عدل
ع - د - ل
KÖK- 28 geçiş
- 24 ayet
- 12 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Denk tutuyorlar
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.430 harfباب العين والدّال واللاّم معهما
ع د ل، ع ل د، د ل ع مستعملات د ع ل، ل ع د، ل د ع مهملات
عدل:
العَدْلَ: المَرْضيُّ من الناسِ قولُهُ وحُكْمُهُ.
هذا عَدْلٌ، وهم عَدْلٌ، فإذا قلت: فهُمْ عدولٌ على العدّة قلت: هما عدلان، وهو عدلٌ بيّن العدل.
والعُدُولَةُ والعَدْلُ: الحكْمُ بالحقّ. قال زهير:
متى يَشْتَجِرْ قومٌ يقلْ سَرَواتُهُمْ هُمُ بَيْنَنَا فَهُمْ رِضىً وهُمُ عَدْلُ
ويقول: هو يَعْدِلُ، أي:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.568 harfالعَدْلُ: خلاف الجَوَر. يقال: عَدَلَ عليه في القضيّة فهو عادِلٌ. وبسط الوالي عَدْلَهُ ومَعْدِلَتَهُ ومَعْدَلَتَهُ. وفلان من أهل المَعْدَلَةِ، أي من أهل العَدْلِ. ورجلٌ عَدْلٌ، أي رِضاً ومَقْنَعٌ في الشهادة. وهو في الأصل مصدرٌ. وقومٌ عَدْلٌ وعُدولٌ أيضاً، وهو جمع عَدْلٍ. وقد عَدُلَ الرجلُ بالضم عَدالَةً. قال الأخفش: العِدْلُ بالكسر: المِثْلُ. والعَدْلُ بالفتح، أصله مصدر قولك: عَدَلْتُ بهذا عَدْلاً
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR13.124 harfباب العين والدال مع اللام
عدل ، علد ، دلع ، دعل : مستعملة .
عدل : قال الله جلّ وعزّ : ( أَو عَدْلُ ذالِكَ صِيَاماً ) ( المَائدة : 95 ) .
قال الفراء : العَدْل : ما عَادلَ الشيء من غير جنسِه . والعِدْل : المِثل ، مثل المِحْمَل وذلك أن تقول : عندي عِدْلُ غلامك وعِدْل شاتك إذا كانت شاةٌ تعدِل شاةً أو غلام يَعدل غلاماً . فإذا أردت قيمته من غير جنسه نصبت العين فقلت : عَدْل . وربما قال بعض العرب :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR10.255 harf(باب العين والدال وما يثلثهما)
(عدر) العين والدال والراء ليس بشيء. وقد ذُكرت فيه كلمة. قالوا: العدْر([1]) : المطر الكثير.
(عدس) العين والدال والسين ليس فيه من اللّغة شيء، لكنّهم يسمُّون الحبَّ المعروفَ عَدَساً. ويقولون: عَدَسْ، زجرٌ للبغال. قال:
عَدَسْ ما لِعَبَّادٍ عليك إمارةٌ *** نَجوتِ وهذا تحملينَ طليقُ([2])
وقوله:
*إذا حَمَلْتُ بِزَّتي على عَدَس([3]) *
فإنّه يريد البغلة، سمَّاها "عَدَسْ"
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.359 harf- العدالة والمعادلة: لفظ يقتضي معنى المساواة، ويستعمل باعتبار المضايفة، والعدل والعدل يتقاربان، لكن العدل يستعمل فيما يدرك بالبصيرة كالأحكام، وعلى ذلك قوله: ﴿أو عدل ذلك صياما﴾ [المائدة/95]، والعدل والعديل فيما يدرك بالحاسة، كاموزونات والمعدودات والمكيلات، فالعدل هو التقسيط على سواء، وعلى هذا روي: (بالعدل قامت السموات والأرض) (أخرج أبو داود عن ابن عباس قال: افتتح رسول الله خيبر، واشترط أن له الأرض
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.046 harfع د ل
فرس معتدل الغرة وغرة معتدلة وهي التي توسطت الجبهة ولم تمل إلى أحد الشقين.
وجارية حسنة الاعتدال أي القوام.
