عدل

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ع-د-ل12 sîga, 68 mücavir kök, 24 ayet, 11 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.عَدْلٍيَعْدِلُونَألهوعظاعْدِلُواعدلفَعَدَلَكَقسطعَدْلٌذووصيقربتَعْدِلُواشفعهوي

KökSîga 12Ayet 24Sure 11Mücavir 68

▶ Ağı aç (3B)

عدل

ع - د - ل

KÖK
  • 28 geçiş
  • 24 ayet
  • 12 sîga
  • 12 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Denk tutuyorlar

Notlarım

Sözlükler(12)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.430 harf
باب العين والدّال واللاّم معهما ع د ل، ع ل د، د ل ع مستعملات د ع ل، ل ع د، ل د ع مهملات عدل: العَدْلَ: المَرْضيُّ من الناسِ قولُهُ وحُكْمُهُ. هذا عَدْلٌ، وهم عَدْلٌ، فإذا قلت: فهُمْ عدولٌ على العدّة قلت: هما عدلان، وهو عدلٌ بيّن العدل. والعُدُولَةُ والعَدْلُ: الحكْمُ بالحقّ. قال زهير: متى يَشْتَجِرْ قومٌ يقلْ سَرَواتُهُمْ هُمُ بَيْنَنَا فَهُمْ رِضىً وهُمُ عَدْلُ ويقول: هو يَعْدِلُ، أي:
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.568 harf
العَدْلُ: خلاف الجَوَر. يقال: عَدَلَ عليه في القضيّة فهو عادِلٌ. وبسط الوالي عَدْلَهُ ومَعْدِلَتَهُ ومَعْدَلَتَهُ. وفلان من أهل المَعْدَلَةِ، أي من أهل العَدْلِ. ورجلٌ عَدْلٌ، أي رِضاً ومَقْنَعٌ في الشهادة. وهو في الأصل مصدرٌ. وقومٌ عَدْلٌ وعُدولٌ أيضاً، وهو جمع عَدْلٍ. وقد عَدُلَ الرجلُ بالضم عَدالَةً. قال الأخفش: العِدْلُ بالكسر: المِثْلُ. والعَدْلُ بالفتح، أصله مصدر قولك: عَدَلْتُ بهذا عَدْلاً
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR13.124 harf
باب العين والدال مع اللام عدل ، علد ، دلع ، دعل : مستعملة . عدل : قال الله جلّ وعزّ : ( أَو عَدْلُ ذالِكَ صِيَاماً ) ( المَائدة : 95 ) . قال الفراء : العَدْل : ما عَادلَ الشيء من غير جنسِه . والعِدْل : المِثل ، مثل المِحْمَل وذلك أن تقول : عندي عِدْلُ غلامك وعِدْل شاتك إذا كانت شاةٌ تعدِل شاةً أو غلام يَعدل غلاماً . فإذا أردت قيمته من غير جنسه نصبت العين فقلت : عَدْل . وربما قال بعض العرب :
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR10.255 harf
(باب العين والدال وما يثلثهما) (عدر) العين والدال والراء ليس بشيء. وقد ذُكرت فيه كلمة. قالوا: العدْر([1]) : المطر الكثير. (عدس) العين والدال والسين ليس فيه من اللّغة شيء، لكنّهم يسمُّون الحبَّ المعروفَ عَدَساً. ويقولون: عَدَسْ، زجرٌ للبغال. قال: عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ *** نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ([2]) وقوله: *إذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَس([3]) * فإنّه يريد البغلة، سمَّاها "عَدَسْ"
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.359 harf
- العدالة والمعادلة: لفظ يقتضي معنى المساواة، ويستعمل باعتبار المضايفة، والعدل والعدل يتقاربان، لكن العدل يستعمل فيما يدرك بالبصيرة كالأحكام، وعلى ذلك قوله: ﴿أو عدل ذلك صياما﴾ [المائدة/95]، والعدل والعديل فيما يدرك بالحاسة، كاموزونات والمعدودات والمكيلات، فالعدل هو التقسيط على سواء، وعلى هذا روي: (بالعدل قامت السموات والأرض) (أخرج أبو داود عن ابن عباس قال: افتتح رسول الله خيبر، واشترط أن له الأرض
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.046 harf
ع د ل فرس معتدل الغرة وغرة معتدلة وهي التي توسطت الجبهة ولم تمل إلى أحد الشقين‏.‏ وجارية حسنة الاعتدال أي القوام‏.‏ وهذه أيام معتدلات غير معتذلات أي طيبة غير حارّة‏.‏ وفلان يعادل أره ويقسمه إذا دار بين فعله وتركه‏.‏ وأنا في عدالٍ من هذا الأمر‏.‏ وقطعت العدال فيه إذا صمّمت‏.‏ قال ذو الرمة‏:‏ إلى ابن العامريّ إلى بلال قطعت بنعف معقلة العدالا وقال‏:‏ إذا الهمّ أمسى وهو داء فأمضه فلست بممضيه
Maddenin bağlantısı

