عضي
ع - ض - ي
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 8 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Organlar
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: عضو
Notlarım
Sözlükler(8)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.730 harfMadde başı: عضوباب العين والضّاد وواي معهما
ع ض و، ع و ض، ض و ع، ض ي ع، ض ع و، و ض ع
عضو:
العُضْوُ والعِضْوُ - لغتان - كلّ عظم وافر من الجسد بلحمه. والعِضة: القطعة من الشيء؛ عضّيت الشيء عِضةً عِضةً إذا وزّعته بكذا، قال:
وليس دين الله بالمُعَضَّى
وقوله تعالى: "جعلوا القرآن عضين"، أي: عضةً عضةً تفرقوا فيه فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه.
عوض:
العِوَضُ معروف، يقال: عِضْتُه عِياضاً وعَوْضاً، والاسم: العِوَضُ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.318 harfMadde başı: عضو(باب العين والضاد وما يثلثهما)
(عضل) العين والضاد واللام أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على شِدّةٍ والتواءٍ في الأمر. من ذلك العَضَل، قال الأصمعيّ: كلُّ لحمةٍ صُلْبَةٍ في عَصَبَةٍ فهي عَضَلة. يقال: عَضِل الرّجلُ يَعْضَل عَضَلاً. ومن الباب: هو عُضْلَةٌ من العُضَل، أي مُنكَر داهية. وهو من القياس، كأنَّه وصف بالشِّدَّة. والعضل([1]) من الرِّجال: القويّ. ومن الباب: الدّاءُ العُضَال، الأمر المُعْضِل، وهو
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR296 harfع ض ي
قال عليه السلام " لا تعضية على أهل الميراث " أي لا يدخل عليهم الضرر بقسمة نحو السيف وعضّى بني عوف فأما عدوّهم فأرضى وأما العزّ منهم فغيّرا وشيء معضيٍّ: مفرّق.
و " جعلوا القرآن عضين " وتقول: أمروا أن يكونوا للرسول معزّين فكانوا عليه عزين وأن يجعلوا القرآن عظات فجعلوه عضين.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR447 harfMadde başı: عضو* ع ض و * * العُضْوُ * بضم العين وكسرها واحد * الأَعْضاءِ * و * عَضَّى * الشاة * تَعْضِيةً * جزأها * أعْضاءً * و * عَضَّى * الشيء أيضا فرَّقه وفي الحديث ﴿لا تعضية في ميراث إلا فيما حمل القَسْم﴾ يعني أن ما لا يحتمل القسم كالحبة من الجوهر ونحوها لا يُفرَّق وإن طلب بعض الورثة القسم فيه لأن فيه ضررا عليهم أو على بعضهم ولكنه يُباع ثم يُقسم الثمن بينهم وقوله تعالى ﴿الذين جعلوا القرآن عِضِين﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.238 harfMadde başı: عضو: ( *!العُضْو ، بالضمِّ والكسْر : واحدُ *!الأعْضاءِ كقُفْلٍ وأقْفالٍ وقِدْحٍ وأَقْداحٍ .
وفي المصْباحٍ ضمّ العَيْن أَشْهَر مِن كَسْرها .
وهو ( كلُّ لَحْمٍ وافِرٍ بعَظْمِه .
( وفي الُمحْكم : كلُّ عَظْمٍ وافِرِ اللَّحْم .
( *!والتّعْضِيَةُ التَّجْزِئَةُ : يقالُ *!عَضَّيْتُ الشاةَ إذاً جَزَّيْتها أجْزاءً .
( وأيْضاً : ( التَّفْرِيقُ والتَّوْزيعُ ؛ ومنه الحديثُ : ( لا *!تَعْضِيَةَ في مِيراثٍ إلا
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.924 harfMadde başı: عضوعَضَا
1 عَضَا ذ , aor. يَعْضُو, inf. n. عَضْوٌ: see 2, in three places. ― -b2- العَضْوُ in the language of the Arabs signifies [also] السِّحْرُ [i. e. عَضْوٌ is the inf. n. of عَضَا signifying He enchanted; like عَضْهٌ an inf. n. of عَضَهَ: see the last sentence of the first paragraph of art. عضه]. (TA.) ― -b3- And كَانَ يَعْضُو الجِرَاحَ occurs in the “ Aghلnee ” of Abu-l-Faraj, in the
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR358 harfMadde başı: عضوعَضَا
عَضَا U ( n. ac. عَضْو 1 ),
a. Divided, sundered, severed; dissected, dismembered.