وهذه أيام معتدلات غير معتذلات أي طيبة غير حارّة.
وفلان يعادل أره ويقسمه إذا دار بين فعله وتركه.
وأنا في عدالٍ من هذا الأمر.
وقطعت العدال فيه إذا صمّمت.
قال ذو الرمة: إلى ابن العامريّ إلى بلال قطعت بنعف معقلة العدالا وقال: إذا الهمّ أمسى وهو داء فأمضه فلست بممضيه
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok17.757 harfالعَدْل: ما قام في النفوس أَنه مُسْتقيم، وهو ضِدُّ الجَوْر. عَدَل الحاكِمُ في الحكم يَعْدِلُ عَدْلاً وهو عادِلٌ من قوم عُدُولٍ وعَدْلٍ؛ الأَخيرة اسم للجمع كتَجْرِ وشَرْبٍ، وعَدَل عليه في القضيَّة، فهو عادِلٌ، وبَسَطَ الوالي عَدْلَه ومَعْدِلَته. وفي أَسماء الله سبحانه: العَدْل، هو الذي لا يَمِيلُ به الهوى فيَجورَ في الحكم، وهو في الأَصل مصدر سُمِّي به فوُضِعَ مَوْضِعَ العادِلِ، وهو أَبلغ منه لأَنه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.384 harf* ع د ل * * العَدْلُ * ضد الجور يقال * عَدَلَ * عليه في القضية من باب ضرب فهو * عادِلٌ * وبسط الوالي عَدْلَهُ و * مَعْدَِلَتَهُ * بكسر الدال وفتحها وفلان من أهل * المَعْدَلةِ * بفتح الدال أي من أهل العدل ورجل * عَدْلٌ * أي رضا ومقنع في الشهادة وهو في الأصل مصدر وقوم * عَدْلٌ * و * عُدُولٌ * أيضا وهو جمع عدل وقد * عَدُلَ * الرجل من باب ظرف قال الأخفش * العِدْلُ * بالكسر المثل و * العَدْلُ * بالفتح
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR15.070 harfالعدل: ضد الجور، وهو ما قام في النفوس أنه مستقيم، وقيل: هو الأمر المتوسط بين الإفراط والتفريط، وقال الراغب: العدل ضربان، مطلق يقتضي العقل حسنه، ولا يكون في شيء من الأزمنة منسوخا، ولا يوصف بالاعتداء بوجه، نحو الإحسان إلى من أحسن إليك، وكف الأذية عمن كف أذاه عنك، وعدل يعرف كونه عدلا بالشرع، ويمكن نسخه في بعض الأزمنة، كالقصاص، وأروش الجنايات، وأخذ مال المرتد، ولذلك قال تعالى: فمن اعتدى عليكم
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok26.218 harfعَدَلَ
1 عَدَلَ ذ , (S, O, Msb, K,) aor. عَدِلَ , (Msb, K,) inf. n. عَدْلٌ (S, * O, * Msb, K, * TA) and مَعْدِلَةٌ (S, * O, * Msb, K *) and مَعْدَلَةٌ (S, * Msb, K *) and عَدَالَةٌ and عُدُولَةٌ, (K, * TK,) He acted equitably, justly, or rightly. (S, O, Msb, K.) So in the phrase عَدَلَ فِى أَمْرِهِ, [He acted equitably, &c., in his affair,] inf. n. عَدْلٌ. (Msb.) And so in the phrase عَدَلَ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.373 harfعَدَلَ
عَدَلَ I ( n. ac. عَدْل 1 , مَعْدَلَة 17t , مَعْدِلَة 18t , عَدَاْلَة 22t , عُدُوْلَة 27t ),
a. Was just; gave right judgment.
b. ( n. ac. عَدْل 1 ), Balanced, counterbalanced, counterpoised; equalled.
c. [ acc. & Bi ], Made equal to; divided equally.
d. Straightened.
e. ( n. ac. عَدْل 1 , عُدُوْل 27 ) [ 'An ], Deviated, declined from; turned away from.
