صفر
ص - ف - ر
KÖK- 5 geçiş
- 5 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Sufar, safra kesesinden çıkan sarı sudur.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Sufar, safra kesesinden çıkan sarı sudur.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.173 harfباب الصاد والراء والفاء معهما
ص ر ف، ر ص ف، ص ف ر، ف ر ص مستعملات
صرف:
الصَّرْفُ: فَضْلُ الدِّرْهَم في القيمة، وجَوْدةُ الفِضَّة، وبَيْعُ الذَّهَبِ بالفِضَّةِ، ومنه الصَّيْرَفِيُّ لتَصريفهِ أحدَهُما بالآخَر.
والتَّصريف: اشتِقاق بعضٍ من بعضٍ.
وصَيْرفِيّات الأمُور: مُتَصرفاتُها أي تَتَقَلَّبُ بالناسِ.
وتصريف الرِّياحِ: تَصَرُّفُها من وَجْهٍ الى وَجهٍ، وحالٍ الى حال، وكذلك تصريف الخُيُول
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.912 harfالصُفْرَةُ: لون الأَصْفَرِ. وقد اصْفَرَّ الشيء، واصفَارَّ، وصَفَّرَهُ غيره. وأهلك النِساء الأصفران: الذهبُ والزعفرانُ، ويقال: الوَرْسُ والزعفرانُ. وفرسٌ أَصْفَرُ، وهو الذي يسمَّى بالفارسية زَرْدَهْ. قال الأصمعي: ولا يسمَّى أَصْفَرَ حتَّى يَصْفَرَّ ذَنَبُهُ وعُرْفُهُ. وربَّما سَمَّتِ العرب الأسودَ أَصْفَرَ. قال الأعشى:
تلك خَيْلي منه وتلك رِكابيهُنَّ صُفْرٌ أولادُها كالزَبيبِ
ويقال: إنَّه لفي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.853 harfص ر ف
صرف ، صفر ، رصف ، رفص ، فرص .
صرف : رُوِيَ عن النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) أنه ذكر المدينة فقال : ( مَن أَحْدَثَ فيها حَدَثاً أو أَوَى مُحدثاً لا يُقبَل منه صَرْفٌ ولا عَدْلٌ ) .
قال أبو عبيد : رُوي عن مكحول أنه قال : الصَّرْفُ : التوبة . والعَدْلُ : الفِدْيَةُ .
وقال أبو عبيد : وقيل : الصّرفُ : النافلةُ ،
والعدلُ : الفَرِيضةُ .
وروي عن يونس أنه قال : الصّرفُ : الحيلةُ ومنه قيل : فلان
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.530 harf(باب الصاد والغين وما يثلثهما )
(صغو/ي) الصاد والغين والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على المَيْل، من ذلك قولُهم: صِغْو فلانٍ معك، أي ميلُه. وصَغتِ النجوم: مالت للغُيوب. وأصغى إليه، إِذا مال بسمعِهِ نحوَه. وأَصْغَيت الإِناءَ أَمَلْتُهُ. ومنه قولهم للذين يَميلون مع الرَّجُل من أصحابِهِ وذوي قُرْباه: صاغِيةٌ. وحُكي: صَغَوْتُ إليه أَصْغَى صَغْواً وصَغىً، مقصور.
(صغر) الصاد والغين والراء أصلٌ صحيح
(باب الصاد والغين وما يثلثهما ) (صغو/ي) الصاد والغين والحرف المعتل أصلٌ صحيح يدلُّ على المَيْل، من ذلك قولُهم: صِغْو فلانٍ معك، أي ميلُه. وصَغتِ النجوم: مالت للغُيوب. وأصغى إليه، إِذا مال بسمعِهِ نحوَه. وأَصْغَيت الإِناءَ أَمَلْتُهُ. ومنه قولهم للذين يَميلون مع الرَّجُل من أصحابِهِ وذوي قُرْباه: صاغِيةٌ. وحُكي: صَغَوْتُ إليه أَصْغَى صَغْواً وصَغىً، مقصور. (صغر) الصاد والغين والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على قِلَّةٍ وحقارة. من ذلك الصِّغَر: ضدّ الكِبَر. والصَّغير: خلاف الكبير. والصاغِر: الرَّاضي بالضَّيمِ صُغْراً