ع د ل فرس معتدل الغرة وغرة معتدلة وهي التي توسطت الجبهة ولم تمل إلى أحد الشقين‏.‏ وجارية حسنة الاعتدال أي القوام‏.‏ وهذه أيام معتدلات غير معتذلات أي طيبة غير حارّة‏.‏ وفلان يعادل أره ويقسمه إذا دار بين فعله وتركه‏.‏ وأنا في عدالٍ من هذا الأمر‏.‏ وقطعت العدال فيه إذا صمّمت‏.‏ قال ذو الرمة‏:‏ إلى ابن العامريّ إلى بلال قطعت بنعف معقلة العدالا وقال‏:‏ إذا الهمّ أمسى وهو داء فأمضه فلست بممضيه وأنت تعادله وأخذ فلان معدل الباطل‏.‏ وتقول‏:‏ انظر إلى سوء معادله ومذموم مداخله‏.‏ وفلان شديد المعادل‏.‏ وعدّل هذا المتاع تعديلا أي اجعله عدلين‏.‏ ويقال لما يئس منه‏:‏ وضع علي يدي عدل وهو اسم شرطيّ تبع‏.‏ وتقول في عدول قضاة السوء‏:‏ ما هم عدول ولكنهم عدول‏:‏ تريد جمع عدل كريود وعمور وهو حكم ذو معدلة في أحكامه‏.‏ وتقول العرب‏:‏ اللهم لا عدل لك أي لا مثل لك ويقال في الكفارة‏:‏ عليه عدل ذلك‏.‏ ولا قبل الله منك عدلاً أي فداء‏.‏ وما يعدلك عندي شيء أي ما يشبهك‏.‏ وعدلته عن طريقه‏.‏ وعدلت الدابة إلى طريقها‏:‏ عطفتها وهذا الطريق يعدل إلى مكان كذا‏.‏ وفي حديث عمر رضي الله عنه‏:‏ الحمد لله الذي جعلني في قوم إذا ملت عدلوني كما يعدل السهم‏.‏