f. [ Ila ],
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR56.835 harfعدل
عَدَلَ - يَعْدِلُ - عَدْل - ذا عَدْل - ذوا عَدْل - بالعَدْل
عَدَلَ - يَعْدِلُ + مقدارٌ + مقداراً آخر: يكون مقدار من شيء ما، مادي أو معنوي، مساوٍ مقداراَ من شيء آخر
عَدَلَ - يَعْدِلُ + كائن + مقداراً أو كائناً + بـِ مقدار أو كائن آخر: يجعل ويقدر أن المقدار أو الكائن الأول مساوٍ ومكافئ للكائن أو المقدار الآخر
﴿الذين كفروا بربهم يعدلون﴾:
Sîgalar(12)
- بِالْعَدْلِAdaletle+1 anlam(بِالْفَعْلِ)×6
- يَعْدِلُونَDenk tutuyorlar(يَفْعِلُونَ)×5
- تَعْدِلُواAdaletli olursunuz(تَفْعِلُوا)×4
- عَدْلٍAdalet+1 anlam(فَعْلٍ)×4
- عَدْلٌAdalet+1 anlam(فَعْلٌ)×2
- اعْدِلُواAdaletli olun(افْعِلُوا)×1
- تَعْدِلْDenkleştirirsin(تَفْعِلْ)×1
- عَدْلُDenklik(فَعْلُ)×1
- فَاعْدِلُواÖyleyse adaletli olun(فَافْعِلُوا)×1
- فَعَدَلَكَHemen seni dengeledi(فَفَعَلَكَ)×1
Mücavir kökler68 mücavir (227 toplam)
- قسط
6 ortak ayet · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
- ذو
6 ortak ayet · Sahip
- شهد
6 ortak ayet · Petekteki baldır
- قرب
5 ortak ayet · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
- أله
17 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- وعظ
3 ortak ayet · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
- شفع
3 ortak ayet · “Şefeve” dudak demektir
- أمر
6 ortak ayet · Murar acı bir ağacın adıdır
- أمن
10 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- وحد
5 ortak ayet · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
- وقي
6 ortak ayet · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
- هوي
3 ortak ayet · Onların hevesleri
Geçtiği ayetler(24)
… بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كَاتِبٌ بِالْعَدْلِ وَلَا يَأْبَ كَاتِبٌ أَنْ يَكْتُبَ كَمَا عَلَّمَهُ اللَّهُ …
AdaletleEy iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.
… أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُمِلَّ هُوَ فَلْيُمْلِلْ وَلِيُّهُ بِالْعَدْلِ وَاسْتَشْهِدُوا شَهِيدَيْنِ مِنْ رِجَالِكُمْ فَإِنْ لَمْ يَكُونَا رَجُلَيْنِ …
AdaletleEy iman edenler; muayyen bir vaad ile borçlandığınız zaman, onu yazın. Aranızda bir katib de doğrulukla yazsın. Yazan; Allah’ın kendisine öğrettiği gibi yazmaktan çekinmesin, yazsın. Hak kendi üzerinde olan da yazdırsın. Rabbı olan Allah’tan korksun da ondan bir şey eksiltmesin. Şayet borçlu sefih, küçük veya kendisi söyleyip yazdıramayacak durumda ise; velisi dosdoğru yazdırsın. Erkeklerinizden iki de şahid yapın. Eğer ki erkek bulamazsa şahidlerden razı olacağınız bir erkek, biri unuttuğunda diğeri ona hatırlatacak iki kadın olabilir. Şahidler çağrıldıklarında çekinmesinler. Borç, büyük veya küçük olsun onu müddeti ile beraber yazmaktan üşenmesin. Bu, Allah yanında adalete daha uygun, şahidlik için daha sağlam, şüpheye düşmemenize de daha yakındır. Ancak aranızda peşin alış-veriş olursa onu yazmamanızda size bir günah yoktur. Alış-veriş yaptığınızda şahid tutun. Yazana da şehadet edene de zarar verilmesin. Şayet zarar verecek olursasanız; o zaman, kendinize dokunacak bir kötülük olur. Allah’tan korkun. Allah size öğretiyor. Allah her şeyi bilir.