وصَغاراً. ويقال أصغَرت النَّاقةُ وأكبَرَتْ. والإِصْغار: حنينُها [الخفيض. والإِكبار([1]):] العالي. قالت الخنساء: * لها حنينان إِصْغارٌ وإِكبارُ([2]) * (صغل) الصاد والغين واللام ليس بشيء، إِنَّما الصَّغِل السَّيِّئ الغِذاء. والأصل فيه السين: سَغِلٌ. والله أعلم بالصواب. (صفق) الصاد والفاء والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على ملاقاةِ شيءٍ ذي صَفْحةٍ لشيءٍ مثله بقُوَّة. من ذلك صَفَقْتُ الشَّيءَ بيدي، إِذا ضربتَه بباطن يدكِ بقُوّة. والصَّفْقَة: ضربُ اليدِ على اليدِ في البَيْعِ والبَيْعةِ، وتلك عادةٌ جاريةٌ للمتبايِعين. وإذا قيل أصفَق القومُ على الأمر، إِذا اجتمعوا عليه، فهو من ذلك، وإِنَّما شُبِّهوا بالمتصافِقين على البيع. وممّا حُمِل على ذلك الصَّفَقُ، وهو الماء يُصَبُّ على الأديمِ الجديد فيخرُج مُصْفرَّا. ومن الباب أيضاً: الشَّراب المصفَّق، وهو أن يُحوَّل من إِناءٍ إلى إِناءٍ، كأنَّه صَفَقَ الإِناءَ إذا لاقاه، وصُفِقَ به الإِناء. ومنه صَفَقَ الإِبلَ، إِذا حوَّلـها مِن مرعَىً إلى مرعَىً. ثم حُمِل على ذلك فقيل لكلِّ منبسطٍ صَفقٌ وإن لم يُضربْ به على شيء. فيقال لجانِبَي العُنُق صفقانِ، ولكلِّ ناحيةٍ صَفْق وصُفْق([3]). ويقال للجِلدِ الذي يلي سوادَ البطنِ صُفْق. ومما شذَّ عن الباب، وقد يمكن أن يُخرّج له وجه، قولهم: قَوسٌ صَفوقٌ، إِذا كانت ليّنة راجعة. (صفن) الصاد والفاء والنون أصلانِ صحيحانِ، أحدهما جنسٌ من القيامِ، والآخر وِعاءٌ من الأوعية. فالأوّل: الصُّفون، وهو أن يقومَ الفرسُ على ثلاثِ قوائمَ ويرفعَ الرَّابعة، إلاَّ أنَّه ينالُ بطرَف سُنْبُكِها الأرض. والصَّافن: الذي يصفُّ قدمَيه. وفي حديث البَرَاء: "قمنا خَلْفَ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم صُفُوناً". ومنه تَصَافَنَ القومُ [الماء([4])]، وذلك إِذا اقتسموه بالصُّفْن، والصُّفْن: جلدةٌ يُسْتَقَى بها. قال: فلما تصافَنَّا الإداوةَ أجهشَتْ *** إِلَيَّ غُصونُ العنبريِّ الجُراضِمِ([5])ويقال إنَّ ذلك إِنَّما يكون على المَقْلَة، يُسقى أحدُهم قَدْر ما يغمُرها. ومما شذَّ عن الأصلين: الصَّافن، وهو عِرْقٌ([6]). (صفو) الصاد والفاء والحرف المعتلّ أصلٌ واحدٌ يدلُّ على خلوصٍ من كل شَوب. من ذلك الصَّفاءُ، وهو ضدُّ الكَدَرِ؛ يقال صفا يصفو، إذا خَلص. يقال لكَ صَفْوُ هذا الأمرِ وصِفْوته. ومحمَّد صِفوة الله تعالى وخِيرَتُه من خَلْقِه، ومُصْطفاهُ صلَّى الله عليه * وآلهِ وسلّم. والصَّفِيُّ: ما اصطفاه الإمام من المَغْنم([7]) لنفسه، وقد يسمَّى بالهاء الصَّفِيَّة، والجمع الصَّفَايا. قال: لك المِرْبَاعُ منها والصَّفَايا *** وحُكْمُكَ والنَّشيطةُ والفُضُولُ([8])والصَّفِيَّة والصَّفِيّ، وهو بغير الهاء أشهر: النّاقةُ الكثيرة اللّبَن، والنَّخْلة الكثِيرةُ الحَمْل، والجمع الصَّفَايا. وإِنَّما سُمِّيت صفيّاً لأنَّ صاحِبَها يصطفيها. ومن الباب قولهم: أَصْفت الدَّجاجةُ، إِذا انقطع بيضُها، إِصفاءً. وذلك كأنَّها صَفَتْ أي خَلَصت من البَيْضِ، ثم جُعِلَ ذلك على أَفْعَلتْ فرقاً بينها وبين سائرِ ما في بابها، وشبّه بذلك الشَّاعِرُ إذا انقطع