عكف
ع - ك - ف
KÖK- 9 geçiş
- 9 ayet
- 7 sîga
- 13 sözlük
Örgülü saç demektir. Hayvanı bağlandığı ipe benzetilerek “a’kefe” bağlanmak anlamında kullanılmıştır. Bir işe bağlanmak anlamına da gelmektedir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Örgülü saç demektir. Hayvanı bağlandığı ipe benzetilerek “a’kefe” bağlanmak anlamında kullanılmıştır. Bir işe bağlanmak anlamına da gelmektedir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR682 harfباب العين و الكاف والفاء معهما
)ع ك ف، ع ف ك، مستعملان فقط( عكف: عَكَفَ يَعْكِفُ ويَعْكُفُ عكْفاً وعُكُوفاً وهو إقبالك على الشيء لا تصرف عنه وجهك. قال العجاج يصف حميرا وفحلا:
فهنّ يعكِفْنَ به إذا حجا
عَكْفَ النبيط يلعبون الفَنْزَجا
أي: وقَفْنَ وثَبَتْنَ. وقرئ "يَعْكِفُونَ على أصنامٍ لهم" ويعكُفون. ولو قيل: عكف في المسجد لكان صوابا، ولكن يقولون: اعتكف. قال الله عزّ وجلّ: "والعاكفين" وعَكَفَتِ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR289 harfعَكَفَهُ أي حبسه ووقفه، يعكُفُهُ ويعكِفُهُ عَكْفاً. ومنه قوله تعالى: "والهَدْيَ مَعْكوفاً". ويقال: ما عَكَفَكَ عن كذا. ومنه الاعتِكافُ في المسجد، وهو الاحتباس. وعَكَفَ على الشيء يَعْكُفُ ويَعْكِفُ عُكوفاً، أي أقبل عليه مواظباً. وعَكَفوا حول الشيء: استداروا. يقال: عَكَفَ الجوهرُ في النظْم.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR1.933 harfباب العين والكاف مع الفاء
عكف ، عفك
استعمل من وجوهه : عكف ، عفك .
عكف : قال الله جلّ وعزّ : ( وَأَنتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ ) ( البَقَرَة : 187 ) . عاكفون : مقيمون في المساجد ، عكَف يعكُف ويعكِفُ ، إذا أقام . ومنه قوله : ( يَعْكُفُونَ عَلَى أَصْنَامٍ لَّهُمْ ) ( الأعرَاف : 138 ) أي يقيمون وأما قوله جلّ وعزّ : ( الْحَرَامِ وَالْهَدْىَ مَعْكُوفاً أَن يَبْلُغَ ) ( الفَتْح : 25 ) فإنَّ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR12.060 harf(باب العين والكاف وما يثلثهما في الثلاثي)
(عكل) العين والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وضمّ.
قال الخليل: يقال عَكَل السّائق الإبلَ يعكِلُ عَكْلاً، إذا ضمَّ قواصِيهَا وجَمَعها. قال الفرزدق:
وهُمُ على شَرَف الأمِيل تَدارَكُوا *** نَعَماً تُشَلُّ إلى الرئيس وتُعكَلُ([1])
ويقال عكلتُ الإبل: حبستُها. وكلُّ شيء جمَعتَه فقد عكلتَه. والعَوكل: ظهر الكثيب المجتمع. قال:
بكلِّ عقنقلٍ أو رأس بَرْثٍ