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR yok17.757 harf
العَدْل: ما قام في النفوس أَنه مُسْتقيم، وهو ضِدُّ الجَوْر. عَدَل الحاكِمُ في الحكم يَعْدِلُ عَدْلاً وهو عادِلٌ من قوم عُدُولٍ وعَدْلٍ؛ الأَخيرة اسم للجمع كتَجْرِ وشَرْبٍ، وعَدَل عليه في القضيَّة، فهو عادِلٌ، وبَسَطَ الوالي عَدْلَه ومَعْدِلَته. وفي أَسماء الله سبحانه: العَدْل، هو الذي لا يَمِيلُ به الهوى فيَجورَ في الحكم، وهو في الأَصل مصدر سُمِّي به فوُضِعَ مَوْضِعَ العادِلِ، وهو أَبلغ منه لأَنه
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.384 harf
* ع د ل * * العَدْلُ * ضد الجور يقال * عَدَلَ * عليه في القضية من باب ضرب فهو * عادِلٌ * وبسط الوالي عَدْلَهُ و * مَعْدَِلَتَهُ * بكسر الدال وفتحها وفلان من أهل * المَعْدَلةِ * بفتح الدال أي من أهل العدل ورجل * عَدْلٌ * أي رضا ومقنع في الشهادة وهو في الأصل مصدر وقوم * عَدْلٌ * و * عُدُولٌ * أيضا وهو جمع عدل وقد * عَدُلَ * الرجل من باب ظرف قال الأخفش * العِدْلُ * بالكسر المثل و * العَدْلُ * بالفتح
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR15.070 harf
العدل: ضد الجور، وهو ما قام في النفوس أنه مستقيم، وقيل: هو الأمر المتوسط بين الإفراط والتفريط، وقال الراغب: العدل ضربان، مطلق يقتضي العقل حسنه، ولا يكون في شيء من الأزمنة منسوخا، ولا يوصف بالاعتداء بوجه، نحو الإحسان إلى من أحسن إليك، وكف الأذية عمن كف أذاه عنك، وعدل يعرف كونه عدلا بالشرع، ويمكن نسخه في بعض الأزمنة، كالقصاص، وأروش الجنايات، وأخذ مال المرتد، ولذلك قال تعالى: فمن اعتدى عليكم
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok26.218 harf
عَدَلَ 1 عَدَلَ ذ , (S, O, Msb, K,) aor. عَدِلَ , (Msb, K,) inf. n. عَدْلٌ (S, * O, * Msb, K, * TA) and مَعْدِلَةٌ (S, * O, * Msb, K *) and مَعْدَلَةٌ (S, * Msb, K *) and عَدَالَةٌ and عُدُولَةٌ, (K, * TK,) He acted equitably, justly, or rightly. (S, O, Msb, K.) So in the phrase عَدَلَ فِى أَمْرِهِ, [He acted equitably, &c., in his affair,] inf. n. عَدْلٌ. (Msb.) And so in the phrase عَدَلَ
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.373 harf
عَدَلَ عَدَلَ I ( n. ac. عَدْل 1 , مَعْدَلَة 17t , مَعْدِلَة 18t , عَدَاْلَة 22t , عُدُوْلَة 27t ), a. Was just; gave right judgment. b. ( n. ac. عَدْل 1 ), Balanced, counterbalanced, counterpoised; equalled. c. [ acc. & Bi ], Made equal to; divided equally. d. Straightened. e. ( n. ac. عَدْل 1 , عُدُوْل 27 ) [ 'An ], Deviated, declined from; turned away from. f. [ Ila ],
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR56.835 harf
عدل عَدَلَ - يَعْدِلُ - عَدْل - ذا عَدْل - ذوا عَدْل - بالعَدْل عَدَلَ - يَعْدِلُ + مقدارٌ + مقداراً آخر: يكون مقدار من شيء ما، مادي أو معنوي، مساوٍ مقداراَ من شيء آخر عَدَلَ - يَعْدِلُ + كائن + مقداراً أو كائناً + بـِ مقدار أو كائن آخر: يجعل ويقدر أن المقدار أو الكائن الأول مساوٍ ومكافئ للكائن أو المقدار الآخر ﴿الذين كفروا بربهم يعدلون﴾:
Tamamını oku

Sîgalar(12)

Mücavir kökler68 mücavir (227 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. قسط

    6 ortak ayet · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…

  2. ذو

    6 ortak ayet · Sahip

  3. شهد

    6 ortak ayet · Petekteki baldır

  4. قرب

    5 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir

  5. أله

    17 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  6. وعظ

    3 ortak ayet · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir

  7. شفع

    3 ortak ayet · “Şefeve” dudak demektir

  8. أمر

    6 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır

  9. أمن

    10 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

  10. وحد

    5 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…

  11. وقي

    6 ortak ayet · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…

  12. هوي

    3 ortak ayet · Onların hevesleri

Geçtiği ayetler(24)

  1. … بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ …

    AdaletleEy iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

  2. … أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ …

    AdaletleEy iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.

  3. … إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ …

    AdaletleŞüphesiz ki Allah; size, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Gerçekten Allah; bununla size ne güzel öğüt veriyor. Şüphesiz ki Allah; Semi’, Basir olandır.