شِعْرُهُ. ومن الباب الصَّفَا، وهو الحجر الأَمْلَسُ، وهو الصَّفْوانُ، الواحدة صَفوانةٌ، وسمِّيت صفوانَةً لذلك، لأنَّها تَصْفُو من الطِّين والرَّمْل. قال الأصمعيُّ: الصَّفْوان والصَّفْواءُ والصَّفَا، كله واحد. وأنشد: * كما زَلَّتِ الصَّفْواء بالمتنَزِّلِ([9]) * ويقال يومٌ صفوانُ، إِذا كان صافِيَ الشَّمسِ شديدَ البَرْدِ. (صفح) الصاد والفاء والحاء أصلٌ صحيحٌ مطَّرد يدلُّ على عَرْض وعِرَض. من ذلك صَُفْح الشَّيء: عُرْضُهُ. ويقال رأس مُصْفَحٌ: عريض. والصفيحة: كلُّ سيفٍ عريض. وصَفْحَتا السَّيف: وَجْهاه. وكلُّ حجرٍ عريضٍ صفيحةٌ، والجمع صَفائِح. والصُّفَّاح: كلُّ حجرٍ عريض. قال النّابغة: تقدُّ السَّلوقيَّ المضاعفَ نسجُهُ *** ويُوقِدْن بالصُّفّاحِ نارَ الحُباحِبِ([10])ومن الباب: المُصافحةُ باليد، كأنَّه ألصقَ يدَه بصَفحةِ يدِ ذاك. والصَّفْح: الجنْب. وصَفحا كلِّ شيء: جانباه. فأمَّا قولهم: صَفَح عنه، وذلك إِعْراضُهُ عن ذنْبِهِ، فهو من البابِ؛ لأنَّه إِذا أعرضَ عنه فكأنَّه قد ولاَّه صَفْحتَه وصُفحه، أي عُرضه وجانِبَه، وهو مَثَلٌ. ومن الباب: صَفحت الرَّجلَ وأصفحتُهُ، إِذا سألك فمنعتَه([11]). وهو من أنّك أريتَه صَفْحَتَك مُعْرِضاً عنه. ويقال: صَفحتُ الإِبلَ على الحوض، إِذا أمررتَها عليه، وكأنَّكَ أَرَيْتَ الحوضَ صَفَحَاتِها، وهي جُنوبُها. ومما شذَّ عن الباب قولُهم: صفحت الرَّجل صفحاً، إِذا سَقيتَه أيَّ شرابٍ كان ومتى كان. (صفد) الصاد والفاء والدال أصلان صحيحان: أحدُهما عَطاءٌ، والآخَر شَدٌّ بشيء. فالأوَّل الصَّفَد؛ يقال أَصفدتُهُ، إِذا أعطيتَه. قال: هذا الثناءُ فإِنْ تَسمعْ لقائِلِهِ *** فماعَرَضتُ أبيتَ اللَّعنَ بالصَّفَدِ([12])وأمَّا الصَّفْد فالغُلّ، ويقال الصَّفْد التقييد([13]). والأصفاد: الأقْياد. والصِّفاد: القَيد أيضاً. قال: هَلاَّ مننتَ على أَخيكَ مَعْبَدٍ *** والعامِريُّ يقودُه بِصِفادِ([14]) وفي الحديث: "إذا دخل شهرُ رمضانَ صُفِّدت الشياطين". (صفر) الصاد والفاء والراء ستّة أوجه: فالأصل الأوَّل لونٌ من الألوان. والثاني الشَّيء الخالي. والثالث جوهرٌ من جواهر الأرضِ. والرَّابع صَوت. والخامس زَمان. والسادس نَبْت. فالأوَّلُ: الصُّفْرة في الألوان. وبنو الأصفر: مُلوكُ الرُّومِ؛ لِصُفْرةٍ اعتَرَتْ أبَاهم. والأصفر: الأسود في قوله: تلكَ خَيْلِي منه وتلك ركابي *** هنَّ صُفْرٌ أولادُها كالزَّبيبِ([15])والأصل الثاني: الشيء الخالي، يقال هو صِفْر. ويقولون في الشتم: ما له صَفِر إِناؤه. أي هلكت ماشيتُهُ. ومن الباب قولُهم للذي به جنونٌ: إنه لفي صُفْرَةٍ وصِفْرة بالضم والكسر، إِذا كان في أيامٍ يزول فيها عقلُهُ. والقياس صحيح؛ لأنه كأنه خالٍ بين عقله. والأصل الثالث: الصُّفْر من جواهر الأرض، يقال إنَّه النُّحاس. وقد يقال الصِّفْر. وقد أخبرني عليُّ بن إبراهيمَ القطانُ، عن عليّ بن عبد العزيز، عن أبي عُبيد قال: قال الأصمعي: النُّحاس الطَّبيعة والأصل، والنُّحاس هو الصُّفر الذي تعمل منه الآنية، فقال "الصُّفْر"، بضم الصاد. قال أبو عبيدٍ مثلَهُ، إلاَّ أنَّه قال الصِّفْر، بكسر الصاد. وأمَّا الرَّابع فالصَّفير للطّائر. وقولهم: ما بها صافرٌ، من هذا، أي كأنَّه يصوِّت. وأمَّا الزمان فصَفَر: اسم هذا الشهر. قال ابنُ دريد([16]): الصَفَرَانِ * شهرانِ في السَّنة، سمِّي أحدُهما في الإِسلام المحرَّم. والصَّفَريّ، نباتٌ يكون في أوّلِ الخريفِ. والصَّفَريّ في النَّتاج بعد اليقظيّ. وأمَّا النَّبات فالصَّفَار، وهو نبتٌ، يقال إنَّه يبيس البُهْمَى. قال: فبتنا عُرَاةً لدى مُهرِنا *** ننزِّعُ من شَفَتيهِ الصَّفَارا([17])(صفع) الصاد والفاء والعين كلمةٌ واحدة معروفة. --------------ـــ ([1]) هذه التكملة من المجمل. ([2]) صدره كما في الديوان 42 واللسان (صغر): * فما عجول على بوٍّ تطيفُ به * ([3]) وصفق أيضاً، بالتحريك، كما في المجمل. ([4]) التكملة من المجمل واللسان. ([5]) البيت للفرزدق في اللسان (صفن، جرضم). ([6]) في اللسان: "عرق في باطن الصلب طولاً، متصل به نياط القلب، ويسمى الأكحل". ([7]) في الأصل: " من الغنم"، وأثبت ما في المجمل. ([8]) البيت لعبد الله بن عنمة الضبي، كما سبق في (ربع)، وهو من أبيات ثمانية رواها أبو تمام في الحماسة: (1: 420). وأنشده في اللسان (ربع، صفا، نشط، فضل)، وسيأتي في (نشط). ([9]) لامرئ القيس في معلقته. وصدره: * كميت يزلُّ اللِّبد عن حال متنه *. ([10]) ديوان النابغة 7 برواية : "وتوقد". ([11]) فرق بينهما ابن الأثير فقال: "يقال صفحته، إذا أعطيته، وأصفحته إذا حرمته". ([12]) للنابغة في ديوانه 27 واللسان (صفد)، والرواية فيهما: "فلم أعرض". ([13]) كذا ضبطت العبارة في المجمل. وفي اللسان بفتح فاء الصفد. والظاهر أن التقييد بسكون الفاء، والغل بفتحها. يؤيده عبارة اللسان: "والاسم من العطية الصفد ـ أي بالتحريك ـ وكذلك من الوثاق". ([14]) البيت لعوف بن عطية التيمي، يعير لقيط من زرارة بموت أخيه معبد في الأسر. اللسان (بدد). وروايته في (بدد): "ألا كررت على ابن أمك معبد". وروايته في (صفد) كروايته هنا، مع تحريف في عجز البيت. ([15]) البيت للأعشى في ديوانه 219، واللسان (صفر). ([16]) الجمهرة (2: 355). ([17]) البيت لأبي دُوَاد الإِيادي، كما في حواشي الجمهرة. وسيأتي منسوباً في (عري).
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.510 harf- الصفرة: لون من الألوان التي بين السواد والبياض، وهي إلى السواد أقرب، ولذلك قد يعبر بها عن السواد. قال الحسن في قوله تعالى: ﴿بقرة صفراء فاقع لونها﴾ [البقرة/69]، أي: سوداء (قال الكرماني: وأنكره جماعة، وقالوا: الصفرة بمعنى السواد يستعمل في الإبل خاصة. غرائب التفسير 1/147)، وقال بعضهم: لا يقال في السواد فاقع، وإنما يقال فيها حالكة. قال تعالى: ﴿ثم يهيج فتراه مصفرا﴾ [الزمر/21]، ﴿كأنه جمالات صفر﴾ (وهي
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR738 harfص ف ر
إناء صفر.
ويد صفر: يستوي فيه الجميع.
وقد صفر صفراً وصفارة.
ويقال: نعوذ بالله من قرع الفناء وصفر الإناء.
وما أصغيت لك إناء ولا أصفرت لك فناء.
وفي الحديث " صفرة في سبيل الله خير من حمر النعم " وهي الجوعة وخلو البطن من الطعام.
وصفر للدابة.
وصفر الصبي في الصفارة: هنة من نحاس.
وهو " أجبن من صافر " وهو الذي يصفر لريبة فهو وجل أن يظهر عليه.