… إِلَى أَهْلِهَا وَإِذَا حَكَمْتُمْ بَيْنَ النَّاسِ أَنْ تَحْكُمُوا بِالْعَدْلِ إِنَّ اللَّهَ نِعِمَّا يَعِظُكُمْ بِهِ إِنَّ اللَّهَ كَانَ …
AdaletleŞüphesiz ki Allah; size, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder. Gerçekten Allah; bununla size ne güzel öğüt veriyor. Şüphesiz ki Allah; Semi’, Basir olandır.
… لَا يَأْتِ بِخَيْرٍ هَلْ يَسْتَوِي هُوَ وَمَنْ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ
AdaletiAllah; iki kişiyi de misal veriyor: Biri hiç bir şeye gücü yetmez bir dilsizdir ki, efendisine yüktür. Nereye gönderse bir hayır getirmez. Bununla; doğru yolda olup adaletle emreden bir olur mu hiç?
إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ وَإِيتَاءِ ذِي الْقُرْبَى وَيَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ وَالْبَغْيِ يَعِظُكُمْ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ
AdaletiMuhakkak ki Allah; adaleti, ihsanı, yakınlara vermeyi emreder. Hayasızlığı, fenalığı ve taşkınlığı ise yasaklar. Tezekkür edesiniz diye size öğüt verir.
… تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ
AdaletleEğer mü’minlerden iki taife çarpışacak olursa; aralarını düzeltin. Şayet biri diğeri üzerine saldırırsa; saldıranlarla Allah’ın buyruğuna dönünceye kadar savaşın. Eğer dönerlerse; artık adaletle aralarını bulun ve adil davranın. Şüphesiz ki Allah; adil davrananları sever.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عدل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قسط, سوي, حكم |
| Zıt Kök | جور |
| Çekirdek Özet 1 | İki kefenin veya binek yükünün birbirine denklenmesi, denge ve doğruluk |
| Çekirdek Özet 2 | Hükümde tarafsız denge, her hak sahibine denk pay verme ve şirki (Allah'a denk tutmayı) reddetme |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzenini ve toplumsal adaleti sağlayan ontolojik ve ahlaki denklik nizamı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca "eşitlik" veya "ceza" olarak daraltıp asıl anlamı olan "denge, denklik ve haktan sapmama" eksenini yitirmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عد | Sayma, sınır çizme, belirleme ve bir had belirleyerek ilerleme; nitekim عدد sayıyı ve ölçüyü, عدس sert adımlarla basıp gitmeyi, عدن bir yerde sabitlenip sınırları tutmayı, عدو ise belirlenmiş haddi aşarak saldırıp geçmeyi ifade eder. | ل | Temel sınır ve miktar tespitine "bağlama, yönlendirme ve tutturma" dinamiği eklenerek iki tarafın veya yükün birbiriyle ölçülüp tam bir denklik ve hizaya kavuşturulması anlamı doğmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, kaynak, derinlik ve denetim | Nesnelerin veya tarafların durumunu dikkatle inceleme, gerçeğe şahit olma ve hakkı gözetme bilinci. |
| د | Kapı; geçiş, hareket, iki alan arasındaki sınır | Bir durumdan diğerine geçişi, iki kefenin ayrım sınırını ve içeri giriş/çıkıştaki ölçüyü simgeler. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, bağlama ve sevk | İki tarafı birbirine bağlama, sapmayı engelleyerek doğru istikamete ve hizaya yönlendirme kuvveti. |
| عدل | Gözlemle iki kapı veya taraf arasında denge kurup yönlendirici bir bağla onları denk tutma hareketi | Görüp ayırt edilen iki unsurun, sapmalardan arındırılarak aralarındaki geçiş hattında tam bir denklik, denge ve istikamete kavuşturulması. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir binek hayvanının her iki yanına asılan ve birbirine ağırlıkça tam denk gelen çuval veya yüklerin (el-ıdlân) dengelenmesi; binek üzerindeki yükün bir yana kaymaması için yapılan ağırlık eşitlemesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ kökü kabileler arasındaki çatışmada sözü ve hükmü benimsenen tarafsız hakemler anlamında kullanmıştır: مَتَى يَشْتَجِرْ قَوْمٌ يَقُلْ سَرَوَاتُهُمْ / هُمُ بَيْنَنَا فَهُمْ رِضىً وَهُمُ عَدْلُ |
| Erken Arapça kullanım | Yargılamada iki taraf arasında tarafsız kalıp haktan sapmayan şahit veya hakem için "raculün adl" ifadesi ile şirki tanımlamak üzere putları Allah'a denk tutma kullanımı yerleşiktir. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Züheyr b. Ebî Sülmâ Dîvânı.