(باب العين والكاف وما يثلثهما في الثلاثي) (عكل) العين والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وضمّ. قال الخليل: يقال عَكَل السّائق الإبلَ يعكِلُ عَكْلاً، إذا ضمَّ قواصِيهَا وجَمَعها. قال الفرزدق: وهُمُ على شَرَف الأمِيل تَدارَكُوا *** نَعَماً تُشَلُّ إلى الرئيس وتُعكَلُ([1]) ويقال عكلتُ الإبل: حبستُها. وكلُّ شيء جمَعتَه فقد عكلتَه. والعَوكل: ظهر الكثيب المجتمع. قال: بكلِّ عقنقلٍ أو رأس بَرْثٍ *** وعَوكلِ كلِّ قَوزٍ مستطيلِ([2]) ويقال: العوكلة: العَظيمة من الرَّمْل. قال: * وقد قابلَتْهُ عوكلاتٌ عَوازِلٌ([3]) * فأمَّا قولهم: إنّ العَوْكلَ المرأةُ الحمقاء، فهو محمولٌ على الرَّمل المجتمع، لأنَّه لا يزال يَنهال، فالمرأةُ القليلةُ التّماسُك مشبَّهة بذلك، كما مَرَّ في تُرْب العَقِد. ويقال: العَوكل من الرِّجال: القصير. وذلك بمعنى التجمُّع. قال: * ليس بِراعي نَعَجاتٍ عَوكل([4]) * ويقال: إبلٌ معكولة، أي محبوسة مَعقولة. وهذا من القياسِ الصحيح. وعُكْلٌ: قبيلة معروفة. ومن الباب: عكلت المتاع بعضَه على بعضٍ، إذا نَضَدْتَه. (عكم) العين والكَاف والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على ضمٍّ وجمعٍ لشيء في وعاءٍ. قال الخليل: يقال عَكَمْت المتاعَ أَعكِمُه عَكماً، إذا جمعتَه في وعاءٍ. والعِكمانِ: العِدلان يُشدَّانِ من جانبي الهَودج. قال: يا ربِّ زوِّجْني عجوزاً كبيرةً *** فلا جَدَّ لي يا ربِّ بالفَتَياتِ تحدِّثُني عمّا مضى من شبابها *** وتُطعِمُني من عِكْمِها تَمَراتِ ويقال في المثل للمتساويين: "وقَعَا كالعِكْمَين([5]) ". وأعْكَمت الرّجُل: أعنتُه على حَمل عِكْمه. وعاكمته: حملت معه([6]) . قال القُطاميّ في أعْكَمَ: إذا وَكّرتْ منها قطاةٌ سِقاءَها *** فلا تُعْكِمُ الأخرى ولا تستعينُها([7]) أي إنّها تَحمِل الماءَ إلى فراخها في حواصلها، فإذا ملأت حَوصلتَها لم تُعِن القطاةَ الأُخرى على حَمْلها. وتقول: أعكِمْني، أي أعِنِّي على حمل العِكْم. فإنْ أمرْتَه بحمله قلت: اِعكِمْني مكسورة الألف إن ابتدأت، ومدرجةً إن وصلت. كما تقول أَبْغِني ثوباً، أي أعنِّي على طَلبِه. ويقال عكّمَت النّاقةُ وغيرُها: [حَمَلت([8]) ] شحماً على شحم، وسِمَناً على سِمَن. واعتكم الشّيءُ وارتكَمَ، بمعنىً. وأمّا قولهم عَكَم عنه، إذا عَدَلَ جُبْناً، فهو من البابِ، لأنَّ الفَزِعَ إلى جانبٍ يَتَضَامُّ. وقال: ولاحَتْه مِن بعد الوُرودِ ظَمَاءَةٌ *** ولم يَكُ عن ورد المياه عَكُوما([9])
أي لم ينصرِفْ ولم يتضامَّ إلى جانب. فأمَّا قولُه: فجال قلم يَعْكِم وشَيَّع إِِلفَه *** بمنقَطَع الغضراء شَدٌّ مُوالفُ([10]) فقوله: "لم يعكم" معناه لم يكُرَّ، لأنّ الكارَّ على الشيء متضامٌّ إليه. ويقال: ما عَكَمَ عن شتمي، أي ما انقبض. ومنه قول الهذليّ([11]) : أزُهيرُ هل عن شَيبةٍ من مَعْكِم *** أم لا خُلودَ لباذِلٍ متكرّمِ([12]) يريد بمعكِم: المَعْدِل. وأمّا قول الخليل* يقال للدابّة إذا شربت فامتلأ بطنُها: ما بقِيتْ في جوفها هَزْمة ولا عَكْمةٌ إلاّ امتلأت، فإنَّه يريد بالعَكْمة الموضعَ الذي يجتمع فيه الماء فيَرْوَى. والقياسُ واحد. قال: حتَّى إذا ما بلّت العُكوما *** من قَصَب الأجواف والهُزُوما([13]) ومن الباب: رجل مُعَكَّم([14]) ، أي صُلب اللَّحم. (عكن) العين والكاف والنون أصلٌ صحيحٌ قريب من الذي قبله، قال الخليل: العُكَن: جمع عُكْنة، وهي الطَّيُّ في بطن الجارِية من