عَضَّوَ
عَضَّوَ II ,
a. see I .
عِضْو
عِضْو 2 ,
a. see 3 .
عُضْو
عُضْو 3 , ( pl. أَعْضَآء [ 38A ] ),
a. Limb, member.
عِضَة
عِضَة ( pl. عِضُوْن ),
a. Part, portion.
b. see عِضَة above.
تَعْضِيَة
تَعْضِيَة
a. Separation, division; dissection, dismemberment.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.397 harfMadde başı: عضوعضو
عَضَا - يَعْضُوْ - عِضة- عِضِيْن
عَضَا - يَعْضُو + كائن + شيئاً: يقطعه أجزاء أو أعضاء منفصلة متعددة مختلفة فيما بينها، وخاصة لتوزيعها: كتقطيع وتفريق الخروف بعد ذبحه لقطع متباينة لتوزيعه
عِضَة: أصلها " عِضوة " على وزن " فـِعلة" من فعل " عَضَا - يَعْضُو": اسم فعل بمعنى مفعول: قسم أو جزء منفصل
عِضين: جمع "عِضة ": أجزاء وقطع وأعضاء متباينة
عضو عَضَا - يَعْضُوْ - عِضة- عِضِيْن عَضَا - يَعْضُو + كائن + شيئاً: يقطعه أجزاء أو أعضاء منفصلة متعددة مختلفة فيما بينها، وخاصة لتوزيعها: كتقطيع وتفريق الخروف بعد ذبحه لقطع متباينة لتوزيعه عِضَة: أصلها " عِضوة " على وزن " فـِعلة" من فعل " عَضَا - يَعْضُو": اسم فعل بمعنى مفعول: قسم أو جزء منفصل عِضين: جمع "عِضة ": أجزاء وقطع وأعضاء متباينة من حيث القبول والجودة {كما أنزلنا على المقتسمين(90)الذين جعلوا القرآن عضين): جعلوه أجزاء وقطع وأعضاء متباينة من حيث القبول والجودة: منسوخ وغير منسوخ، مقيد أو مطلق، عام أو خاص، مقبول أو مصروف عن ظاهره، وما شابه واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ضم وأخذ واقتطاع مجموعة أو كمية وعزلها وتفريقها عن باقي الكمية"، وهي: عَطَا - يَعْطُوْ، عَضَا - يَعْضُوْ، بَضَعَ- يَبْضَعُ، صَاع َ- يَصُوْعُ، غَرَفَ - يَغْرِفُ (غَرَفَ - يََعْرُفُ)، ثَلَّ - يَثُلُّ عضين ﴿كما أنزلنا على المقتسمين(90)الذين جعلوا القرآن عضين(91)فوربك لنسألنهم أجمعين(92)عما كانوا يعملون(93)﴾ الحجر ﴿وقال الرسول يارب إن قومي اتخذوا هذا القرآن مهجورا(30)﴾ الفرقان جاء في التفسير: عضين: فرقوه وجعلوه أعضاء فآمنوا ببعضه وكفروا ببعضه مختار الصحاح: ● [عضه] ع ض ه: العِضاةُ كل شجر يعظم وله شوك واحدها عِضَاهةٌ و عِضَهةٌ و عِضَةٌ بحذف الهاء الأصلية كما حُذفت من الشفة ثم قيل نقصانها الهاء وقيل الواو وقال الكسائي العِضة الكذب والبُهتان وجمعها عِضُونَ مثل عِزَة وعِزون قال الله تعالى ﴿الذين جعلوا القرآن عِضين﴾ قيل نقصانه الواو وهو من عَضَوته أي فرقتهلأن المشركين فرَّقوا أقاويلهم فيه فجعلوه كذبا وسحرا وكِهانة وشِعرا وقيل نُقصانه الهاء وأصله عِضَهةٌ لأن العِضَة والعِضين في لغة قريش السِحر يقولون للساحر عاضِةٌ ● [عضا] ع ض ا: العُضْوُ بضم العين وكسرها واحد الأَعْضاءِ و عَضَّى الشاة تَعْضِيةً جزأها أعْضاءً و عَضَّى الشيء أيضا فرَّقه وفي الحديث ﴿لا تعضية في ميراث إلا فيما حمل القَسْم﴾ يعني أن ما لا يحتمل القسم كالحبة من الجوهر ونحوها لا يُفرَّق وإن طلب بعض الورثة القسم فيه لأن فيه ضررا عليهم أو على بعضهم ولكنه يُباع ثم يُقسم الثمن بينهم وقوله تعالى ﴿الذين جعلوا القرآن عِضِين﴾ واحدتها عِضة ونقصانها الواو والهاء وقد ذكرناه في ع ض ه معجم الفرائد القرآنية: ع ض هـ "عِضِينَ" فـي قولـه تعالـى:" الَّذِينَ جَعَلُـوا الْقُرْآنَ عِضِينَ " (91) الحجر . العِضَة : الفرقة، والجمع عضين أي الفرق، والمعنى أنهم قسموا القرآن، فقال بعضهم سحر، وقال بعضهم شعر، وقال بعضهم كذب، وقال بعضهم أساطير الأولين. الراغب: عضه - قال تعالى: }جعلوا القرآن عضين﴿[الحجر/91]، أي: مفرقا، فقالوا: كهانة، وقالوا أساطير الأولين إلى غير ذلك مما وصفوه به. وقيل: معنى:﴾عضين﴿ما قال تعالى:﴾أفتؤمنون ببعض الكتاب وتكفرون ببعض﴿[البقرة/ 85]، خلاف من قال فيه:﴾وتؤمنون بالكتاب كله﴿[آل عمران/119]. وعضون جمع، كقولهم: ثبون وظبون، في جمع ثبة وظبة ومن هذا الأصل العضو والعضو، والتعضية: تجزئة الأعضاء، وقد عضيته. قال الكسائي: هو من العضو أو من العضه، وهي شجر، وأصل عضة في لغة عضهة (قال الأزهري: من جعل تفسير﴾عضين{ السحر، جعل واحدتها عضة، قال: وهي في الأصل عضهة. انظر: اللسان (عضا) ؛ وتهذيب اللغة 1/131)، لقولهم: عضيهة، وعضوة في لغة (قال ابن منظور: والعضة من الأسماء الناقصة، وأصلها عضوة، فنقصت الواو، كما قالوا: عزة، وأصلها عزوة، وثبة، وأصلها: ثبوة. انظر: اللسان (عضا) )، لقولهم: عضوان وروي: (لا تعضيه في الميراث) (الحديث في النهاية 3/256؛ وأخرجه أبو عبيد في غريب الحديث 2/7؛ ورواه عن أبي بكر محمد بن عمرو بن حزم مرسلا؛ وذكره في كنز العمال 11/9) أي: لا يفرق ما يكون تفريقه ضررا على الورثة كسيف يكسر بنصفين، ونحو ذلك. ملخص اللسان: 1. عضا: العُضْوُ والعِضْوُ: الواحدُ من أَعضاءِ الشاةِ وغيرها، وقيل: هو كلُّ عَظْمٍ وافِرٍ بلَحْمه، وجمْعُهما أَعضاءٌ. وعَضَّى الذَّبيحة: قطَّعها أَعْضاءً. وعَضَّيْتُ الشاةَ والجَزُور تَعْضِيةً إِذا جعَلْتها أَعضاءً وقَسَمْتَها. 2. والتَّعْضِية: التَّفْرِيقُ، وهو مأْخُوذٌ من الأَعْضاءِ 3. والعِضَة: القِطْعَة والفِرْقة.وفي التنزيل: جعَلُوا القرآن عِضِينَ؛ واحدَتها عضة ونقصانها الواو أَو جَعَلوا القرآن عِضِين: أَي جَزَّؤُوه أَجْزاءً، 4. وقال الليث: أَي جَعَلُوا القرآن عِضَةً عِضَة فتفَرَّقوا فيه أَي آمَنوا ببَعْضِه وكفَروا ببَعضه، وكلُّ قِطعة عِضَةٌ؛ لسان العرب: ● - عضا: العُضْوُ والعِضْوُ: الواحدُ من أَعضاءِ الشاةِ وغيرها، وقيل: هو كلُّ عَظْمٍ وافِرٍ بلَحْمه، وجمْعُهما أَعضاءٌ. وعَضَّى الذَّبيحة: قطَّعها أَعْضاءً. وعَضَّيْتُ الشاةَ والجَزُور تَعْضِيةً إِذا جعَلْتها أَعضاءً وقَسَمْتَها. وفي حديث جابر في وقت صلاة العصر: ما لوْ أَنَّ رجُلاً نَحَرَ جَزُوراً وعَضَّاها قبل غُروبِ الشمسِ أَي قَطَّعَها وفَصَّلَ أَعضاءَها. وعَضَّى الشيءَ: وزَّعَه وفرّقه؛ قال: وليس دينُ اللهِ بالمُعَضَّى ابن الأَعرابي: وعَضا مالاً يَعْضُوه إِذا فرَّقَه وفي الحديث: لا تَعْضِيةَ في مِيراثٍ إِلاَّ فيما حَمَلَ القَسْمَ؛ معناه أن يموتَ المَيِّت ويَدَعَ شيئاً إِن قُسِمَ بينَ ورَثَته كان في ذلك ضَرَرٌ على بعضهم أَو على جَميعِهم، يقول فلا يُقْسَم. وعَضَّيت الشيءَ تَعْضِية إِذا فَرَّقْته. والتَّعْضِية: التَّفْرِيقُ، وهو مأْخُوذٌ من الأَعْضاءِ. قال: والشيءُ اليَسِير الذي لا يَحْتَمِل القَسْمَ مثلُ الحَبَّة من الجَوهر، لأَنها إِن فُرِّقَتْ لم يُنْتَفع بها، وكذلك الطَّيْلَسان من الثياب والحَمَّام وما أَشْبهَه، وإِذا أَراد بعضُ الوَرَثَة القَسْمَ لم يُجَبْ إِليه ولكن يُباعُ ثم يُقسم ثمنُه بينَهم. والعِضَة: القِطْعَة والفِرْقة.