  4. … لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

    AdaletiAllah; iki kişiyi de misal veriyor: Biri hiç bir şeye gücü yetmez bir dilsizdir ki, efendisine yüktür. Nereye gönderse bir hayır getirmez. Bununla; doğru yolda olup adaletle emreden bir olur mu hiç?

  5. إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

    AdaletiMuhakkak ki Allah; adaleti, ihsanı, yakınlara vermeyi emreder. Hayasızlığı, fenalığı ve taşkınlığı ise yasaklar. Tezekkür edesiniz diye size öğüt verir.

  6. … تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ

    AdaletleEğer mü’minlerden iki taife çarpışacak olursa; aralarını düzeltin. Şayet biri diğeri üzerine saldırırsa; saldıranlarla Allah’ın buyruğuna dönünceye kadar savaşın. Eğer dönerlerse; artık adaletle aralarını bulun ve adil davranın. Şüphesiz ki Allah; adil davrananları sever.

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökعدل
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerقسط, سوي, حكم
Zıt Kökجور
Çekirdek Özet 1İki kefenin veya binek yükünün birbirine denklenmesi, denge ve doğruluk
Çekirdek Özet 2Hükümde tarafsız denge, her hak sahibine denk pay verme ve şirki (Allah'a denk tutmayı) reddetme
Çekirdek Özet 3Varlık düzenini ve toplumsal adaleti sağlayan ontolojik ve ahlaki denklik nizamı
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca "eşitlik" veya "ceza" olarak daraltıp asıl anlamı olan "denge, denklik ve haktan sapmama" eksenini yitirmek

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
عدSayma, sınır çizme, belirleme ve bir had belirleyerek ilerleme; nitekim عدد sayıyı ve ölçüyü, عدس sert adımlarla basıp gitmeyi, عدن bir yerde sabitlenip sınırları tutmayı, عدو ise belirlenmiş haddi aşarak saldırıp geçmeyi ifade eder.لTemel sınır ve miktar tespitine "bağlama, yönlendirme ve tutturma" dinamiği eklenerek iki tarafın veya yükün birbiriyle ölçülüp tam bir denklik ve hizaya kavuşturulması anlamı doğmuştur.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
عGöz; görme, kaynak, derinlik ve denetimNesnelerin veya tarafların durumunu dikkatle inceleme, gerçeğe şahit olma ve hakkı gözetme bilinci.
دKapı; geçiş, hareket, iki alan arasındaki sınırBir durumdan diğerine geçişi, iki kefenin ayrım sınırını ve içeri giriş/çıkıştaki ölçüyü simgeler.
لÇoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama ve sevkİki tarafı birbirine bağlama, sapmayı engelleyerek doğru istikamete ve hizaya yönlendirme kuvveti.
عدلGözlemle iki kapı veya taraf arasında denge kurup yönlendirici bir bağla onları denk tutma hareketiGörüp ayırt edilen iki unsurun, sapmalardan arındırılarak aralarındaki geçiş hattında tam bir denklik, denge ve istikamete kavuşturulması.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir binek hayvanının her iki yanına asılan ve birbirine ağırlıkça tam denk gelen çuval veya yüklerin (el-ıdlân) dengelenmesi; binek üzerindeki yükün bir yana kaymaması için yapılan ağırlık eşitlemesi.
Cahiliye şiiri kullanımıZüheyr b. Ebî Sülmâ kökü kabileler arasındaki çatışmada sözü ve hükmü benimsenen tarafsız hakemler anlamında kullanmıştır: مَتَى يَشْتَجِرْ قَوْمٌ يَقُلْ سَرَوَاتُهُمْ / هُمُ بَيْنَنَا فَهُمْ رِضىً وَهُمُ عَدْلُ
Erken Arapça kullanımYargılamada iki taraf arasında tarafsız kalıp haktan sapmayan şahit veya hakem için "raculün adl" ifadesi ile şirki tanımlamak üzere putları Allah'a denk tutma kullanımı yerleşiktir.

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Züheyr b. Ebî Sülmâ Dîvânı.