السِّمَن. ولو قيلَ جاريةٌ عكْناء لجاز، ولكنهم يقولون: مُعَكَّنة. ويقال تعكَّن الشّيءُ تعكناً، إذا ارتكمَ بعضُه على بعض. قال الأعشى: إليها وإنْ فاته شُبْعَةٌ *** تأتّى لأخرَى عظيم العُكَنْ([15]) ومن الباب: النَّعَم العَكَنَانُ: الكثير المجتمع، ويقال عَكْنانٌ بسكون الكاف أيضاً. قال: * وصَبَّحَ الماءَ بوِردٍ عَكْنان([16]) * قال الدريديّ: ناقة عَكْناءُ، إذا غلُظَت ضَرَّتُها وأخلافُها([17]) . (عكو) العين والكاف والحرف المعتلّ أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّع وغِلَظٍ أيضاً، وهو قريب من الذي قبله. [العَُكوَة([18]) ]: أصل الذَّنب. وعكَوْتَ ذَنَب الدّابَّة، إذا عطَفتَ الذَّنَب عند العَُكْوة وعقَدتَه. ويقال: عَكَتِ المرأةُ شعرها: ضفَرته. وربما قالوا عَكَا على قِرْنِه، مثل عَكَر وعَطَفَ. فإنْ كان صحيحاً فهو القياس. وجمع عَُكوة الذَّنَب عُكىً قال: * حَتَّى تُولِّيك عُكَى أذنابِها([19]) * ويقال للشَّاة التي ابيضَّ مؤخَّرها وسائرها أسود: عَكواء. وإنِّما قيل ذلك لأن البياض منها عند العَُكوة. فأمّا قولُ ابنِ مقبل: * لا يَعكُون بالأُزُرِ([20]) * فمعناه أنّهم أشرافٌ وثيابُهم ناعمة، فلا يظهر لمعاقد أُزُرِهم عكىً. وهذا صحيح لأنَّه إذا عَقَد ثوبَه فقد عكاه وجمّعه. ويقال: عَكَت النّاقةُ: غلظت. وناقةٌ مِعكاءٌ، أي غليظةٌ شَديدة. (عكب) العين والكاف والباء أصلٌ صحيح واحد، وليس ببعيدٍ من الباب الذي قبلَه، بل يدلُّ على تجمُّعٍ أيضاً. يقال: للإبل عُكوبٌ على الحوض، أي ازدحام. وقال الخليل: العَكَب: غِلظٌ في لَحْيِ الإنسان. وأمَةٌ عكباءُ: عِلْجَة جافية الخَلْق، من آمٍ عُكْبٍ. ويقال عَكَبت حولَهم الطّير، أي تجمَّعَتْ، فهي عُكُوبٌ. قال: تظلُّ نُسورٌ من شَمَامِ عليهما *** عُكُوباً مع العِقبان عقبانِ يَذْبُل([21]) ويقال العَكَب: عَوَج إبهام القدم، وذلك كالوَكَع. وهو من التضامِّ أيضاً. وقال قومٌ: رجلٌ أعكب، وهو الذي تدانت أصابع رجلهِ بعضِها من بعض. قال الخليل: العَكوب: الغُبار الذي تثِير الخيلُ. وبه سمِّي عُكَابة ابن صَعْب. قال بشر: نقَلناهُم نَقلَ الكلابِ جرَاءَها *** على كلِّ مَعلوبٍٍ يثور عَكُوبُها([22]) والغُبار عَكُوبٌ لتجمُّعه أيضاً. قال أبو زيد: العُكاب: الدُّخَان، وهو صحيح، وفي القياس الذي ذكرناه. ومن الباب: رجل عِكَبٌّ، أي قصيرٌ. وكلُّ قصيرٍ مجتمعُ الخلق. فأمّا قول الشيبانيّ: يقال: قد ثار عَكُوبُهُ، وهو الصَّخَب والقتال، فهذا إنما هو على معنى تشبيهِ ما ثار: الغبار الثائر والدُّخان. وأنشد: لَبينما نحنُ نرجو أن نصبِّحكم *** إذْ ثار منكم بنصف الليل عَكُّوبُ([23]) والتشديد الذي تراه لضرورة الشِّعر. (عكد) العين والكاف والدال أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على مثلِ ما دلَّ عليه الذي قبلَه. فالعكدة([24]) : أصل اللسان. ويقال اعتكَدَ الشيءَ، إذا لزِمَه([25]) . قال ابن الأعرابيّ: وهو مشتقٌّ من عَكَدة اللِّسان. فأمَّا قول القائل: سَيَصْلَى به القومُ الذين