صدق
ص - د - ق
KÖK- 155 geçiş
- 144 ayet
- 65 sîga
- 13 sözlük
Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir. Topluluğun başkana olan sadakatini göstermek için verdikleri vergidir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir. Topluluğun başkana olan sadakatini göstermek için verdikleri vergidir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.723 harfالقاف والصاد والدال معهما
ق ص د، ص د ق يستعملان فقط قصد: القَصْدُ استقامة الطريقة، وقَصَدَ يقصِدُ قَصْداً فهو قاصد.
والقَصْدُ في المعيشة ألا تسرف ولا تقتر.
وفي الحديث: "ما عال مُقتَصِدٌ ولا يعيل".
والقَصيدُ: ما تم شطرا أبنيته من الشعر.
والقَصيدةُ: مخة العظم إذا خرجت وانقَصَدَتْ أي انفصلت من موضعها وخرجت.
وانقَصَدَ الرمح أي انكسر نصفين حتى يبين، وكل قطعة منه قِصدَةٌ، ويجمع على قِصَدٍ، ورمح قَصِدٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.565 harfالصِدْقُ: خلاف الكذب. وقد صَدَقَ في الحديث. ويقال أيضاً: صَدَقَهُ الحديثَ. وصَدَقوهُمْ القتالَ. وتَصادَقا في الحديث وفي المودّة. والمُصَدٍِّقُ: الذي يُصَدِّقُكَ في حديثك، والذي يأخذ صَدَقاتِ الغنمِ. والمُتَصَدِّقُ: الذي يُعطي الصَدَقَةَ. ومررت برجلٍ يسأل، ولا تقل يَتَصَدَّقُ. وقوله تعالى: "إنَّ المُصَّدِّقينَ والمُصَّدِّقاتِ" بتشديد الصاد، أصله المُتًصَدِّقينَ فقلبت التاء صاداً وأدغمت في مُثلها.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.545 harfق ص د
قصد ، صدق ، دصق .
قصد : قال الليث : القصد : اسْتقامة الطريقة ، قَصدَ يَقْصِد قصداً فهو قاصِدٌ ، والقصد في المعيشةِ ألاَّ يسرِفَ ولا يقتِّرَ .
وفي الحديث : ( ما عالَ مُقْتصِدٌ ولا يَعِيل ) ، والقصيد من الشعر ما تم شطر أبنيته وقال غيره : سميَ قصيداً لأن قائله احتفل له فَنَقَّحَه بالكلام الجيِّدِ والمعنى المختار ، وأصله من القَصِيدِ وهو المخُّ السَّمِين الذي يَتَقَصَّد أي : يَتَكَسَّر إذا
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR6.424 harf(باب الصاد والدال وما يثلثهما)
(صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره.
فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها.
وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد:
وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى
(باب الصاد والدال وما يثلثهما) (صدر) الصاد والدال والرَّاء أصلان صحيحان، أحدُهما يدلُّ على خلاف الوِرْد، والآخر صَدْر الإنسان وغيره. فالأوّلُ قولُهم: صَدَرَ عن الماءِ، وصَدَرَ عن البِلاد، إذا كان وَرَدَها ثمَّ شَخَصَ عنها. وقال الأَحْمَر([1]): يقال صَدَرْتُ عن البِلادِ صَدَراً، وهو الاسم، فإن أردْتَ المصدر جزمت الدَّال. وأنشد: وليلةٍ قد جَعَلْتُ الصُّبْحُ موعدَها *** صَدْرَ المطيَّة حتَّى تعرِفَ السَّدَفا([2])صَدْر المطية مصدر. وأمَّا الآخر فالصَّدر للإنسان، والجمع صُدور، قال الله تعالى: ﴿ولَكِنْ تَعْمَى القُلُوبُ الَّتِي في الصُّدور﴾ [الحج 46]، ثم يشتقُّ منه. فالصِّدار: ثوبٌ يُغطِّي الرَّأس والصَّدْر. والصِّدَار: سِمةٌ على صدر البعير. والتَّصدير: حبل يُصدَّر به البعير لئلاَّ يُرَدَّ حِمْلُهُ إلى خَلْفه. والمُصَّدر: الأَسَد، سُمِّيَ بذلك لقوّة صَدْرِهِ. والمصدور: الذي يشتكى صَدْرَهُ. (صدع) الصاد والدال والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على انفراجٍ في الشيء. يقال صَدَعْتُهُ فانصدَعَ وتصدَّعَ. وصَدَعْتُ الفلاةَ: قطعتُها. ودليلٌ هادٍ مِصدَع. والصَّدْع: النَّبات؛ لأنه يَصدَع الأرض، [في] قوله تعالى: ﴿وَالأَرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ﴾ [الطارق 12]. ومن الباب: صَدَع بالحقِّ، إِذا تكلَّمَ به جهاراً. قال سُبحانَهُ لنبيِّه عليه السلام: ﴿فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ﴾ [الحجر 94]. ويقال تصدَّعَ القَوْمُ، إِذا تفرّقُوا. والصِّدْعَة من الإِبل: قِطعةٌ كالسِّتِّين ونحوِها، كأنَّها انصدعت عن العسكَر العظيم. ومما شذَّ عن الباب: الصَّدَع، الفتِيُّ من الأوعال. (صدغ) الصاد والدال والغين أصلان ، أحدهما عضوٌ من الأعضاء، والآخَر يدلُّ على ضَعْف. فالأوّل الصُّدْغ، وهو ما بين خَطِّ العين إلى أصلِ الأُذُن. يقال صَدَغْت الرّجل، إذا حاذيتَ صُدْغَه بِصُدْغِكَ في المشي. والصِّداغ: سِمَة في الصُّدْغ. والأصل الآخَر الصَّدِيغ: الرجل الضَّعيف. يقال ما يَصْدَغ نملةً من ضَعْف([3])، أي ما يقتُل. ويقال إنَّ الصَّديغ الولدُ إلى أن يستكملَ سبعةَ أيام([4]). ومما شذَّ عن البابين قولُهم: صدغتُهُ عن الشيء، أي كففتُهُ عنه. (صدف) الصاد والدال والفاء أصلان: [الأوَّل] يدلُّ على المَيْلِ، والثاني عَرَضٌ من الأعراض. فالأوَّلُ قولهم: صَدَفَ عن الشيء، إِذا مال* عنه وولى ذاهباً. قال الله تعالى: ﴿سَنَجْزِي الَّذِينَ يَصْدِفونَ عَنْ آياتِنَا﴾ [الأنعام 158]. والصَّدَف من البعير: أَنْ يميل خُفُّهُ من اليد أو الرِّجْل إلى الجانب الوَحْشيّ([5])؛ وقد صَدِفَ. ويقال للإِبلِ التي تقف عند أعجاز الإِبل على الحوضِ تنتظر انصرافَ الشّاربةِ لتدخُل: هي الصَّوادِف. قال: * النّاظراتُ العُقَبَ الصَّوادفُ([6]) * والصَّدَف: جانب الجَبَل، وإِنّما سُمِّيَ لميْله إلى إحدى الجِهَتين. وأمّا الآخر فالصَّدَف المَحَارة، هي معروفة. (صدق) الصاد والدال والقاف أصلٌ يدلُّ على قوّةٍ في الشيء قولاً وغيرَه. من ذلك الصِّدْق: خلاف الكَذِبَ، سمِّيَ لقوّته في نفسه، ولأنَّ الكذِبَ لا قُوَّة له، هو باطلٌ. وأصل هذا من قولهم شيءٌ صَدْقٌ، أي صُلْب. ورُمْح صَدْقٌ. ويقال صَدَقُوهم القِتالَ، وفي خلاف ذلك كَذَبوهم. والصِّدِّيق: الملازم للصِّدْق. والصَّدَاق: صَدَاقَ المرأة، سُمِّيَ بذلك لقوّته وأنَّه حقٌّ يَلزمُ. ويقال صَدَاقٌ وصُدْقة وصَدُقة([7]). قال الله تعالى: ﴿وَآتُوا النِّسَاءَ صَدُقَاتهنَّ نِحْلَةً﴾ [النساء 4]. وقرئت: ﴿صدقاتِهِنَّ([8])﴾. و[من] الباب الصَّدَقة: ما يتصدَّق به المرءُ عن نفسه وماله. وأمَّا المُصَدِّق فخبّرَنا أبو الحسن علي بن إبراهيم، عن المفسِّر،عن القُتَيْبِيّ قال: ومما يضَعُهُ النّاسُ غير موضعه قولهم: هو يتصدَّق، إِذا أعطى، ويتصدّقُ إِذا سأل. وذلك غلطٌ، لأن المتصدِّق المُعطي. قال الله تعالى في قصّة من قال: ﴿وَتَصَدَّقْ علينا﴾ [يوسف 88]. وحدَّثَنا هذا الشيخ عن المَعْدَانيِّ عن أبيه، عن أبي مُعاذٍ، عن اللَّيْث، عن الخليل قال: المُطْعِم مُتصَدِّق والسَّائلُ متصدِّق. وهما سواء. فأمَّا الذي في القرآن فهو المعطِي. والمُصَدِّق: الذي يأخذ صَدَقات الغنم. ويقال: هو رجلُ صِدقٍ([9]). والصَّدَاقة مشتقّة من الصِّدق في المودّة. ويقال صَدِيق للواحد وللاثنين وللجماعة، وللمرأة. وربما قالوا أصدقاء، وأصادق. قال: فلا زِلْنَ حَسْرَى ظُلَّعاً لِمْ حَمَلْنَها *** إلى بلدٍ ناءٍ قليل الأصادقِ([10])(صدم) الصاد والدال والميم كلمةٌ واحدةٌ، وهي الصَّدْم، وهو ضَرْب الشَّيءِ الصُّلْبِ بمثله. (صدن) الصاد والدال والنون أصلٌ ضعيف. يقولون: الصَّيْدَن: الثَّعْلَب. (صدي) الصاد والدال والحرف المعتل فيه كلمٌ متباعدةُ القياس، لا يكاد يلتقي منها كلمتانِ في أصل. فالصَّدَى: الذَّكَرُ من البُومِ، والجمع أصداء. قال: فليس الناسُ بعدَكَ في نقيرِ *** وما هم غيرَ أصداءٍ وهامِ ([11])والصَّدَى: الدِّماغُ نفسُه، ويقال بل هو