Sami etimolojik katman
Arapça عدل kökü, merkezi Sami dillerinde "denge, eşitlik, doğruluk, bir şeyin değerini biçme veya denk tutma" ana dairesinde gelişmiştir. İbrancede kök doğrudan aynı üçlü biçimde yaygın bir adalet fiili olarak yer almasa da, denk tutma ve değer takdiri manalarıyla akraba Sami zeminlerde kökdaş türevler gösterir. Süryanicede ve Batı Sami lehçelerinde denkleştirme, bir şeyi hizaya sokma ve dengede tutma biçimleri fonetik varyantlarla mevcuttur. Arapçada kök iki zıt gibi görünen fakat temelde tek bir fiziksel hareketten neşet eden bir zenginlik kazanmıştır: Birincisi bir şeyi dengeli ve denk kılmak, ikincisi ise bir yönden diğer yöne eğilmek veya sapmaktır (udûl). Her iki yön de terazi kefesinin hareketiyle doğrudan irtibatlıdır; kefenin denk durması birinci manayı, bir yana ağır basıp asıl hattan sapması ise ikinci manayı doğurmuştur. Kur'an'da bu iki hareket de kökün semantik örgüsünde canlılığını korur.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عدل kökünün çift yönlü açılımı: denklik ve yön değiştirme | İki binek yükünün (ıdl) denkliği fiziksel asıldır; kefenin yatması veya yoldan dönülmesi ise "udûl" (sapma/dönme) türevini doğurmuştur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Merkezi ve Güney Sami dillerinde denklik ve değer takdiri semantiği | Denk kılma, karşılık verme ve değer biçme kavramlarıyla fonetik ve semantik akrabalık taşır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda tartma ve dengeleme kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika kollarında belirgin ve doğrudan bir fonetik süreklilik sınırlıdır. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, HALOT, David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عدل | Anlamlı | Dengelemek, denk tutmak | İki şeyi birbirine denk kılmak veya bir tarafa meyletmek | Kur'an'da geçer; hedef kök |
| علد | Anlamlı | Sert ve kalın olmak | Boynun kalınlaşması, bir nesnenin sert ve dayanıklı hale gelmesi | Kur'an'da geçmez |
| دعل | Anlamlı | Zayıflık ve hile | Yavaş yürümek, zayıf düşmek veya aldatıcı hareket etmek | Kur'an'da geçmez; Tehzîb'de müsta'mel, Ayn'da mühmel sayılır |
| دلع | Anlamlı | Dışarı çıkmak, sarkmak | Dilin ağızdan dışarı sarkması veya bir şeyin öne fırlaması | Kur'an'da geçmez |
| لعد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
| لدع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عدل | Merkez | Denge, denklik ve haktan sapmama | İki tarafı birbirine denk kılma, terazi dengesini kurma ve ifrat ile tefritten sakınma. | Nesnel veya ahlaki düzlemde kefelerin tam eşitliğini ifade eder. |
| قسط | Komşu | Paylaştırmada adalet, hisse verme | عدل dengenin kendisine ve denkliğe odaklanırken, قسط hakkın parça parça dağıtılmasına ve payına odaklanır. | Zulmü gidererek her hak sahibine hak ettiği payı tam verme eylemidir. |
| سوي | Komşu | Düzlük ve eşitlik | عدل kefelerin dengesi ve değerce denkliktir; سوي ise yüzeyce düzlük, pürüzsüzlük ve biçimsel eşitliktir. | Fiziksel veya biçimsel olarak iki şeyin bir hizada olmasıdır. |
| حكم | Komşu | Yargılama ve fesadı engelleme | عدل kararın içeriğindeki denge ve tarafsızlıktır; حكم ise çekişmeyi sonlandıran yargı yetkisidir. | İşi sağlam kılma ve tarafları bağlayıcı karara bağlama durumudur. |