Sami etimolojik katman

Arapça عدل kökü, merkezi Sami dillerinde "denge, eşitlik, doğruluk, bir şeyin değerini biçme veya denk tutma" ana dairesinde gelişmiştir. İbrancede kök doğrudan aynı üçlü biçimde yaygın bir adalet fiili olarak yer almasa da, denk tutma ve değer takdiri manalarıyla akraba Sami zeminlerde kökdaş türevler gösterir. Süryanicede ve Batı Sami lehçelerinde denkleştirme, bir şeyi hizaya sokma ve dengede tutma biçimleri fonetik varyantlarla mevcuttur. Arapçada kök iki zıt gibi görünen fakat temelde tek bir fiziksel hareketten neşet eden bir zenginlik kazanmıştır: Birincisi bir şeyi dengeli ve denk kılmak, ikincisi ise bir yönden diğer yöne eğilmek veya sapmaktır (udûl). Her iki yön de terazi kefesinin hareketiyle doğrudan irtibatlıdır; kefenin denk durması birinci manayı, bir yana ağır basıp asıl hattan sapması ise ikinci manayı doğurmuştur. Kur'an'da bu iki hareket de kökün semantik örgüsünde canlılığını korur.

Güven Güçlü

Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönعدل kökünün çift yönlü açılımı: denklik ve yön değiştirmeİki binek yükünün (ıdl) denkliği fiziksel asıldır; kefenin yatması veya yoldan dönülmesi ise "udûl" (sapma/dönme) türevini doğurmuştur.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiMerkezi ve Güney Sami dillerinde denklik ve değer takdiri semantiğiDenk kılma, karşılık verme ve değer biçme kavramlarıyla fonetik ve semantik akrabalık taşır.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik katmanda tartma ve dengeleme kökleriDoğu ve Kuzey Afrika kollarında belirgin ve doğrudan bir fonetik süreklilik sınırlıdır.Muhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, HALOT, David Cohen.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
عدلAnlamlıDengelemek, denk tutmakİki şeyi birbirine denk kılmak veya bir tarafa meyletmekKur'an'da geçer; hedef kök
علدAnlamlıSert ve kalın olmakBoynun kalınlaşması, bir nesnenin sert ve dayanıklı hale gelmesiKur'an'da geçmez
دعلAnlamlıZayıflık ve hileYavaş yürümek, zayıf düşmek veya aldatıcı hareket etmekKur'an'da geçmez; Tehzîb'de müsta'mel, Ayn'da mühmel sayılır
دلعAnlamlıDışarı çıkmak, sarkmakDilin ağızdan dışarı sarkması veya bir şeyin öne fırlamasıKur'an'da geçmez
لعدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel
لدعKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
عدلMerkezDenge, denklik ve haktan sapmamaİki tarafı birbirine denk kılma, terazi dengesini kurma ve ifrat ile tefritten sakınma.Nesnel veya ahlaki düzlemde kefelerin tam eşitliğini ifade eder.
قسطKomşuPaylaştırmada adalet, hisse vermeعدل dengenin kendisine ve denkliğe odaklanırken, قسط hakkın parça parça dağıtılmasına ve payına odaklanır.Zulmü gidererek her hak sahibine hak ettiği payı tam verme eylemidir.
سويKomşuDüzlük ve eşitlikعدل kefelerin dengesi ve değerce denkliktir; سوي ise yüzeyce düzlük, pürüzsüzlük ve biçimsel eşitliktir.Fiziksel veya biçimsel olarak iki şeyin bir hizada olmasıdır.
حكمKomşuYargılama ve fesadı engellemeعدل kararın içeriğindeki denge ve tarafsızlıktır; حكم ise çekişmeyi sonlandıran yargı yetkisidir.İşi sağlam kılma ve tarafları bağlayıcı karara bağlama durumudur.