الموضع الذي جُعِلَ فيه السَّمْع من الدِّماغ، ولذلك يقال: أَصَمَّ اللهُ صَدَاهُ. ويقال بل هذا صَدَى الصَّوْت، وهو الذي يُجيبُك إذا صِحْتَ بقُرْبِ جَبَل. وقال يصف داراً: صَمَّ صداها وعفا رسمُها *** واستعجمَتْ عن منطقِ السَّائِلِ([12])والصَّدَى: الرَّجُلُ الحَسَنُ القِيام على ماله، يقال هو صَدَى مالٍ. ولا يقال إلاَّ بالإِضافة. والصَّدَى: العَطَش، يقال رجلٌ صَدٍ وصادٍ، وامرأة صادية. وتصدَّى فُلانٌ للشَّيء يستشرفُهُ ناظراً إليه. والتَّصدية: التَّصفيق باليدين. قال الله تعالى: ﴿وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِنْدَ البَيْتِ إلاَّ مُكاءً وَتَصْدِيَةً﴾ [الأنفال 35]. فأمَّا الصَّوادي من النَّخْلِ فهي الطِّوال. ويقال: صاديتُ فلاناً، إِذا دارَيْتَه. وصاديت [فلاناً مُصاداةً: عاملتُهُ بمثل صَنيعه([13])]. وإِذا كان بعد الدَّال همزة تغيَّر المعنى، فيكون من الصَّدَأ صدإ الحديد. يقولون: صاغِرٌ صَدِئٌ من صدأ العار([14]). (صدح) الصاد والدال والحاء أُصَيلٌ يدلُّ على صوت. يقال صدح الدِّيك والغُراب. وكان اللِّحياني يقول: إِنَّهُ لَصَيْدَحٌ، أي مرتفع الصَّوت. ويقولون: ـ وليس هو من هذا القِياس: إنَّ الصُّدْحَة خَرَزة يُؤَخَّذُ بِها. ويقال الصَّدَح: الإِكام([15]). والله أعلم. --------------ـــ ([1]) هو خلف الأحمر. وفي الأصل: "الآخر"، صوابه في المجمل. ([2]) البيت لابن مقبل، كما في اللسان (صدر). ([3]) في المجمل: "من ضعفه". ([4]) في اللسان: "سمي بذلك لأنَّه لا يشتد صدغاه إلا إلى سبعة أيام. ([5]) في الأصل: "من جانب الوحشي"، صوابه في المجمل واللسان. ([6]) أنشده في المجمل واللسان، وسيأتي في (عقب). وقبله في تاج العروس: * لا ريّ حتى تنهل الروادف *. ([7]) كذا ضبطت الكلمتان في الأصل. وزاد في اللسان والقاموس: "صدقة" بالفتح، وبفتحتين وبضمتين. ويقال أيضاً: "صداق" ككتاب. ([8]) لم تضبط أي كلمة منهما في الأصل. وقد قرأ الجمهور: "صدقاتهن" بفتح الصاد وضم الدال. وقرأ قتادة بإسكان الدال وبضم الصاد، وقرأ مجاهد وموسى بن الزبير وابن أبي عبلة وفياض ابن غزوان بضمهما. تفسير ابن حيان (3: 166). ([9]) كذا ضبط في المجمل بالإضافة. ويقال أيضاً: "رجل صدق". بالوصف، مع كسر الصاد وفتحها. ([10]) لم، أي لماذا. وفي الأصل: "لم يحملنها"، صوابه من المخصص (17: 30)، حيث أنشد البيت. وأوله عنده: "فلا زلن دبرى". ([11]) البيت للبيد في ديوانه 135 واللسان (صدى، نقر). في نقير، أي ليسوا بعدك في شيء. وفي الأصل: "من نقر"، صوابه في الديوان واللسان. ([12]) لامرئ القيس في الديوان 148 واللسان (صدي). ([13]) التكملة من المجمل، وقد بيض لها في الأصل. ([14]) في اللسان: "وفلان صاغر صدئ إذا لزمه صدأ العار واللوم". ([15]) وكذا في المجمل. وفي اللسان: "الأزهري: الصدحان آكام صغار صلاب الحجارة واحدها صدح".
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR5.420 harf- الصدق والكذب أصلهما في القول، ماضيا كان أو مستقبلا، وعدا كان أو غيره، ولا يكونان بالقصد الأول إلا في القول، ولا يكونان في القول إلا في الخبر دون غيره من أصناف الكلام، ولذلك قال: ﴿ومن أصدق من الله قيلا﴾ [النساء/122]، ﴿ومن أصدق من الله حديثا﴾ [النساء/87]، ﴿واذكر في الكتاب إسماعيل إنه كان صادق الوعد﴾ [مريم/54]، وقد يكونان بالعرض في غيره من أنواع الكلام، كالاستفهام والأمر والدعاء، وذلك نحو قول
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.000 harfص د ق
صدقته الحديث وفي مثل " صدقني سن بكره " وصادقه ولم يكاذبه وتصادقا ولم يتكاذبا.
وصدقه فيما قال وقوله مصدق.
ورجل صدوق من قوم صدق.
ورجل صديق.
وعنده مصداق ذلك وهو ما يصدقه من الدليل.
