arapçada merkezîGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik yönelim kökleriVeri bulunamadıVeri bulunamadı

Kaynak David Cohen, Lisān al-ʿArab.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
شيأAnlamlıDilemek, nesneBir şeyi varlık sahasına çıkarmayı murad etmek ve var olan nesneHedef kök; Kur'an'da geçer
شأيAnlamlıÖne geçmek, uzaklaşmakBir şeyin önüne geçip mesafeyi açması, yarışta başa geçmekKök Kur'an'da geçmez; hedef kökle zayıf semantik bağ
يشأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıDüzenli kullanım dışı diziliş
يأشAnlamlıÜmitsiz olmakيئس kökünün kalb yoluyla ortaya çıkmış fonetik varyantıKök Kur'an'da geçmez; kalb kökü
أشيAnlamı bulunmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bağımsız müsta'mel kök olarak yer almaz
أيشAnlamlıYaşamak, maişetعيش köküyle bağlantılı veya soru edatlaşması biçimiKök Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
شيأMerkezİrade ve var etmeVarlık alanına çıkarmayı doğrudan murad etme ve varlığın kendisiBir şeyin olmasını dilemek ve o şeyin ontolojik hakikati
رودKomşuİrade ve arayışBir gaye doğrultusunda zihnen yönelme, arama ve talep etmeشيأ var etme kudretiyle doğrudan bağlantılıyken رود talebe ve gayeye dönüktür
عزمKomşuKararlılıkİrade edilen şeyde tereddüdü kesip kesin karara varmaشيأ meşîet olarak başlangıç ve vücuttur; عزم iradenin pekişmiş kararlılık hâlidir
قصدKomşuYönelme ve itidalBir hedefe doğru orta yolu tutarak doğrudan yönelmeشيأ varlık belirlemesidir; قصد bir yöne ve hedefe yönelme kastıdır
أبيZıtKesin imtina ve retİstenen veya teklif edilen bir şeyi kesin bir tavırla reddetme, kabul etmemeMeşîetin var kılma veya kabul etme yönelimine karşın kesin geri çevirme

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaشيأMeşîet ve şeyDilemek, varlık sahasına çıkarmak; mevcud ve bilinebilir olan her nesneKesin
Latincevelle / resİstemek / şey, nesnevelle irade ve dilemeyi karşılar; res ise nesnel gerçekliği ifade eder ancak Arapçadaki tek kökten türeme birliği yokturGüçlü
İngilizcewill / thing, entityDilemek / şey, varlıkwill iradi yönelimi, thing ise varlığı karşılar; köksel irtibat iki ayrı kelimeye dağılmıştırGüçlü
Almancawollen / Ding, Sacheİstemek / şey, meselewollen meşîet anlamını taşır; Ding var olan nesneyi belirtirGüçlü
Fransızcavouloir / choseİstemek / şeyİrade fiili ile ontolojik mevcudiyet iki ayrı kelimeyle temsil edilirGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
يَشَاءُ / شَاءَ (Fiil)İlahi mutlak irade ve tekvinAllah'ın kainattaki yaratma, rızık verme, hidayet ve dilediğini var kılma meşîeti (Bakara 2:20, Âl-i İmrân 3:26)
إِنْ شَاءَ اللّٰهُ (Şart)Teşîe ve kadere teslimiyetGeleceğe matuf eylemlerin ilahi izne bağlanması (Kehf 18:23-24, Sâffât 37:102)
تَشَاؤُونَ (İnsani meşîet)Kulun bağımlı iradesiİnsanın seçim hakkı olmakla birlikte bunun ilahi meşîeti aşamayacağı vurgusu (İnsân 76:30, Tekvîr 81:29)
شَيْء (İsim - Müspet)Varlık, mevcud, gerçeklikKainattaki yaratılmış her bir birim veya ilahi kudretin taalluk ettiği mevcudat (En'âm 6:102, Zümer 39:62)
شَيْء (İsim - Menfi)Hiçlik, yararsızlık, batılPutların veya inkarın hiçbir fayda veya gerçeklik sağlamadığı bağlamlar (Âl-i İmrân 3:10, Meryem 19:9)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamMeşîet-irade özdeşliği ve şeyiyetAllah'ın meşîeti ile rızası arasındaki fark; madumun şey olup olmadığı meselesiMeşîet tekvinî iradeye, şey ise hariçte var olan mevcuda tahsis edilmiştir
Fıkıhİstisna ve ta'lik hükümleriYeminlerde, adaklarda veya akitlerde inşaallah kaydının bağlayıcılığıEylemin vücut bulmasını ilahi izne bağlayan lafzi şart
TefsirHidayet ve dalalet ayetleriAllah'ın dilemesi ile insanın sorumluluğu arasındaki denge tefsiriCebir ve tefvîz uçlarından kaçınarak iradenin takdirle irtibatlandırılması
HadisTevhid dili ve irade terbiyesiNebevî terbiyede مَا شَاءَ اللّٰهُ وَشِئْتَ yerine مَا شَاءَ اللّٰهُ ثُمَّ شِئْتَ denilmesinin emredilmesiŞirk şüphesini giderecek hiyerarşik irade bilinci