جورZıtHaktan sapma, haksızlık ve baskıعدل hizada durup hakkı teslim etmekken, جور doğrudan doğru yoldan çıkıp haddi aşmaktır.Terazinin bir yana yıkılarak hakkın çiğnenmesi halidir.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaعدلDenge, denklik, doğruluk, fidyede değer denkliğiHem iki kefenin dengesini, hem ahlaki doğruluğu, hem de şirki (başkasına denk tutmayı) kuşatır.Kesin
LatinceIustitia, aequitasAdalet, hakkaniyet, denklikAequitas kökün "denklik ve eşit dağılım" boyutunu tam karşılarken, iustitia daha çok kurumsal hukuki adaleti vurgular.Güçlü
İngilizceJustice, equity, equilibriumAdalet, hakkaniyet, dengeEquity kavramı dengeli dağılımı verir; fakat putları Allah'a denk tutma (şirk) nüansını dışarıda bırakır.Güçlü
AlmancaGerechtigkeit, AusgleichAdalet, denkleştirme, dengeAusgleich kefelerin dengelenmesi ve telafi boyutunu, Gerechtigkeit ahlaki doğruluğu ifade eder.Güçlü
FransızcaJustice, équitéAdalet, hakkaniyetÉquité kökün terazi ve denge metaforunu karşılar; varoluşsal dengeyi yansıtmakta dar kalabilir.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
عَدْلٍ (kefaret/fidye olarak)Kurtuluş için ödenen denk bedel, fidyeAhirette kimseden azaba karşılık denk bir bedelin veya kurtulmalığın kabul edilmeyeceği bağlam (Bakara 2:48, En'âm 6:70).
بِالْعَدْلِ / اعْدِلُوا (hükümde ve şahitlikte)Hakkaniyet, tarafsızlık, hakka uygun hükümİnsanlar arasında hükmederken, şahitlik yaparken veya miras/vasiyet yazarken haktan sapmama emri (Nisâ 4:58, Mâide 5:8, Nahl 16:90).
يَعْدِلُونَ (şirk bağlamında)Başkasını Allah'a denk tutma, eş koşmaKafirlerin yaratılışı inkâr ederek veya putları Rablerine eşit sayarak haktan sapmaları (En'âm 6:1, Neml 27:60).
فَعَدَلَكَ (yaratılış bağlamında)Organları ve yapıyı dengeli kılma, tensip etmeİnsanın anatomik ve fıtri yapısının ifrat ve tefritten uzak, dengeli biçimde yaratılması (İnfitâr 82:7).
عَدْلٍ (şahidin niteliği olarak)Güvenilir, haktan ayrılmayan, dürüst kimseHukuki işlemlerde veya boşanma sürecinde güvenilir iki kişinin şahit tutulması (Mâide 5:106, Talâk 65:2).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi sıfatlar ve fiiller (adl ilkesi)Allah'ın fiillerinde zulmün imkânsızlığı; Mu'tezile'de beş esastan biri, Ehl-i Sünnet'te mülkünde tasarruf yetkisi olarak tanımlanması.İlahi adalet, hikmet ve fiillerin ahlaki gayesi üzerine anlam yoğunlaşması.
FıkıhYargılama hukuku ve şahitlikŞahidin güvenilirliği (adalet vasfı); hakimin tarafsızlığı, kararda iki tarafı eşit tutması ve fidyelerin denkliği.Yargısal tarafsızlık, fıskın zıddı olarak ahlaki dürüstlük ve hukuki ehliyet.
TefsirAhkâm ve tevhid ayetlerinin izahı"Adl" kelimesinin tevhid, şirk, fidye ve insaf katmanlarının bağlamlarına göre ayrıştırılması.Şirkin "Allah'a başkasını denk tutmak" (udûl) ve imanın "doğru dengede durmak" şeklinde yorumlanması.
HadisYöneticilerin sorumluluğu ve ahlak"Adil yönetici" (el-imâmü'l-âdil) vasfı ve göklerin/yerin adaletle ayakta durduğu hakikati.Toplumsal düzenin güvencesi olan merhametli ve dengeli yönetim ahlakı.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniTevhid ve kullukŞirki reddetme ve fıtri dengeYaratıcıya hiçbir varlığı denk tutmayarak ontolojik hizada durmaAllah'a ortak koşmak varoluşsal dengeyi bozan en büyük sapmadır (En'âm 6:1).Kesin
İlmiYöntem ve delillendirmeTarafsızlık ve nesnel ölçümÖnyargılardan arınarak veriyi hakikat terazisinde tartmaDelilleri eğip bükmeden, arzuya uymadan hakikati ortaya koyma zeminidir.Güçlü