وقيل: هو طائر
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok15.371 harfالصُّفْرة من الأَلوان: معروفة تكون في الحيوان والنبات وغير ذلك ممَّا يقبَلُها، وحكاها ابن الأَعرابي في الماء أَيضاً. والصُّفْرة أَيضاً: السَّواد، وقد اصْفَرَّ واصفارّ وهو أَصْفَر وصَفَّرَه غيرُه. وقال الفراء في قوله تعالى: كأَنه جِمَالاتٌ صُفْرٌ، قال: الصُّفر سُود الإِبل لا يُرَى أَسود من الإِبل إِلا وهو مُشْرَب صُفْرة، ولذلك سمَّت العرب سُود الإِبل صُفراً، كما سَمَّوا الظِّباءَ أُدْماً لِما
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR881 harf* ص ف ر * * الصُّفْرةُ * لون الأصفر وقد * اصْفَرَّ * الشيء و * اصفارَّ * و * صَفَّرَهُ * غيره * تَصْفِيراً * وأهلك النساء * الأَصْفَرانِ * الذهب والزعفران وقيل الورس والزعفران وبنو * الأَصْفَر * الروم وربما سميت العرب الأسود * أَصْفَر * و * الصُّفْرُ * بالضم نحاس يعمل منه الأواني وأبو عبيدة يقوله بالكسر و * الصِّفْرُ * بالكسر الخالي يقال بيت صِفر من المتاع ورجل صِفْر اليدين وفي الحديث { إن أصفر
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR15.059 harfالصفرة، بالضم من الألوان: م، أي معروفة، تكون في الحيوان والنبات وغير ذلك مما يقبلها، وحكاها ابن الأعرابي في الماء أيضا. الصفرة أيضا: السواد، فهو ضد، وقال الفراء، في قوله تعالى كأنه جمالات صفر قال الصفر: سود الإبل، لا يرى أسود من الإبل وهو مشرب صفرة، ولذلك سمت العرب سود الإبل صفرا. وقال أبو عبيد: الأصفر: الأسود. وقد اصفر، واصفار، فهو أصفر. وقيل: الصفرة: لون الأصفر، وفعله الللازم الاصفرار، وأما
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR23.961 harfصَفَرَ
1 صَفَرَ ذ aor. صَفِرَ , inf. n. صَفِيرٌ, (S, M, K,) with which ↓ صُفَارٌ is syn. in a phrase mentioned below; (S;) and ↓ صفّر, (M, K,) inf. n. تَصْفِيرٌ; (TA;) He, or it, (a bird, a vulture, S, and a serpent, or the أَسْوَد, or أَعْرَج, or اِبْن قِتْرَة, or أَصَلَة, M,) whistled; syn. مكَا; (S;) made, or uttered, a certain sound, (M, Msb, * K,) without the utterance of letters. (Msb.) [It
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.980 harfصَفَرَ
صَفَرَ I ( n. ac. صَفِيْر 25 ),
a. Whistled.
صَفِرَ
صَفِرَ A ( n. ac. صَفَر 4 , صُفُوْر 27 ),
a. Was, became empty.
b. [ pass. ], Was bilious.
صَفَّرَ
صَفَّرَ II ,
a. Painted, dyed yellow.
b. [ La ], Whistled to.
c. see IV (a) .
أَصْفَرَ
أَصْفَرَ IV ,
a. Emptied.
b. Became poor.
اِصْفَرَّ
اِصْفَرَّ IX ,
a. Was, became yellow; was sallow; turned pale.
b. Became ripe,
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR45.266 harfصفر
صَفِرَ - يَصْفَرُ - أَصْفَر - صَفْرَاء - صُفْر - اصْفَرَّ- يَصْفَرُّ - مُصْفَرّ - مُصْفَرَّة
صَفِرَ - يَصْفَرُ + الكائن: يكون لونه أصفر، أو يصير لونه أصفر
أصْفَر: على وزن"أفعل: اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " صَفِرَ - يَصْفَرُ ": ذو لون هو اللون الأصفر المعروف
صَفْرَاء: مؤنث " أَصْفَر"
صُفْر: جمع " أَصْفَر "
اصْفَرَّ- يَصْفَرُّ: على وزن
Mücavir kökler53 mücavir (63 toplam)
- هيج
2 ortak ayet · “Heyac” sonbaharda sararmış bitki demektir
- حطم
2 ortak ayet · Hutame : Kuru ot demektir
- لون
2 ortak ayet · Her çeşit renk demektir
- فقع
1 ortak ayet · Koyu
- رأي
3 ortak ayet · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- نبع
1 ortak ayet · Büyük su kaynağıdır
- فخر
1 ortak ayet · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
- غيث
1 ortak ayet · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
- بقر
1 ortak ayet · Sığır
- جمل
1 ortak ayet · Erkek deve demektir
- زرع
1 ortak ayet · Ekin demektir
- سلك
1 ortak ayet · Sülük demektir
Geçtiği ayetler(5)
وَلَئِنْ أَرْسَلْنَا رِيحًا فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ
SararmışAndolsun ki; bir rüzgar gönderir de yeşillikleri sarartırsak; bunu görünce hemen nankörlüğe başlarlar.
… يُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا مُخْتَلِفًا أَلْوَانُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَجْعَلُهُ حُطَامًا إِنَّ فِي ذَلِكَ لَذِكْرَى لِأُولِي …
SararmışGörmez misin ki; gerçekten Allah, gökten bir su indirip onu yerdeki kaynaklara yerleştirmiş, sonra da onunla türlü türlü ekinler çıkarmaktadır. Sonra onları kurutur ve sen, onları sararmış görürsün. Sonra da onu çörçöp haline çevirir. Muhakkak ki bunlarda, akıl sahipleri için ibret vardır.
… كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَرَاهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطَامًا وَفِي الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ …
SararmışBilin ki; dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve daha çok mal ve evlad sahibi olmak isteğinden ibarettir. Bu; yağmurun bitirdiği, ekicilerin de hoşuna giden bir bitki gibidir ki; sonra kurur da sapsarı olduğunu görürsün. Sonra da çörçöp olur. Ahirette şiddetli azab vardır. Allah’ın rızası ve mağfireti de vardır. Dünya hayatı, aldatıcı bir geçinmeden başka bir şey de değildir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | صفر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حمر, خضر, بيض, سود, خلو |
| Zıt Kök | ملأ |
| Çekirdek Özet 1 | İçi boşalmak, tenha kalmak, aralıktan ince ve tiz ıslık sesi çıkması ve rengin solup sarıya dönmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Canlılığını ve nemini yitiren bitkilerin kuruma evresindeki dönüşümü ile alev ve kıvılcımın sarı-kızıl parıltısı |
| Çekirdek Özet 3 | Maddi ve manevi doluluğun çekilmesiyle geriye kalan boşluk, nötr başlangıç veya tükeniş evresi |
| Kritik Hata Riski | Rengi yalnızca görsel ve estetik bir tona indirgeyerek kökün kuruma, özünü yitirme ve iç boşalma dinamiğini gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| صف | Yüzeyin yayılması, düzleşmesi, yan yana sıralanıp açılması veya saflaşarak tortudan arınması; صفف, صفح, صفو, صفصف köklerinde olduğu gibi bir yayılma, dizilme ve berraklaşma hareketi | ر | Titreşim, akış ve ses icrası katan ر harfinin eklenmesiyle; yüzeyin boşalarak yankı vermesi, aralıktan tiz rüzgâr yahut ıslık sesi çıkması ve canlı özün çekilip yüzeyin sararması anlamı özelleşmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ص | Olta, bitki; yakalama, daralma, sıkışarak toplanma | Özün çekilmesi ve yüzeyin gerilerek büzüşmesi |
| ف | Ağız; açıklık, nefes verme, dışarı püskürme | Boşluktan dışarıya hava ve ses çıkışı, açılma |
| ر | İnsan başı; başlangıç, üst yön, belirginleşme | Açığa çıkan halin yüzeyde ve uç noktada görünür kılınması |
| صفر | Daralan bir açıklıktan havanın ses vererek çıkması; için boşalması ve dış yüzeyde solgunluğun belirmesi | Hacmin içindeki özün boşalarak aralıktan ince ses çıkarması ve canlılığın çekilmesiyle yüzeyin sarı renge bürünmesi hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kabın veya evin içindekilerden tamamen boşalması; karındaki açlık ve safra sıvısının harareti; rüzgârın dar aralıktan geçerken çıkardığı tiz ıslık sesi ve canlı kanın çekilmesiyle tende veya yaprakta beliren sarı renk |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ Bâhile’ye ait muhadram/erken dönem mersiyesinde karındaki açlık veya dert anlamında su‘âr ve sufar tasviri: لا يَتَأَرَّى لِمَا فِي القِدْرِ يَرْقُبُهُ / وَلَا يَعَضُّ عَلَى شُرْسُوفِهِ الصَّفَرُ |
| Erken Arapça kullanım | Kapların yiyecekten boş kalması ve kabilenin kıtlığa uğraması durumunu anlatan deyim: نعوذ بالله من قرع الفناء وصفر الإناء. Ayrıca maden olarak bakır/tunç anlamında kullanımı: الصفر من جواهر الأرض وهو النحاس |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde صفر kökü iki belirgin semantik hat üzerinden gelişim gösterir. Birinci hat, tiz ses çıkarma, ıslık çalma ve kuş ötüşü köküdür; İbranicede şāfar / ṣāfar (צָפַר) formu şafakta ötüş, sabah kuşu ve dönme/hareket etme ile ilişkilenirken, şōfār (שׁוֹפָר) boru veya boynuzdan çıkan tiz sesi karşılar. Süryanicede ṣpar (ܨܦܪ) erken sabah, seher ve kuş sesi anlamını korur. İkinci hat ise iç