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniVarlık-yaratılış ontolojisiMutlak tekvin iradesiYaratılışın kaynağını belirlemeKainattaki her olayın nihai varlık sebebini ilahi meşîete bağlarKesin
İlmiEpistemoloji ve ontolojiBelirlenmiş nesne / olguBilginin nesnesini kurmaŞey, zihinde tasavvur edilebilen ve hariçte araştırılabilen gerçekliktirKesin
SiyasiOtorite ve meşruiyetSınırlı yetki / ilahi takdirİktidarı sınırlandırmaYöneticinin iradesinin mutlak olmadığını, aşkın bir meşîet altında bulunduğunu hatırlatırGüçlü
İktisadiMülkiyet ve değer alanıİktisadi mal / mütekavvim şeyDeğer biçilebilir nesne olmaHukuken ve iktisaden tasarrufa konu olan her varlık bir şeydirGüçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerFonksiyonun tanım kümesi ve eleman (x∈S)Belirsiz bir uzaydan kesin sınırlarla tanımlanmış ayrık bir elemanın (x) fonksiyonel bir iradeyle seçilip değer kümesine aktarılmasıKesin
Beşeri bilimlerHukuki fiil ve irade beyanıBireyin içsel arzusunu hukuki bir sonuç doğuracak şekilde nesneleştirip dış dünyaya aktarmasıGüçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökten gelen meşîeti keyfi bir kaderciliğe (fatalizm), şeyi ise sadece gözle görülür somut maddeye indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamMeşîet, kainatın sebep-sonuç düzenini de kapsayan ontolojik yasadır; şey ise maddi ve gayri maddi her gerçek mevcudu içerir
Yanlış anlamanın doğuracağı hataMeşîet cebir gibi algılandığında ahlaki sorumluluk çöker; şey maddeye daraltıldığında ise metafizik gerçeklikler inkar edilir

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlık teorisinin (şey) ve yaratıcı kudretin (meşîet) temel kavramsal omurgasını oluşturur; varoluş ile irade arasındaki kopmaz bağı kurar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Allah'ın mutlak yaratıcılığını bildiren ayetlerde, hidayet ve dalaletin takdirinde ve insanın ahlaki irade sınırlarını çizen nasslarda belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanın mutlak özerk olduğu zannını yıkar; aynı zamanda insanın iradesiz bir nesne olduğu vehmini de meşîetin mertebeli yapısıyla tashih eder.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBelirsiz bir zeminden bir unsuru iradeyle çekip ayırarak sınırları belli bir varlık ve nesne hâline getirmek.
  • Soyut anlamİlahi tekvin kudretinin bir imkânı hariçte mevcud kılması; hakkında haber verilebilir ve bilinebilir olan her şeyiyet.
  • Sistematik karşılıkOntolojide yokluktan varlığa geçişin ilkesi; epistemolojide bilginin nesnesi; ahlakta aşkın iradeye bağlı sorumluluk alanı.
  • LaTeX modeliM:Ω→S,M(ω)=s  ⟺  ∃s∈S
  • LaTeX açıklamasıFormülde Ω tüm imkânlar ve potansiyeller uzayını temsil eder. M meşîet operatörüdür; bu uzaydaki bir imkânı (ω) alıp hariçte varlık kazanan ve bilinebilen somut bir nesneye, yani şeye (s) dönüştürür. S mevcudat ve şeyler kümesidir. Bir şeyin var olması (s∈S), ancak meşîet operatörünün o imkânı belirlemesi şartına (M(ω)=s) denktir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ش