SiyasiYönetim ve yargı erkiKanun önünde tarafsızlık ve hakkaniyetToplumsal çatışmayı önleme, güveni sağlama ve zulmü engellemeDüşmana karşı dahi olsa adaletten sapılmaması emredilir (Mâide 5:8).Kesin
İktisadiDeğişim ve bölüşümEşdeğerlik, denklik ve denk karşılıkSözleşmelerde aldatmayı önleme ve emeğin/malın tam karşılığını vermeFidyenin veya tazminatın tam denk bir değerle (adl) ödenmesi ilkesidir.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDinamik denge ve denklem eşitliği (A=B)Fizikteki kuvvetler dengesi veya kimyadaki stokiyometrik denklik gibi; bir sistemin kararlı kalabilmesi için karşıt kuvvetlerin birbirini tam dengelemesi durumudur.Kesin
Beşeri bilimlerDağıtıcı ve denkleştirici adaletHukuk felsefesinde tarafların haklarının terazi mantığıyla korunması, ceza ile suç, emek ile kazanç arasındaki nispi dengenin kurulmasıdır.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca "matematiksel veya mekanik eşitlik" yahut sadece "ceza hukuku" kapsamında düşünerek daraltmak.
Kur'an içi daha geniş anlamعدل, sadece insanların eşit tutulması değil; insanın fıtratındaki ahenk (İnfitâr 82:7), kainatın nizamı, şirkin zıddı olan tevhid ve her hak sahibine layık olduğu dengeli konumun verilmesidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAdaleti mekanik eşitlik zannetmek fıtri farklılıkları yok sayan haksızlıklara yol açar; kökün "başkasına denk tutma" (şirk) boyutunu dışlamak ise ayetlerdeki tevhid vurgusunu ahlaki bir tavsiyeye indirger.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın hem ahlaki ve hukuki nizamının merkez kavramıdır hem de şirkin ontolojik yapısını ("Allah'a bir şeyleri denk tutmak") deşifre eden anahtar bir köktür.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Yargı ve toplumsal ilişkileri düzenleyen ahkâm ayetlerinde (Nisâ 4:58, Mâide 5:8), ahiretteki fidye ve karşılık bildiren uyarılarda (Bakara 2:48) ve şirki mahkûm eden tevhid ayetlerinde (En'âm 6:1).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Adaleti kin güdülen topluluklara karşı askıya alınabilecek bir duygu zanneden yaklaşımı yıkar; düşmanlık halinde dahi adaletin mutlak bir ilahi yükümlülük olduğunu vazeder.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamTerazi kefelerinin, yük denklerinin veya tarafların tam hizalanıp dengelenmesi; binek yükünün bir yana yatmayacak biçimde denk tutulması.
  • Soyut anlamHakikatin gerektirdiği denge noktasında durmak; aşırılık ve noksanlıktan arınarak her hak sahibine denk düşen hakkı teslim etmek ve zihnen veya fiilen hiçbir varlığı mutlak Yaratıcıya denk saymamak.
  • Sistematik karşılıkHukukta tarafsız yargı ve ehliyet, ahlakta itidal, ekonomide eşdeğer mübadele ve teolojide şirki dışlayan katıksız tevhid nizamı.
  • LaTeX modeliS={x∣f(x)=g(x)}  ⟹  Δ(x)=0
  • LaTeX açıklamasıModelde f(x) ve g(x) iki zıt kefeyi, iddiayı veya tarafı temsil eder. S kümesi, bu iki fonksiyonun birbirine denk ve eşit olduğu durumların oluşturduğu adalet zeminidir. Δ(x)=0 ifadesi ise iki taraf arasındaki haksız sapmanın, fazlalığın veya eksikliğin (yani zulmün) sıfırlandığı dinamik denge ve doğruluk halini simgeler.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ع