boşalma, arınma ve yokluk hattıdır; Arapçada sıfr (صِفْر) boş kap, boş el ve içi boş nesne anlamını yüklenmiş, oradan matematiksel boşluk ve nötr değere (sıfır) evrilmiştir. Rengin sarı olması (ṣufra), canlılığın, nemin ve kanın çekilmesiyle geride kalan solgunluğu ifade eder; bitkilerin yeşilliğini yitirip kurumaya yüz tutması ile metal cevherinin (bakır, tunç) parıltısı bu kökle adlandırılmıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Boşalma, ıslık sesi ve sarı renk üçgeni | Kabın içinin boşalması rüzgârın ıslık sesini doğurur; kanın ve suyun çekilmesi ise sararmayı meydana getirir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ṣāfar (ötüş, sabah), Süryanice ṣpar (seher, ötüş) | Ses çıkarma ve boşluktaki hareket ortak Sami zeminindedir; renk ve boşluk Arapçada sistemleşmiştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Arapça sıfr kökünün Batı dillerine geçişi: zero, chiffre, cipher | Sayısal boşluğu karşılayan sıfır kavramı Arapçadan Latince ve modern dillere ödünçlenmiştir | Kesin |
Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| صفر | Anlamlı | Boşalmak, sararmak, ses çıkarmak | Hedef köktür; için boşalması, rengin solması veya tiz ıslık sesi | Kur'an'da geçer |
| صرف | Anlamlı | Çevirmek, yönünü değiştirmek | Bir şeyi bir halden başka hale döndürmek, harcamak | Kur'an'da geçer; ortak ص ve ر/ف dinamiği |
| فصر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| فرص | Anlamlı | Yarmak, kesmek, fırsat bulmak | Zaman ve mekânda açılan gedik veya imkân aralığı | Kur'an'da geçmez; Kitābü’l-ʿAyn müsta‘mel kaydeder |
| رصف | Anlamlı | Taşları birbirine bitiştirmek, dizmek | Nesneleri aralıksız ve sağlam bir sıra halinde birleştirmek | Kur'an'da geçmez; boşluğun zıddı olan doluluk yönü |
| رفص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| صفر | Merkez | Boşalma, kuruma, sararma | Canlılığın çekilmesiyle oluşan sarılık veya aralıktan çıkan tiz ses | İçi boşalan nesnenin veya kuruyan bitkinin rengi |
| حمر | Komşu | Kırmızılık ve yoğunluk | Yoğun kan, ateş ve hararet doluluğunu gösteren renk tonu | صفر solgunluğu ve çekilmeyi, حمر ise baskın harareti anlatır |
| خضر | Komşu | Tazelik, canlılık, yeşillik | Su ve hayat doluluğunu, bitkisel tazeliği temsil eder | خضر hayatın canlı evresi, صفر ise canlılığın çekilme evresidir |
| بيض | Komşu | Arılık, aydınlık, beyazlık | Işığın tam yansıması ve kusursuz netlik hali | صفر sarılığı matlık veya alev kızıllığı arasında ara tondur |
| سود | Komşu | Karanlık, örtülme, siyahlık | Işığın tamamen yutulması veya kömürleşme evresi | Bazen aşırı koyu develer için sarı-siyah geçişinde kullanılır |
| خلو | Komşu | Zamansal ve mekânsal boşluk | Bir şeyin mevcudiyetten hali olması hali | صفر kabın veya özün boşalması, خلو genel yokluk halidir |
| ملأ | Zıt | Doluluk, hacmin tamamen dolması | Bir kabın veya hacmin alabileceği azami nesneyle dolması | صفر iç boşalmayı anlatırken ملأ tam doygunluğu anlatır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | صفر | Sararmak, boşalmak, ıslık çalmak | Hem kromatik renk tonunu hem de ontolojik iç boşalmayı içerir | Kesin |
| Latince | flavus, luteus, vacare | Sarı, altın sarısı; boş olmak | Renk ve boşluk anlamları Latinceye iki ayrı kök kümesiyle aktarılır | Güçlü |
| İngilizce | yellow, sallow, empty, cipher | Sarı, solgun, boş, sıfır | Fiziksel rengi ve türetilmiş boşluk değerini ayrı kelimelerle karşılar | Kesin |
| Almanca | gelb, fahl, leer, Null | Sarı, soluk, boş, sıfır | Renk ile nesnel boşluk/sayısal sıfır arasındaki bağı tek kökte tutamaz | Kesin |
| Fransızca | jaune, vide, zéro | Sarı, boş, sıfır | Renk sıfatı ile boşluk halini müstakil sözcüklerle ifade eder | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُصْفَرًّا | Canlılığını yitirip kuruyan ekin | Dünyanın geçiciliği ve bitkisel hayatın ölüm evresi; Rûm 30:51, Zümer 39:21, Hadîd 57:20 |
| صَفْرَاءُ | Parlak, saf ve göz alıcı sarı renk | İtaat ve teslimiyet testi olarak kurban edilecek sığırın rengi; Bakara 2:69 |