وفي التنزيل: جعَلُوا القرآن عِضِينَ؛ واحدَتها عضة ونقصانها الواو أَو الهاء، وقد ذكره في باب الهاء. والعِضَةُ: من الأسماء الناقِصة، وأَصلُها عِضْوَة، فنُقِصَت الواوُ، كما قالوا عِزَة وأَصْلُها عِزْوَةُ، وثُبَة وأَصلُها ثُبْوَة من ثَبَّيت الشيء إِذا جمَعْته؛ وفي حديث ابن عباس في تفسير جَعَلوا القرآن عِضِين: أَي جَزَّؤُوه أَجْزاءً، وقال الليث: أَي جَعَلُوا القرآن عِضَةً عِضَة فتفَرَّقوا فيه أَي آمَنوا ببَعْضِه وكفَروا ببَعضه، وكلُّ قِطعة عِضَةٌ؛ وقال ابن الأَعرابي: جَعَلُوا القرآن عِضِين فرَّقوا فيه القَوْل فقالوا شِعْر وسِحْر وكَهانة، قال المشركون: أَساطِيرُ الأَوَّلِين، وقالوا سِحْرٌ، وقالوا شِعْرٌ، وقالوا كَهانة فقسّمُوه هذه الأَقْسام وعَضَّوْه أَعْضاءً، وقيل: إِنَّ أَهلَ الكِتابِ آمَنُوا ببعضٍ وكفَرُوا ببعضٍ كما فعل المشركون أَي فرَّقوه كما تُعَضَّى الشاةُ؛ قال الأَزهري: من جَعَل تفسير عِضِين السِّحْرَ جعل واحدتها عِضَةً، قال: وهي في الأَصل عِضَهَة، وقال ابن عباس: كما أَنزلنا على المُقْتَسِمين؛ المُقْسمون اليَهودُ والنصارَى، والعِضةُ الكَذِبُ منه، والجمع كالجمع. ورجل عاضٍ بيِّن العُضُوِّ: طَعِمٌ كاسٍ مَكْفِيٌّ. قال الأَصمعي: في الدار فِرَقٌ من الناس وعِزُون وعِضُونَ وأَصْناف بمعنى واحدٍ. مقاييس اللغة: (عضو) العين والضاد والحرف المعتل أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تجزئةِ الشَّيء. من ذلك العِضْو والعُضْو. والتَّعضية: أن يُعَضِّيَ الذّبيحة أعضاء. والعِضَةُ: القِطعة من الشيء، تقول: عَضّيْتُ الشيء أي وزَّعته. قال رؤبة: * وليس دينُ الله بالمُعَضّى([6]) * أي بالمفرَّق. قال الخليل: وقوله تعالى: ﴿الَّذِينَ جَعَلُوا القُرْآنَ عِضِينَ﴾ [الحجر 91]، أي عِضَة عِضة، ففرَّقوه، آمنوا ببعضه وكَفَرُوا ببعضه. والاسم منه التَّعضية. ومنه الحديث: "لا تَعْضِيَةَ في ميراث" أي لا تَقسِموا ما [لا] يحتمل القَسْم كالسَّيف والدّرَّة وما أشبَهَ ذلك. القاموس المحيط: و العُِضْو، بالضم والكسر كلُّ لَحْمٍ وافِرٍ بِعَظْمِهِ. والتَّعْضِيَةُ التَّجْزِئَةُ، والتَّفْرِيقُ، كالعَضْوِ. والعِضةُ، كعِدَةٍ: الفِرْقَةُ، والقِطْعَةُ، والكَذِب ج: عِضُونَ. والعِضُونَ: السِحْرُ، جَمْعُ عِضَهٍ، بالهاءِ، وذُكِرَ. ورَجُلٌ عاضٍ، بَيِّنُ العُضُوِّ، كسُمُوٍّ: كاسٍ طَعِمٌ مَكْفِيٌّ. تاج العروس: ( والعضو بالضم والكسر ) واحد الاعضاء كقفل واقفال وقدح وأقداح وفى المصباح ضم العين أشهر من كسرها وهو ( كل لحم وافر بعظمه ) وفى المحكم كل عظم وافر اللحم ( والتعضية التجزئة ) يقال عضيت الشاة إذا جزيتها اجزاء ( و ) أيضا ( التفريق ) والتوزيع ومنه الحديث لا تعضية في ميراث الا فيما حمل القسم يعنى أن ما لا يحتمل القسم كالحبة من الجوهر ونحوها لا يفرق وان طلب بعضا الورثة القسم لان فيه ضررا عليهم أو على بعضهم ولكنه يباع ثم يقسم ثمنه بينهم بالفريضة كما في الصحاح والنهاية ( كالعضو ) يقال عضاه يعضو عضوا إذا فرقه ( والعضة كعدة الفرقة ) من الناس ( و ) أيضا ( القطعة ) من الشئ ( و ) أيضا ( الكذب ج عضون ) بكسر فضم ومنه قوله تعالى الذين جعلوا القرآن عضين قال الجوهرى واحدهما عضة ونقصانها الواو والهاء أي هما لغتان فمن قال أصلها الواو استدل بان جمعه عضوات ومن قال الهاء استدل بقولهم عضيهة وقال الكسائي في الدار فرق من الناس وعزون وعضون وأصناف بمعنى واحد وقال الراغب جعلوا القرآن عضين أي مفرقا فقالوا كهانة وقالوا أساطير الاولين الى غير ذلك مما وصفوه به وقيل معنى عضين ما قال تعالى أفتؤمنون ببعض الكتاب وتكفرون ببعض خلاف من قال فيه وتؤمنون بالكتاب كله ( والعضون السحر جمع عضه بالهاء و ) قد ( ذكر ) في الهاء والعاضه الساحر من ذلك ( ورجل عاض بين العضو كسمو ) أي ( كأس طعم مكفى ) نقله ابن سيده * ومما يستدرك عليه العضو السحر في كلام العرب والعاضى هو البصير بالجراح وبه سمى العاضى بن ثعلبة بن سليم الدوسى جد الطفيل بن عمرو والدوسى الصحابي قاله الوزير المغربي وضبطه هكذا كالقاضي وفى الاغانى لابي الفرج في ترجمة الطفيل أن الطفيل كان يعضو الجراح قال والعاضى هو البصير بها فذكر قصته قال الحافظ وضبط ابن ما كولا جدا الطفيل العاض بتشديد الضاد