| جور | Zıt | Haktan sapma, haksızlık ve baskı | عدل hizada durup hakkı teslim etmekken, جور doğrudan doğru yoldan çıkıp haddi aşmaktır. | Terazinin bir yana yıkılarak hakkın çiğnenmesi halidir. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عدل | Denge, denklik, doğruluk, fidyede değer denkliği | Hem iki kefenin dengesini, hem ahlaki doğruluğu, hem de şirki (başkasına denk tutmayı) kuşatır. | Kesin |
| Latince | Iustitia, aequitas | Adalet, hakkaniyet, denklik | Aequitas kökün "denklik ve eşit dağılım" boyutunu tam karşılarken, iustitia daha çok kurumsal hukuki adaleti vurgular. | Güçlü |
| İngilizce | Justice, equity, equilibrium | Adalet, hakkaniyet, denge | Equity kavramı dengeli dağılımı verir; fakat putları Allah'a denk tutma (şirk) nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Almanca | Gerechtigkeit, Ausgleich | Adalet, denkleştirme, denge | Ausgleich kefelerin dengelenmesi ve telafi boyutunu, Gerechtigkeit ahlaki doğruluğu ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Justice, équité | Adalet, hakkaniyet | Équité kökün terazi ve denge metaforunu karşılar; varoluşsal dengeyi yansıtmakta dar kalabilir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَدْلٍ (kefaret/fidye olarak) | Kurtuluş için ödenen denk bedel, fidye | Ahirette kimseden azaba karşılık denk bir bedelin veya kurtulmalığın kabul edilmeyeceği bağlam (Bakara 2:48, En'âm 6:70). |
| بِالْعَدْلِ / اعْدِلُوا (hükümde ve şahitlikte) | Hakkaniyet, tarafsızlık, hakka uygun hüküm | İnsanlar arasında hükmederken, şahitlik yaparken veya miras/vasiyet yazarken haktan sapmama emri (Nisâ 4:58, Mâide 5:8, Nahl 16:90). |
| يَعْدِلُونَ (şirk bağlamında) | Başkasını Allah'a denk tutma, eş koşma | Kafirlerin yaratılışı inkâr ederek veya putları Rablerine eşit sayarak haktan sapmaları (En'âm 6:1, Neml 27:60). |
| فَعَدَلَكَ (yaratılış bağlamında) | Organları ve yapıyı dengeli kılma, tensip etme | İnsanın anatomik ve fıtri yapısının ifrat ve tefritten uzak, dengeli biçimde yaratılması (İnfitâr 82:7). |
| عَدْلٍ (şahidin niteliği olarak) | Güvenilir, haktan ayrılmayan, dürüst kimse | Hukuki işlemlerde veya boşanma sürecinde güvenilir iki kişinin şahit tutulması (Mâide 5:106, Talâk 65:2). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi sıfatlar ve fiiller (adl ilkesi) | Allah'ın fiillerinde zulmün imkânsızlığı; Mu'tezile'de beş esastan biri, Ehl-i Sünnet'te mülkünde tasarruf yetkisi olarak tanımlanması. | İlahi adalet, hikmet ve fiillerin ahlaki gayesi üzerine anlam yoğunlaşması. |
| Fıkıh | Yargılama hukuku ve şahitlik | Şahidin güvenilirliği (adalet vasfı); hakimin tarafsızlığı, kararda iki tarafı eşit tutması ve fidyelerin denkliği. | Yargısal tarafsızlık, fıskın zıddı olarak ahlaki dürüstlük ve hukuki ehliyet. |
| Tefsir | Ahkâm ve tevhid ayetlerinin izahı | "Adl" kelimesinin tevhid, şirk, fidye ve insaf katmanlarının bağlamlarına göre ayrıştırılması. | Şirkin "Allah'a başkasını denk tutmak" (udûl) ve imanın "doğru dengede durmak" şeklinde yorumlanması. |
| Hadis | Yöneticilerin sorumluluğu ve ahlak | "Adil yönetici" (el-imâmü'l-âdil) vasfı ve göklerin/yerin adaletle ayakta durduğu hakikati. | Toplumsal düzenin güvencesi olan merhametli ve dengeli yönetim ahlakı. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve kulluk | Şirki reddetme ve fıtri denge | Yaratıcıya hiçbir varlığı denk tutmayarak ontolojik hizada durma | Allah'a ortak koşmak varoluşsal dengeyi bozan en büyük sapmadır (En'âm 6:1). | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve delillendirme | Tarafsızlık ve nesnel ölçüm | Önyargılardan arınarak veriyi hakikat terazisinde tartma | Delilleri eğip bükmeden, arzuya uymadan hakikati ortaya koyma zeminidir. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve yargı erki | Kanun önünde tarafsızlık ve hakkaniyet | Toplumsal çatışmayı önleme, güveni sağlama ve zulmü engelleme | Düşmana karşı dahi olsa adaletten sapılmaması emredilir (Mâide 5:8). | Kesin |