| صُفْرٌ | Alevli, sarı-kızıl kıvılcımlar | Cehennem ateşinden fırlayan devasa kıvılcımların rengi ve benzetmesi; Mürselât 77:33 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Dünya hayatının fenası ve diriliş delili | Ekinlerin sararıp çöp haline gelmesinden sonra yeniden yaratılışın temellendirilmesi | Varlığın zirveye ulaştıktan sonra kaçınılmaz olarak zeval bulması |
| Fıkıh | Kurban edilecek hayvanın niteliği | Kurbanlıkta aranan kusursuzluk ve rengin fıtrata uygun saflığı | Kusur bulunmayan, bakanın nefsine sürur veren saf renk hali |
| Tefsir | صفر kelimesinin siyahlık mı sarılık mı olduğu | Arap dilinde aşırı koyu develere ve sarı alev kıvılcımlarına verilen isim üzerinden lafzın analizi | Rengin mutlak sarıdan alevli sarı-kızıl ve kara tonlara geçiş nüansı |
| Hadis | Sefer ayı inancı ve karındaki hastalık | Cahiliye devrindeki uğursuz sefer ayı veya karında biriken kurt/hastalık telakkisinin reddi | Hurafeden arındırma ve fıtri/fiziksel boşluk veya hastalık tespiti |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Dünya hayatının akıbeti | Zeval ve fena göstergesi | Geçiciliği hatırlatma | Canlılığın zirvesinden sonra gelen kuruma ve sararma, ahiret bilincini kurar | Kesin |
| İlmi | Matematik ve doğa bilimi | Boşluk değeri ve klorofil kaybı | Başlangıç ve çözülme | Matematikte sıfır noktası, biyolojide ise fotosentezin ve suyun çekilme evresidir | Kesin |
| Siyasi | Devlet ve nizamların çöküşü | Dinamik gücün tükenmesi | Tasfiye süreci | İktidarın iç dinamiklerini ve meşruiyetini yitirerek kabuktan ibaret kalması | Muhtemel |
| İktisadi | Sermayenin ve emtianın erimesi | Rezervin sıfırlanması | Kıtlık ve iflas riski | Üretim gücünün tükenmesi ve kasaların, ambarların boş kalarak sıfır düzeyine inmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Nötr eleman (sıfır) ve enerji tükenişi | Matematikte toplama işlemine göre etkisiz eleman olan sıfır; termodinamikte ısıl ölüm ve entropi artışıyla sistemin iş yapamaz hale gelmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Anomi ve tükenmişlik sendromu | Toplumsal kuralların içinin boşalarak işlevsizleşmesi; psikolojide bireyin canlılık ve motivasyonunu yitirip ruhsal kuruluğa sürüklenmesi | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece palet üzerindeki durağan sarı boyaya indirgeyip, kuruma, sönme ve iç boşalma hareketini ihmal etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlılığın yeşillikten sarılığa dönerek ufalanması ile alevin kor halindeki sarı-kızıl parıltısını içeren dinamik süreç |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Bakara 2:69 ayetindeki sarılığı solgun bir renk sanmak veya tabiat ayetlerindeki sararmayı basit bir renk değişimi görüp ontolojik çöküşü kavramamak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, hayat ve ölüm tasavvurunda bir şeyin kemale erdikten sonra zevale yüz tutuşunu görünür kılan temel semantik göstergedir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dünya hayatının faniliğini anlatan tabiat mesellerinde (Hadîd, Zümer, Rûm), İsrailoğulları'nın sığır kıssasında (Bakara) ve kıyamet sahnelerinde (Mürselât). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Maddi varlığın ebedi ve kendi kendine yeterli olduğu zannını yıkar; parıltı ile çöküşün birbirini takip eden döngüsel haller olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamKabın içindekilerden tamamen boşalarak yankı vermesi, canlı varlığın suyunu yitirip kuruyarak sararması ve aralıktan sızan havanın ince bir ses çıkarması.
- Soyut anlamVarlığın zirve noktasındaki doluluktan sıyrılarak boşluğa, nötr duruma, kuruyup ufalanmaya veya göz alıcı alev parıltısına evrilmesi hali.
- Sistematik karşılıkBir sistemdeki potansiyel enerjinin veya canlı özün çekilerek sistemin sıfır düzeyine (asgari enerji/kuruluk) gerilemesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zamana bağlı doluluk veya canlılık hacmini, zaman akışını ve yıpranmayı temsil eder; bu hacmin sıfıra yaklaşması sürecinde sistemin yüzey durumu olan , sararma, kuruma ve boşalma hali olan nihai durumuna ulaşır.