وصادقته فكان خير صديق وهو صديقي ومصادقي وهم أصدقائي وصدقائي وصديقي ولست من صديق فلان.
قال رؤبة: دعها فما النحوي من صديقها وقال نصيب: دعون الهوى ثم ارتمين قلوبنا بأعين أعداء وهن صديق
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.744 harfالصِّدْق: نقيض الكذب، صَدَقَ يَصْدُقُ صَدْقاً وصِدْقاً
وتَصْداقاً. وصَدَّقه: قَبِل قولَه. وصدَقَه الحديث: أَنبأَه بالصِّدْق؛ قال الأَعشى:
فصدَقْتُها وكَذَبْتُها،
والمَرْءُ يَنْفَعُه كِذابُهْ
ويقال: صَدَقْتُ القومَ أي قلت لهم صِدْقاً، وكذلك من الوعيد إذا أَوقعت بهم قلت صَدَقْتُهم. ومن أَمثالهم: الصِّدقُ ينبئُ عنك لا الوَعِيد. ورجل صَدُوقٌ: أبلغ من الصادق. وفي المثل: صَدَقَني سِنَّ بَكْرِه؛ وأَصله
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR967 harf* ص د ق * * الصِّدْقُ * ضد الكذب وقد * صَدَقَ * في الحديث يصدق بالضم * صِدْقاً * ويقال أيضا * صَدَقَهُ * الحديث و * تَصادَقا * في الحديث وفي المودة و * المُصَدِّقُ * الذي يُصدقك في حديثك والذي يأخذ * صَدَقاتِ * الغنم و * المُتَصَدِّقُ * الذي يُعطي الصدقة ومررت برجل يسأل ولا تقل يتصدق والعامة تقوله وإنما المُتصدق الذي يُعطي وقوله تعالى ﴿إن المُصدقين والمُصدقات﴾ بتشديد الصاد أصله المتصدقين فقُلبت
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR16.235 harfالصدق بالكسر والفتح: ضد الكذب والكسر أفصح كالمصدوقة، وهي من المصادر التي جاءت على مفعولة، وقد صدق يصدق صدقا وصدقا ومصدوقة. أو بالفتح مصدر، وبالكسر اسم. قال الراغب: الصدق والكذب أصلهما في القول، ماضيا كان أو مستقبلا، وعدا كان أو غيره، ولا يكونان من القول إلا في الخبر دون غيره من أنواع الكلام، ولذلك قال تعالى: )ومن أصدق من الله حديثا(، )ومن أصدق من الله قيلا( )واذكر في الكتاب إسماعيل إنه كان صادق
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok24.482 harfصَدَقَ
1 صَدَقَ ذ , (S, M, O, Msb, K,) aor. صَدُقَ , (M, TA,) inf. n. صِدْقٌ (S, * M, O, * Msb, K, TA) and صَدْقٌ, (M, K,) the former of which is the more chaste, (TA,) or the latter is an inf. n. and the former is a simple subst., (K,) and تَصْدَاقٌ (M) and مَصْدُوقَةٌ, (O, K, TA,) which is one of the [few] inf. ns. of the measure مَفْعُولَةٌ, (O, TA,) [or a fem. pass. part. n. used as an inf.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.919 harfصَدَقَ
صَدَقَ U ( n. ac. صَدْق 1 , صِدْق 2 , تَصْدَاْق 62 , مَصْدُوْقَة ),
a. Told the truth to; was sincere with.
b. Was, proved true, correct, right.
c. [ Fī ], Spoke the truth in, about; was true to, kept ( promise ).
d. [ Fī ], Was steady, unwavering, dauntless in ( fight ).
صَدَّقَ
صَدَّقَ II ,
a. Believed, acknowledged to be true.
b. Proved, verified, confirmed.
c. Ran
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok63.227 harfصدق
صَدَقَ - يَصْدُقُ - صِدْق - صَادِق - أَصْدَق - صِدِّيْق - صَدِيْق - صَدَقَة - صَدَقات - صَدُقَة - صَدُقات - صَدَّقَ - يُصَدِّقُ - تَصْدِيْق - مُصَدِّق - صِدِّيْق - تَصَدَّقَ - يَتَصَدَّقُ، يَصَّدَّق - مُتَصَدِّق - مُتَصَدِّقة - مُتَصَدِّقات - مُصَّدِّقْ -
صَدَق - يَصْدُقُ + كائن أو أمر أو حركة + هدفاً: أصابته بشكل صواب من غير انحراف أو
Sîgalar(65)
- صَادِقِينَDoğru söyleyenler(فَاعِلِينَ)×31
- الصَّادِقِينَDoğru söyleyenler(الْفَاعِلِينَ)×17
- مُصَدِّقًاDoğrulayan(مُفَعِّلًا)×11
- صِدْقٍDoğru söz(فِعْلٍ)×7
- الصَّدَقَاتِSadakalar(الْفَعَلَاتِ)×5
- صَدَقُواDoğru söylediler(فَعَلُوا)×5
- لَصَادِقُونَDoğru söyleyenler(لَفَاعِلُونَ)×4
- مُصَدِّقٌDoğrulayan(مُفَعِّلٌ)×4
- وَصَدَّقَVe doğruladı(وَفَعَّلَ)×3
- أَصْدَقُDaha doğru(أَفْعَلُ)×2
Mücavir kökler180 mücavir (442 toplam)
- كون
73 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- وعد
19 ortak ayet · “Va’id” yağmur bulutu demektir
- أتي
35 ortak ayet · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- أله
71 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- يدي
13 ortak ayet · El ve kol demektir
- كتب
20 ortak ayet · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- قول
54 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- تور
5 ortak ayet · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
- حلق
2 ortak ayet · Boğaz, halka demektir
- بين
23 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
- جيأ
16 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- نبأ
11 ortak ayet · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
Geçtiği ayetler(144)
وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Doğru söyleyenlerEğer siz, kulumuza indirdiğimizden şüphede iseniz, haydin ona benzer bir sure getirin. Allah’dan başka şahidlerinizi de çapırın; eğer doğru sözlüler iseniz...
وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا ثُمَّ عَرَضَهُمْ عَلَى الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ أَنْبِئُونِي بِأَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Doğru söyleyenlerAllah, Adem’e bütün isimleri öğretmiş, sonra onları meleklere göstererek: Eğer sadıklardan iseniz, bunların adlarını bana söyleyin, buyurmuştur.
قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Doğru söyleyenlerDe ki; Allah katında ahiret yurdu başkalarının değil de yalnız sizin ise, bu iddiada samimi iseniz haydin, ölümü isteyin.
وَقَالُوا لَنْ يَدْخُلَ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ هُودًا أَوْ نَصَارَى تِلْكَ أَمَانِيُّهُمْ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Doğru söyleyenlerVe dediler ki: Yahudi ve Hristiyan olanlardan başkası cennete girmeyecek. Bu onların kuruntusudur. De ki: Eğer sadıklar dan iseniz delilinizi getirin.
… تُنَزَّلَ التَّوْرَاةُ قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْرَاةِ فَاتْلُوهَا إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Doğru söyleyenlerTevrat inmeden evvel İsrail’in, kendi nefsine haram kıldığından başka bütün yiyecekler İsrailoğullarına helal idi. Eğer sadıklardan iseniz; haydi Tevrat’ı getirip okuyun, de.
الَّذِينَ قَالُوا لِإِخْوَانِهِمْ وَقَعَدُوا لَوْ أَطَاعُونَا مَا قُتِلُوا قُلْ فَادْرَءُوا عَنْ أَنْفُسِكُمُ الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Doğru söyleyenlerKendileri oturarak kardeşleri için: Bize uysalardı öldürülmezlerdi, diyenlere, de ki: Şayet sadıklardan iseniz, kendi nefislerinizden ölümü geri çevirin.
… قَبْلِي بِالْبَيِّنَاتِ وَبِالَّذِي قُلْتُمْ فَلِمَ قَتَلْتُمُوهُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Doğru söyleyenlerDoğrusu, ateşin yiyeyceği bir kurban getirmedikçe; hiçbir peygambere inanmamamız için Allah, bize and verdi, diyenlere; benden önce nice peygamberler size apaçık delillerle ve dediğiniz şeylerle geldi. Doğru söylüyorsanız niçin onları öldürdünüz? de.
قُلْ أَرَأَيْتَكُمْ إِنْ أَتَاكُمْ عَذَابُ اللَّهِ أَوْ أَتَتْكُمُ السَّاعَةُ أَغَيْرَ اللَّهِ تَدْعُونَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Doğru söyleyenlerDe ki: Bana haber verir misiniz, eğer üzerinize Allah’ın azabı gelse veya size kıyamet gelirse; Allah’tan başkasını mı çağırırsınız? Eğer sadıklardan iseniz.
… اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ أَرْحَامُ الْأُنْثَيَيْنِ نَبِّئُونِي بِعِلْمٍ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Doğru söyleyenlerSekiz çift; koyundan iki, keçiden iki. De ki: İki erkeği mi, iki dişiyi mi veya iki dişinin rahimlerinde bulunanları mı haram kıldı? Eğer sadıklardan iseniz; bana bilgiye dayanarak haber verin.
إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ عِبَادٌ أَمْثَالُكُمْ فَادْعُوهُمْ فَلْيَسْتَجِيبُوا لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ
Doğru söyleyenlerAllah’tan başka taptıklarınız da sizin gibi kullardır. Eğer sadıklardan iseniz; haydi onları çağırın da size karşılık versinler.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صدق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حق, برر, وفى |
| Zıt Kök | كذب |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin özünde, yapısında ve tutumunda sert, sağlam, eksiksiz ve dayanıklı olması; gevşeklik ve çürüklüğün bulunmaması. |
| Çekirdek Özet 2 | Sözün, inancın ve niyetin dış gerçeklikle ve eylemle tam örtüşmesi; sözleşmeye ve ahde sarsılmaz sadakat gösterilmesi. |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel ve toplumsal ilişkilerde güven zeminini kuran, mali ve hukuki yükümlülükleri somut bağlılık nişanesine dönüştüren kurucu değer. |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca «yalan söylememek» veya «gönüllü yardım/bağış» ile sınırlandırılarak fiili sadakat, sözleşme ciddiyeti ve hukuki borç boyutunun göz ardı edilmesi. |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صد | Bir yüzeye çarpma, sert biçimde karşılaşma, geri çevirme veya bir engelle direnç gösterme hareketi. صدد, صدر, صدع, صدف ve صدو köklerinde sert bir temas, yarılarak açılma, yüz çevirme veya geri dönme ortak çekirdeği belirgindir. | ق | Güçlü temas ve direnç hareketini kesinlik, tartı, nihai sınır ve sarsılmaz bir kararlılık boyutuyla birleştirerek soyut ve somut düzlemde kırılmaz bir sağlamlığa dönüştürür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Gerçeği sımsıkı kavrama, dağılmayı önleyerek bir odağa kilitlenme ve tutarlılığı elden bırakmama yönelimi. |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine kararlı bir adım atma, niyetin dış dünyaya açılması ve görünür hale gelmesi. |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Şüpheye yer bırakmayacak bir netlik, ölçülebilirlik, son sınır ve kesin onay. |
| صدق | Gerçeği sımsıkı kavrayarak eşikten geçirmek ve kesin bir sınırda sabitlemek | İçteki niyet ile dıştaki eylemin hiçbir boşluk bırakmaksızın birleşmesi; söz ve davranışın kırılmaz bir katılıkla gerçeğe kilitlenmesi. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Sert, eğrilmeyen ve darbelere karşı dayanıklı olan nesne; özellikle eğilip bükülmeyen sağlam mızrak için söylenen رُمْحٌ صَدْقٌ tabiri ile süvari ve atın hücum anındaki geri adım atmaz sertliği ve direnci. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde kadına söylediği sözlerdeki gerçeği ve hilafı karşılaştırarak kökü haberin dış dünyaya mutabakatı anlamında kullanmıştır: فصدَقْتُها وكَذَبْتُها / والمَرْءُ يَنْفَعُه كِذابُهْ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem bedevi Arapların deve alışverişinde satıcının deveyi olduğundan büyük göstermek istemesine karşılık devenin kaçması üzerine sahibinin yavru develere özgü ünlemi kullanmasıyla alıcının söylediği صَدَقَنِي سِنَّ بَكْرِهِ darbımeseli; haberin fiili durumla açığa çıkması anlamında erken Arapçada yerleşikleşmiştir. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde صدق kökü, ahlaki bir erdem olmanın ötesinde doğrudan adalet, hukuki haklılık, sadakat ve meşruiyet dairesini kuran en kadim çekirdeklerden biridir. Batı Sami dillerinde, özellikle İbranice (ts-d-q / צדק) ve Aramice/Süryanice (z-d-q / ܙܕܩ) formlarında kök; bir davada haklı çıkma, masumiyet, şeriat veya yasa önünde doğru bulunma ve borcun/yükümlülüğün hakkaniyetle ifası anlamlarını taşır. İbranicedeki tzedek (hakkâniyet, adalet) ve tzedakah (hukuki ve ahlaki yükümlülük olarak verilen adalet payı), Arapçadaki صدقة kavramının birebir anlamsal izdüşümüdür. Fenike yazıtlarında kralların meşruiyetini belirtmek üzere «doğru/meşru kral» anlamında tsadiq unvanı kullanılır. Arapçada kök, hem bu ortak Sami mirasındaki hukuki doğruluk ve ahde vefa boyutunu korumuş hem de çöl ortamının somut algısıyla «mızrağın sertliği ve bükülmezliği» gibi fiziki bir sağlamlık metaforu üzerinden zenginleşmiştir. Kökün gelişimi, fiziksel bükülmezlikten haberin gerçeğe tam uyuşmasına, oradan da bireyin akdine ve toplumun nizamına fiili sadakat göstermesine doğru düzenli bir semantik genişleme izler.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | رُمْحٌ صَدْقٌ (sağlam mızrak) ve صَدَقُوهم القِتالَ (savaşta sebat etmek) | Eğilmeyen, kırılmayan somut sertlikten haberin gerçeğe ve niyetin eyleme tam mutabakatına geçiş. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice צדק (tsadaq: haklı ve adil olmak), Süryanice ܙܕܩ (zedeq: uygun, vacip olmak) | Hukuki haklılık, yasa önünde doğruluk ve toplumsal adaletin tesisi için verilen pay. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli ve kesin bir soydaşlık formu tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صدق | Anlamlı | Sertlik, doğruluk, sadakat | Sözün ve fiilin gerçeğe tam uyuşması, bükülmezlik. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| صقد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez. |