عُنُوا بها *** وإلاّ فمعكودٌ لنا أمُّ جندبِ([26]) فمعناه أنَّ ذلك ممكنٌ لنا مُعَدٌّ مُجمَع عليه. وأمّ جندب: الغَشْم والظُّلم. ويقال لأصل القلب عَكَدة. ومن الباب عَكَدَ الضبُّ عَكَداً، إذا سَمِنَ وغلُظ لحمه. قال: والعَكد([27]) بمنْزلة الكِدْنة، وهي السِّمَن. ويقال: إنّ العَكَد في النَّبات غلظهُ وكثرتُه. وشجرٌ عكِدٌ، أي يابس* بعضُه على بعض. وناقة عَكِدةٌ: متلاحِمَةٌ سِمَنا. ويقال: استعكد الضبُّ، إذا لاذَ بحَجَر أو جُحْر. قال الطِّرِمَّاح: إذا استعكدتْ منه بكلِّ كُدَايةٍ *** من الصَّخر وافاها لدى كلِّ مسرَحِ([28]) وعُكِد مثل حُبِس. والشيء المعَدّ معكود. (عكر) العين والكاف والراء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على مثل ما دلَّ عليه الذي قبله من التجمُّع والتّراكُم. يقال اعتكر الليلُ، إذا اختلط سوادُه. قال: * تطاوَلَ اللَّيلُ علينا واعتَكَرْ * ويقال اعتَكَر المطرُ بالمكان، إذا اشتدَّ وكثُر. واعتكرت الرِّيح بالتُّرَاب، إذا جاءت به. ومن الباب العَكر: دُرْدِيُّ الزَّيت. يقال عَكِرَ الشَّرَاب يَعْكَر عكَراً. وعكَّرتُه أنا جعلت فيه عَكراً. ومن الباب عكر على قِرنِه، أي عطَفَ؛ لأنَّه إذا فعل فهو كالمتضامِّ إليه. قال: يازِمْلُ إنِّي إن تكن لي حادياً *** أعْكِر عليك وإن تَرُغْ لا نَسْبِقِ([29]) ويقال: ليس له مَعْكِر، أي مرجع ومَعطِف. ويقال: المَعكِر: أصل الشَّيء. وهو القياس الصحيح؛ لأنَّ كلَّ شيءٍ يتَضامُّ إلى أصله. ورجع فلان إلى عِكْرِه، أي أصله. ويقولون: "عادت لعِكرِها لَمِيسُ". ومن الباب. العَكَر: القطيع الضَّخْم من الإبل فوق الخمسمائة. قال: * فيهِ الصَّوَاهلُ والراياتُ والعَكَرُ * ويقال للقِطعة عَكَرة، والجمع عَكَر، وربما زادوا في أعداد الحروف والمعنى واحدٌ، يقال: العَكَرْكَرُ: اللبن الغليظ. قال: فجاءَهُمْ باللَّبَنِ العَكَرْكَرِ([31]) *** عِضٌّ لئيمُ المنتمَى والمَفْخَرِ([30]) وذكر ابن دريد([32]) : تعاكر القوم: اختلطوا في خصومةٍ أو نَحْوها. (عكز) العين والكاف والزاء أُصَيلٌ يقرُب من الباب قبله. قال الدريديّ([33]): العَكْز: التقبُّض. يقال عَكِزَ يَعْكَزُ عَكْزاً. فأمَّا العُكَّازَة فأظنُّها عربيّة، ولعلَّها أن تكون سمِّيت بذلك لأنَّ الأصابع تتجمَّع عليها إذا قَبَضَت. وليس هذا ببعيد. (عكس) العين والكاف والسين أصلٌ صحيح واحدٌ، يدلُّ على مثل ما تقدَّم ذكره من التجمّع والجَمْع. قال الخليل: العَكيس من اللبن: الحليب تصَبُّ عليه الإهالة. قال: فلما سقيناها العَكِيس تَمَلأَّتْ *** مذاخِرُها وارفضَّ رَشْحاً وريدُها([34]) المذاخر: الأمعاء التي تذْخرُ الطَّعام. ومن الباب: العَكْس، قال الخليل: هو ردُّك آخرَ الشيءِ، على أوله، وهو كالعَطْف. ويقال تعكَّسَ في مِشْيَتِه. ويقال العَكس: عَقْل يدِ البعير والجمعُ بينهما وبين عنقه، فلا يقدرُ أن يرفعَ رأسه. ويقال: "مِن دون ذلك الأمر عِكاسٌ"، أي تَرادٌّ وتراجُع. (عكش) العين والكاف والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على