Sîgalar(1)
Mücavir kökler2 mücavir (3 toplam)
Geçtiği ayetler(1)
الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ
OrganlarOnlar ki; Kur’an’ı parçalara ayırmışlardı.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عضي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Nâkıs |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فرق, بضع, قسم |
| Zıt Kök | جمع |
| Çekirdek Özet 1 | Canlı bir gövdeyi, kesilen hayvanı veya bir bütünü eklem yerlerinden kesip uzuvlarına ayırma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyin organik bütünlüğünü bozup işine gelen parçaları seçerek onu işlevsizleştirme |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sistemin kurucu parçalarını birbirinden kopararak yapının canlılığını ve değerini yok etme |
| Kritik Hata Riski | Kökü salt soyut bir yalanlama veya iftira sayarak ayetteki metinsel ve yapısal parçalama suçunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عض | Sertçe kavrama, kenetlenme, bir gövdeye dişlerini geçirerek tutma veya baskı uygulama anlamını taşır; nitekim عضض dişlemek, عضد kola kenetlenen kuvvetli pazı, عضل ise sertleşip kemiğe yapışan kas dokusudur. | ي | Sert kavrama ve dişleme baskısını esnek ve yönlendirici bir eyleme dönüştürerek gövdeyi eklem yerlerinden ayırma, eti uzuvlarına bölme sonucuna bağlamıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | göz; görme, bilme, kaynak | Bir bütünün yapısını, eklem noktalarını ve ayrım yerlerini görerek teşhis etme hareketi. |
| ض | olta, bitki (türetme harf: ص ikizi); yakalama, sıkıştırma, baskı | Hedef alınan doku veya eklem üzerine kuvvet ve kesici baskı uygulama hareketi. |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Ayrıştırma, parçalama ve paylaştırma eylemini fiilen yürütme hareketi. |
| عضي | Bir bütünün eklem ve bağ dokusunu görerek ayırt etme, baskı uygulayarak mafsallarından çözme ve fiili müdahaleyle uzuvlarına ayırma hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kesilen bir koyun veya devenin etini rastgele parçalamak yerine eklem yerlerinden kesip uzuvlarına ayırma eylemidir (تعضية الشاة). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde kabilenin birliğini ve organik gücünü parçalama anlamında kullanılmıştır: وعضّى بني عوف فأما عدوّهم فأرضى وأما العزّ منهم فغيّرا |
| Erken Arapça kullanım | Paylaşıldığında değerini ve işlevini yitiren kılıç, mücevher gibi eşyaların miras taksiminde parçalanmasını yasaklayan hadis rivayeti: لا تعضية على أهل الميراث |