| دصق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel diziliş; Kur'an'da geçmez. |
| دقص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel diziliş; Kur'an'da geçmez. |
| قصد | Anlamlı | Denge, istikamet, yönelme | Bir hedefe doğru orta yolu tutarak, aşırılığa kaçmadan yürümek; adaleti gözetmek. | Hedef kökle ortak adalet ve istikamet bağı; Kur'an'da geçer. |
| قدص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel diziliş; Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صدق | Merkez | Doğruluk ve sadakat | Haberin vakıaya, niyetin eyleme tam mutabakatı ve bükülmez sağlamlık. | İç tutarlılık ile dış gerçekliğin ve sözleşmeye bağlılığın sarsılmaz birliği. |
| حق | Komşu | Sabit ve inkar edilemez gerçek | حق, varlığı nesnel olarak sabit ve zorunlu olan olgudur; صدق ise bu nesnel olguyu aktaran ifadenin veya tutumun ona tam uyuşmasıdır. | حق ontolojik ve nesnel, صدق ise epistemolojik ve ahlaki bir mutabakattır. |
| برر | Komşu | Kapsayıcı iyilik ve vefa | برر, geniş kapsamlı iyilik ve itaat hareketidir; صدق bu iyiliğin arkasındaki temel sağlamlık ve dürüstlük ilkesidir. | برر eylemin genişliğine ve faydasına, صدق ise niyet ile akdin sağlamlığına bakar. |
| وفى | Komşu | Sözleşmeyi tastamam yerine getirme | وفى, taahhüdün miktar ve şart olarak eksiksiz ödenmesidir; صدق ise taahhüde içten ve fiilen bağlı kalma kararlılığıdır. | وفى borcun ifasına, صدق sözün bükülmezliğine odaklanır. |
| كذب | Zıt | Asılsızlık, bükülme, yalan | Haberin veya tutumun gerçeklikle çelişmesi, tutarsızlık, gevşeklik ve dayanıksızlık. | Varlığı olmayan veya niyetle uyuşmayan çürük ve bâtıl iddia. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صدق | Bükülmez doğruluk, sadakat, hakikatle uyuşma | Sözün, niyetin ve amelin gerçeklikle birleşmesi; borcun ve bağlılığın somut nişanesi. | Kesin |
| Latince | veritas, fidelitas | Gerçeklik, sadakat, güvenilirlik | Veritas sözün ve zihnin nesneyle örtüşmesini (epistemolojik doğruluk), fidelitas ise akde bağlılığı karşılar; ancak kökün malî mükellefiyet (sadaka) boyutunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | truth, veracity, loyalty, charity | Hakikat, dürüstlük, sadakat, karşılıksız yardım | Truth ve veracity haberin doğruluğunu, loyalty akde vefayı karşılar; charity ise sadaka anlamını yalnızca gönüllü bağış zaviyesinden kısmen verir. | Güçlü |
| Almanca | Wahrheit, Treue, Aufrichtigkeit | Hakikat, sadakat, içtenlik | Wahrheit epistemolojik uyumu, Treue ahde vefayı ifade eder; kökün yapısal mızrak sertliği metaforunu taşımaz. | Güçlü |
| Fransızca | vérité, loyauté, sincérité | Hakikat, sadakat, samimiyet | Doğruluk ve sadakat eksenini karşılar; fakat hukuki ve toplumsal vergi boyutundan yoksundur. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Oxford English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| صَادِقِينَ / صَدَقُوا | İddiasında ve inancında haklı, sözünün arkasında duran kimseler | Tevhid mücadelesinde meydan okuma ve akitlerine sadık kalan müminlerin övgüsü (Âl-i İmrân 3:95, Ahzâb 33:23). |
| مُصَدِّقًا / مُصَدِّقٌ | Önceki vahyi ve ilahi yasayı tasdik eden, onaylayan ve teyit eden | Kur'an'ın Tevrat ve İncil'in asıllarını doğrulayıcı vasfı (Bakara 2:41, Mâide 5:48). |
| صِدْقٍ | Kalıcı, şerefli, hilesiz ve sağlam mevki veya giriş | Makam, lisan ve giriş-çıkışların sağlam bir zemine oturtulması talebi (İsrâ 17:80, Şuarâ 26:84). |
| الصَّدَقَاتِ / صَدَقَةً | İmanın ve toplumsal sözleşmenin gereği olan zorunlu veya gönüllü malî mükellefiyet | Toplumsal dayanışma, arınma ve kamu harcamaları bağlamı (Bakara 2:271, Tevbe 9:60, Tevbe 9:103). |
| صَدُقَاتِهِنَّ | Evlilik sözleşmesinde kadına ödenmesi zorunlu olan mehir | Hukuki akit ve hakkaniyet payı olarak kadının mali hakkı (Nisâ 4:4). |
| صِدِّيقِينَ | Hakikati hiç tereddütsüz onaylayan, hayatını bütünüyle doğruluk ekseninde yaşayan mertebe | Peygamberlerin ardı sıra gelen en yüksek ahlaki ve manevi sadakat makamı (Nisâ 4:69, Meryem 19:41). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvetin ispatı ve imanın tanımı | Mucizenin peygamberin doğruluğuna (sıdk) delaleti ve imanın kalbin tasdiki (tasdîk bi'l-kalb) olarak temellendirilmesi. | Zihinsel onay, şüphe barındırmayan kesin kabul ve ilahi haberin gerçekle tam uyuşumu. |
| Fıkıh | Zekat, teberru, evlilik akdi (mehir) ve yemin | Sadaka ve zekat ayrımı, zekat memurunun (musaddık) yetkileri ve evlilikte kadına verilen mehirin (sadâk) hukuki niteliği. | Hukuki borç, mülkiyet devri, sözleşme ciddiyeti ve devlete/topluma karşı mali sadakatin ifası. |