مِثل ما دلَّ عليه الذي تقدّمَ من التجمُّع. يقال عَكِشَ شعرُه إذا تلبَّد. وشعر مُتَعكِّش وقد تَعكَّش. قال دريد: تمنَّيْتَنِي قيسَ بنَ سعدٍ سفاهةً *** وأنت امرؤٌ لا تحتويك المَقَانبُ وأنت امرؤٌ جعد القفا متعكِّشٌ *** من الأَقِطِ الحَوليِّ شَبْعان كانبُ([35]) وأنشد ابنُ الأعرابيّ: إذ تَسْتَبِيك بفاحمٍ متعكّشٍ *** فُلَّتْ مَدَاريهِ أحَمُّ رَفَالُ وقد يقال ذلك في النبات. يقال: نباتٌ عكِشٌ، إذا التفَّ. وقد عَكِشَ عَكَشاً. والذي ذُكِر في الباب فهو راجعٌ إلى هذا كلّه. وفي كتاب الخليل أنّ هذا البناء مهمل. وقد يشِذُّ عن العالِم البابُ من الأبواب. والكلام أكثر من ذلك. (عكص) العين والكاف والصاد قريبٌ من الذي قبلَه، إلاّ أن فيه زيادةَ معنى، هي الشّدَّة. قال الفرّاء: رجل عَكِصٌ، أي شديد الخُلُق سيِّئُه. وعَكَصُ الرَّمل: شِدّة وُعوثتُه. يقال رملةٌ عَكِصَةٌ. (عكف) العين والكاف والفاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مقابلةٍ([36]) وحبس، يقال: عَكَفَ يَعْكُفُ ويَعْكِفُ عُكوفاً، وذلك إقبالك على الشَّيء لا تنصرف عنه. قال: فهن يعكفن به إذا *حجا *** عَكْف النَّبيط يلعبون الفَنْزَجا([37]) ويقال عكفَت الطَّيرُ بالقتيل. قال عمرو: تركنا الخيلَ عاكفةً عليه *** مقلَّدةً أعنّتها صُفُونا([38]) والعاكف: المعتكف. ومن الباب قولهم للنَّظم إذا نُظم فيه الجوهر: عُكّف تعكيفاً. قال: وكأنَّ السُّمُوطَ عَكَّفَها السِّلْـ *** كُ بعِطْفَيْ جَيداءَ أمِّ غزالِ([39]) والمعكوف: المحبوس. قال ابن الأعرابيّ: يقال: ما عَكَفَكَ من كذا، أي ما حبَسك. قال الله تعالى: ﴿وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أنْ يَبْلُغَ مَحِلَّه﴾ [الفتح 25]. --------------ــــ ([1]) ديوان الفرزدق 818 برواية: "وهم الذين على الأميل". واللسان(عكل)برواية: "وهم على صدف الأميل". وقد جاء البيت برواية اللسان في معجم البلدان (ترجمة الأميل) بدون نسبة. ([2]) في اللسان(عكل) : "مستطير"، بالراء. ([3]) صدر بيت لذي الرمة في ديوانه 30 واللسان (عكل). وفيهما: "عوانك" موضع "عوازل".وعجزه: * ركام نفين النبت غبر المآزر * ([4]) بعده في اللسان: * أحل يمشي مشية المحجل * ([5]) في الأصل: "كالعكمتين"، تحريف. ([6]) في الأصل: "معكه". ([7]) البيت من أبيات رواها الجاحظ في الحيوان (5: 585-587) منسوبة إلى البعيث، وهي النسبة الصحيحة، وليست في ديوان القطامي. ([8]) التكملة من اللسان. ([9]) في اللسان: "عكوم" بفتح العين أيضاً وبالرفع. وفسر "العكوم" فيه بأنه المنصرف. ([10]) البيت لأوس بن حجر في ديوانه 16 بهذه الرواية أيضاً. وفي المجمل مع نسبته إلى أوس كذلك: "وشيع نفسه". وفي اللسان مع النسبة: "وشيع أمره". ([11]) هو أبو كبير الهذلي. ديوان الهذليين (2: 111)، واللسان(عكم) . وصدره في المجمل بدون نسبة. ([12]) الباذل: الذي يبذل ماله. وفي اللسان: "بازل"، تحريف. ([13]) الرجز في اللسان (عكم، هزم). ([14]) كذا ضبط في الأصل والمجمل والجمهرة (3: 