Kaynak Asâsü'l-Belâga, Lisânü'l-Arab, Tâcü'l-Arûs, Kitâbü'l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde kök, organik bir gövdenin azalarına bölünmesi, kemik ve et dokusunun eklem noktalarından ayrılması semantik alanı üzerinde temellenir. İbranicede kemik, öz ve yapısal iskeleti ifade eden kelimelerle kök bağı bulunan bu hat, Güney Sami ve klasik Arapça sahasında doğrudan canlı bir organizmanın uzuvları manasındaki kelimelerin türediği bir kaynağa dönüşmüştür. Arapçada bir varlığın işlevsel parçası anlamına gelen uzuv kelimesi de bu kökün zemininden neşet eder. Erken dönemde kelamın veya kabilenin birlik ve beraberliğinin bozulması, canlı bir gövdenin uzuvlarının kesilerek birbirinden koparılması istiaresiyle açıklanmıştır. Kökün bir diğer dalı olan iftira ve asılsız isnat anlamı da sözü parçalayıp tahrif ederek aslından uzaklaştırma eylemiyle semantik temas halindedir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Eti eklemlerinden ayırma ve uzuvlaştırma | Bir bütünü işlevsel parçalarına kesip ayırma eyleminden türeyerek mecazen sözü veya toplumu parçalama anlamına evrilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve İbranice iskelet/kemik/yapı kökleri | Gövdenin temel yapı taşları ve mafsal ayrımlarıyla ilgili ortak semantik çekirdek paylaşılır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yapısal doku ayrımı | Bir bütünü eklem noktalarından bölmeye yönelik arkaik fiziksel köklerle muhtemel akrabalık taşır. | Muhtemel |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عضي | Anlamlı | Bir bütünü uzuvlarına ayırmak, parçalamak | Eti eklem yerlerinden kesip ayırmak, mirası veya ilahi kelamı parçalamak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عيض | Anlamlı | Birbirine dolanmış sık ağaçlık, çalılık | Dalları ve kökleri birbirine girmiş, ayrıştırılması güç ağaç topluluğu. | Hedef kökün uzuvlara ayrılmasına zıt olarak dokuların birbirine kenetlenmesi; Kur'an'da geçmez |
| ضعي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan diziliş; Kur'an'da geçmez |
| ضيع | Anlamlı | Kaybolmak, helak olmak, zayi olmak | Bir şeyin korunaksız kalarak elden çıkması, işlevini ve varlığını yitirmesi. | Parçalanıp dağılmanın nihai sonucu; Kur'an'da geçer |
| يعض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitâbü'l-ʿAyn kaydına göre mühmel diziliş; Kur'an'da geçmez |
| يضع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kök türetimi bulunmayan yapı; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عضي | Merkez | Parçalama | Bir bütünü eklem yerlerinden ayırarak uzuvlaştırma | Canlı veya yapısal bir bütünün hayatını ve fonksiyonunu bitiren anatomik parçalama. |
| فرق | Komşu | Ayırma | Birbirine bitişik şeyleri uzaklaştırma | İki şeyi birbirinden tefrik edip aralarını açar; عضي ise bizzat gövdeyi organlarına böler. |
| بضع | Komşu | Kesme | Bütünden rastgele bir et parçası kesip koparma | Mafsal gözetmeksizin etten bir parça kesmeyi anlatır; عضي eklemleri esas alır. |
| قسم | Komşu | Taksim etme | Pay ve hisselere bölüştürme | Genellikle ölçülü ve adil paylaştırmayı hedefler; عضي bütünü sakatlayan parçalamadır. |