| İktisadi | Değişim ve bölüşüm | Eşdeğerlik, denklik ve denk karşılık | Sözleşmelerde aldatmayı önleme ve emeğin/malın tam karşılığını verme | Fidyenin veya tazminatın tam denk bir değerle (adl) ödenmesi ilkesidir. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dinamik denge ve denklem eşitliği () | Fizikteki kuvvetler dengesi veya kimyadaki stokiyometrik denklik gibi; bir sistemin kararlı kalabilmesi için karşıt kuvvetlerin birbirini tam dengelemesi durumudur. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Dağıtıcı ve denkleştirici adalet | Hukuk felsefesinde tarafların haklarının terazi mantığıyla korunması, ceza ile suç, emek ile kazanç arasındaki nispi dengenin kurulmasıdır. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca "matematiksel veya mekanik eşitlik" yahut sadece "ceza hukuku" kapsamında düşünerek daraltmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | عدل, sadece insanların eşit tutulması değil; insanın fıtratındaki ahenk (İnfitâr 82:7), kainatın nizamı, şirkin zıddı olan tevhid ve her hak sahibine layık olduğu dengeli konumun verilmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Adaleti mekanik eşitlik zannetmek fıtri farklılıkları yok sayan haksızlıklara yol açar; kökün "başkasına denk tutma" (şirk) boyutunu dışlamak ise ayetlerdeki tevhid vurgusunu ahlaki bir tavsiyeye indirger. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem ahlaki ve hukuki nizamının merkez kavramıdır hem de şirkin ontolojik yapısını ("Allah'a bir şeyleri denk tutmak") deşifre eden anahtar bir köktür. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yargı ve toplumsal ilişkileri düzenleyen ahkâm ayetlerinde (Nisâ 4:58, Mâide 5:8), ahiretteki fidye ve karşılık bildiren uyarılarda (Bakara 2:48) ve şirki mahkûm eden tevhid ayetlerinde (En'âm 6:1). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Adaleti kin güdülen topluluklara karşı askıya alınabilecek bir duygu zanneden yaklaşımı yıkar; düşmanlık halinde dahi adaletin mutlak bir ilahi yükümlülük olduğunu vazeder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamTerazi kefelerinin, yük denklerinin veya tarafların tam hizalanıp dengelenmesi; binek yükünün bir yana yatmayacak biçimde denk tutulması.
- Soyut anlamHakikatin gerektirdiği denge noktasında durmak; aşırılık ve noksanlıktan arınarak her hak sahibine denk düşen hakkı teslim etmek ve zihnen veya fiilen hiçbir varlığı mutlak Yaratıcıya denk saymamak.
- Sistematik karşılıkHukukta tarafsız yargı ve ehliyet, ahlakta itidal, ekonomide eşdeğer mübadele ve teolojide şirki dışlayan katıksız tevhid nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde ve iki zıt kefeyi, iddiayı veya tarafı temsil eder. kümesi, bu iki fonksiyonun birbirine denk ve eşit olduğu durumların oluşturduğu adalet zeminidir. ifadesi ise iki taraf arasındaki haksız sapmanın, fazlalığın veya eksikliğin (yani zulmün) sıfırlandığı dinamik denge ve doğruluk halini simgeler.