| Tefsir | Sıdk kavramının Kur'an içi semantiği | Sıdk ile hak arasındaki münasebet, münafıkların dilleriyle söyledikleri sözün kalplerindeki inançsızlık sebebiyle yalan sayılması. | Niyet, ikrar ve eylem arasındaki tam örtüşme; riyadan arınmış ihlaslı tavır. |
| Hadis | Ahlaki istikamet ve emanet bilinci | «Doğruluk iyiliğe, iyilik cennete götürür» nebevi ilkesi ile alışverişte dürüstlüğün akdin bereketine etkisi. | Karakter bükülmezliği, ticari şeffaflık ve emanete mutlak riayet. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman ve kulluk sözleşmesi | Tasdik ve sıddîkıyet | Bireyin Yaratıcı ile yaptığı ahdi fiilen ve kalben teyit etmesi | Sözün kalple, kalbin amelle doğrulanması; nifakın ve şüphenin zıddı olarak sarsılmaz bağlılık. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve bilgi teorisi | Hakikate mutabakat | İddianın dış dünyadaki gerçeklikle birebir örtüşmesi | Bilginin sıhhati için sübjektif yargı ile objektif vakıanın tam uyuşması zorunluluğu. | Kesin |
| Siyasi | Toplum sözleşmesi ve anayasal bağlılık | Sadakat ve meşruiyet | Vatandaşların kamu düzenine ve yönetimin meşruiyet ilkelerine bağlılığı | Topluluğun idareye ve hukuk düzenine sadakatini, karşılıklı haklara riayet üzerinden sürdürmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Mali mükellefiyet ve kamu finansmanı | Mehir (sadâk) ve sadaka/vergi | Mülkiyetin arındırılması ve toplumsal güvencenin finansmanı | Evlilikte erkeğin sadakat teminatı (mehir), toplumda ise fertlerin kamu nizamına sadakat nişanesi olarak verdikleri mali pay (sadaka). | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrulama ve sağlamlık (Validation / Rigidity) | Bir algoritmanın veya matematiksel önermenin sınır şartlarında bozulmadan gerçeği vermesi; mekanikte bir malzemenin gerilme altında eğrilmeyip biçimini koruması (rijitlik). | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal güven sermayesi ve sözleşme itaati | Bireylerin kurumsal ve hukuki sözleşmelere sadakat göstermesiyle oluşan, işlem maliyetlerini düşüren ve anomiyi engelleyen kolektif güven yapısı. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | صدق kökünün gündelik dilde sadece «yalan söylememek» gibi pasif bir ahlaki söyleme ve صدقة kelimesinin yalnızca zenginlerin fakirlere keyfi olarak verdiği «küçük cep harçlığı veya gönüllü bağış» düzeyine indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; söz, niyet ve eylem bütünlüğünü kuran, bireyin varoluşsal sözleşmesine sadakatini canıyla ve malıyla ispatladığı (Hucurât 49:15), evlilikte kadının mali güvencesi (mehir) ve kamusal yapıda toplumsal sadakat vergisi (sadaka) olan kurucu bir nizam ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sadakanın bireysel bir lütuf veya acıma eylemi sanılarak Kur'an'daki kurumsal, hukuki ve zorunlu mali nizam vasfının kaybedilmesi; doğruluğun ise fiili bedel ödemeyi gerektirmeyen kuru bir dil alışkanlığına dönüştürülmesi. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın temel epistemolojik ve ahlaki eksenini kurar. İnanç sadece zihinsel bir kabul değil, dış dünyada mali ve fiili fedakarlıklarla «doğrulanması» gereken bir sadakat akdidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin davetine karşı kavimlerin meydan okumalarında (doğru sözlüler iseniz getirin ayetleri), müminlerin niteliklerinin sayıldığı akit ve cihad ayetlerinde (Ahzâb 33:23), zekat ve kamu gelirlerinin taksim edildiği ahkam ayetlerinde (Tevbe 9:60). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İmanı amelsiz ve mali sorumluluksuz soyut bir kanaat sayan anlayışı yıkar; zekat ve sadakayı verenin üstünlük tasladığı bir sadaka-i cariye sınırından çıkarıp hak sahibinin hakkı ve kamu sözleşmesinin zorunlu gereği olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamEğilmeyen, bükülmeyen, darbelere dirençli sert mızrak ve hücum anında geri adım atmayan süvarinin kararlılığı.
- Soyut anlamİç niyet ile dış eylemin, zihindeki haber ile nesnel gerçekliğin, yapılan sözleşme ile fiili tutumun tam bir örtüşme ve sarsılmaz tutarlılık içinde olması.
- Sistematik karşılıkİmanın fiili fedakarlıkla (can ve mal) ispatlanması, evlilikte kadına verilen mehir taahhüdü ve kamu düzeninde fertlerin topluma bağlılık nişanesi olarak ödedikleri mali yükümlülük (sadaka).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zihinsel önerme veya niyet kümesini, pratik eylem ve ameli, dış dünyadaki nesnel gerçekliği temsil eder. Sıdk durumu (), bildirilen önermenin nesnel gerçeklikle birebir örtüşmesi (), eylemin niyet ve ikrarın doğrudan bir fonksiyonu olarak ortaya çıkması () ve niyet, söz ile eylem arasında hiçbir tutarsızlık ve boşluk bulunmaması () şartlarının aynı anda sağlanmasıyla tanımlanır.