| جمع | Zıt | Bütünleme | Parçaları bir araya getirip tek vücut kılma | Dağınık unsurları birleştirerek yekpare güç oluşturur; عضي bu vahdeti yıkar. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عضي | Parçalara ve uzuvlara ayırmak | Bir bütünü mafsallarından bölerek işlevsel vahdetini bozmak. | Kesin |
| Latince | dismembrare, articulatim dividere | Uzuvlarına ayırmak, parçalamak | Canlı bir gövdeyi organlarına ayırma yönünü tam karşılar; sözü tahrif etme nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | dismember, parcel out, compartmentalize | Uzuvlarını kesmek, bölümlere ayırmak | Canlı bir sistemin veya metnin bütünlüğünü keyfi biçimde bölme hareketini karşılar. | Güçlü |
| Almanca | zergliedern, zerstückeln | Uzuvlarına ayırmak, parçalamak | Bütüncül bir yapıyı anatomik veya metinsel parçalara bölerek dağıtma eylemini ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | démembrer, morceler | Parçalamak, taksim etmek | Bir gövdeyi veya mülkü organlarına bölerek vahdetini bozma anlamını karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عِضِين (çoğul isim) | İlahi vahyi işine gelen parçalara ayırıp işlevsizleştirme | Kur'an'ın bir kısmını kabul edip bir kısmını reddederek veya onu parça parça niteleyerek vahyin canlılığını bozanların kınanması (Hicr 15:91). |
| عِضِين (çoğul isim) | Büyü, yalan ve uydurma isnatlar (عضه köküyle ilişkili tefsir vechi) | Müşriklerin Kur'an'ı sihir, kehanet, şiir veya masal diyerek asılsız kategorilere parçalama girişimi (Hicr 15:91). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Vahyin ve imanın bölünmezliği | İmanın veya ilahi kelamın bir kısmını alıp bir kısmını terk etmenin (teb'îz) küfür sayılıp sayılmayacağı meselesi. | Parçacı iman anlayışının reddedilerek vahyin vahdetine iman zorunluluğu. |
| Fıkıh | Miras ve ortak mülkün taksimi | Kılıç, kitap, mücevher gibi bölündüğünde değeri düşen veya helak olan eşyaların parçalanma yasağı. | Varlığın değerini ve işlevini yok eden ifraz eyleminin menedilmesi. |
| Tefsir | Hicr Suresi 91. ayetinin tevili | Ayetteki ifadenin vahyin bir kısmına inanıp bir kısmına inanmamak mı yoksa ona sihir/şiir demek mi olduğu tartışması. | Metnin canlı bütünlüğünün kasıtlı parçalanarak tahrif edilmesi. |
| Hadis | Miras ve kısmet rivayetleri | Mal taksiminde ortaklardan birinin zarara uğratılmasını engelleme kuralı. | Bütünü parçalayarak kullanım dışı bırakmanın hukuki engeli. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve şeriat tasavvuru | Teb'îz ve seçmeci dindarlık | Sistemin canlılığını yok etme | Dinin bütüncül hükümlerinden bazılarını alıp bazılarını atmak dini canlı bir beden olmaktan çıkarır. | Kesin |
| İlmi | Metin tenkidi ve usul | İndirgemecilik ve bağlam koparma | Hakikati tahrif etme | Bir metni veya ilmi hakikati bağlamından koparıp parçaları mutlaklaştırarak ana gayeyi saptırma. | Güçlü |
| Siyasi | Toplum yönetimi ve birlik | Kabilecilik ve fraksiyonlaşma | Sosyal asabiyeti parçalama | Toplumu eklem yerlerinden bölerek çatışan gruplara ayırmak ortak iradeyi ve iktidarı imha eder. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve sermaye bütünlüğü | Atıl ifraz ve sermaye ufalanması | Değer kaybı oluşturma | Değeri bütünlüğünde saklı olan üretim araçlarını bölerek ekonomik verimsizlik ve iflas doğurma. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Biyolojide diseksiyon ve sistemik çöküş | Canlı bir organizma organlarına ayrıldığında canlılığını yitirmesi gibi; elemanları arasındaki ilişki kesilen bir sistemin fonksiyonunun sıfırlanması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukukta gayrikabil-i taksim malların parçalanması | Tek başına anlam ifade eden bir hukuki varlığın parçalanması durumunda uğradığı nihai değer ve fonksiyon kaybı. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İlgili ayette geçen kelimeyi yalnızca geçmiş kavimlerin Kur'an'a büyü veya yalan demesiyle sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Canlı bir bünye olan ilahi vahyi parçalara ayırarak bir kısmını uygulayıp bir kısmını terk eden her türlü indirgemeci yaklaşımın yerilmesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Vahyi selektif biçimde cımbızlayarak işine geldiği gibi kullanan modern zihniyetlerin bu ilahi ikazın kapsamı dışında kaldığı zannı doğar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin eklektik ve parçacı yaklaşımlarla anlaşılamayacağını, onun tek bir canlı organizma gibi organik bir bütün olduğunu ihtar ettiği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hicr Suresi 90-93. ayetleri başta olmak üzere, Kitap ehlini vahyin bir kısmına inanıp bir kısmını inkar etmekle suçlayan ayetlerin kavranmasında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetleri tarihsel, metinsel ve tematik bağlamından koparıp kendi ideolojisine dayanak kılan cımbızlama usulünün bir tahrif suçu olduğunu tescil eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir hayvanın etini veya canlı bir bünyeyi eklem yerlerinden keserek bağımsız uzuvlarına ayırmak.
- Soyut anlamBirbirine bağlı ve canlı bir sistem teşkil eden bütünün unsurlarını kopararak yapının işlevini ve hayatını yok etmek.
- Sistematik karşılıkMetin veya toplum mühendisliğinde bütünü oluşturan ilişkiler ağını felç eden parçalama ve indirgeme operasyonu.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde simgesi kurucu bileşenlerin () birleşimiyle meydana gelen ve işlevsellik değeri tam olan () canlı veya organik bütünü temsil eder. Parçalama ve uzuvlaştırma operatörü () bu bütüne uygulandığında, bileşenler arasındaki bağ dokusu koparak yalıtılmış bir kümeye dönüşür. Eşitliğin sağ tarafı, parçalanmış unsurların tek tek fonksiyonlarının toplamının sıfıra indiğini (), yani bütünlüğünü yitiren sistemin canlılık ve değerini tamamen kaybettiğini ifade eder.