136). وضبطه في القاموس بلفظ "كمنبر". ومثله في اللسان: "ورجل معكم بالكسر: مكتنِز اللحم". ([15]) البيت مما لم يرو في ديوان الأعشى ولا ملحقات ديوانه. ([16]) أنشده في الصحاح واللسان (عكن). ([17]) نص الجمهرة (3: 137): "إذا غلظ لحم ضرتها وأخلافها". ومما يجدر ذكره أن "العكناء" لم تذكر في اللسان. ([18]) التكملة من المجمل واللسان. ([19]) قبله في اللسان (عكا) : * هلكت إن شربت في إكبابها * ([20]) وبهذه القطعة مع النسبة استشهد أيضاً في المجمل. والشعار بتمامه في اللسان(عكا)مع النسبة: * شم مخاميص لا يعكون بالأزر * وأنشده في المخصص (4: 97) برواية: "بيض مخاميص"، وفي (13: 30): "شم العرانين"، بدون نسبة في الموضعين. ([21]) البيت لمزاحم العقيلي، كما في اللسان (عكب). ([22]) البيت من قصيدة لـه في المفضليات (2: 129-133). وأنشده في اللسان(عكب، علب) . وفي الأصل: "كل العكوب"، صوابه باللام. ([23]) في الأصل: "أن نصححكم". ([24]) العكدة، بالضم وبالتحريك. ([25]) الكلمة وتفسيرها في القاموس والمجمل، ولم ترد في اللسان. ([26]) في المجمل: "سيصلى به القوم"، وفي اللسان: "سنصلى بها القوم". ([27]) في الأصل: "العكدة". ([28]) ديوان الطرماح 85 واللسان (عكد) بدون نسبة، ويروى: "إذا استترت". ([29]) البيت لسالم بن دارة، كما في الحماسة (1: 149)، وروي في الحيوان (3: 391). منسوباً إلى أرطاة بن سهية. وهو برواية أخرى في الأغاني (11: 137) مع نسبته إلى أرطاة. ([30]) الرجز لنجاد الخيبري، كما في اللسان (عضض). وروايته في (عكر، عضض): "فجعهم". ([31]) في الأصل واللسان (عكر): "غض"، تحريف. وفي اللسان: "المنتمي والعنصر". ([32]) في الجمهرة (2: 385). ([33]) الجمهرة (3: 6). ([34]) سبقت نسبته في (ذخر) إلى منظور الأسدي. وكذا جاءت نسبته في اللسان (رشح، عكس). ونسب في اللسان (مذح، ذخر) إلى الراعي. ([35]) هذا البيت في اللسان (كنب) والأصمعيات 12 ليبسك، من قصيدته التي مطلعها: يا راكباً إما عرضت فبلغن *** أيا غالب أن قد ثأرنا بغالب ([36]) في الأصل: "مقامة". ([37]) للعجاج في ديوانه 8 واللسان (عكف، حجا، فنْزج). ([38]) البيت من معلقة عمرو بن كلثوم. ([39]) للأعشى في ديوانه 5 واللسان (عكف).
ـ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR409 harf- العكوف: الإقبال على الشيء وملازمته على سسبيل التعظيم له، والاعتكاف في الشرع: هو الاحتباس في المسجد على سبيل القربة ويقال: عكفته على كذا، أي: حبسته عليه، لذلك قال: ﴿سواء العاكف فيه والباد﴾ [الحج/25]، ﴿والعاكفين﴾ [البقرة/125]، ﴿فنظل لها عاكفين﴾ [الشعراء/71]، ﴿يعكفون على أصنام لهم﴾ [الأعراف/138]، ﴿ظلت عليه عاكفا﴾ [طه/97]، ﴿وأنتم عاكفون في المساجد﴾ [البقرة/187]، ﴿والهدي معكوفا﴾ [الفتح/25]، أي:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR302 harfع ك ف
" يعكفون على أصنام لهم ".
وعكفت الطير على القتيل.
وهم عليه عكوف.
ويقال: إنك لتعكفني عن حاجتي.
" والهديَ معكوفاً ".
وهو في معتكفه.
وشعر معكف: مجعد.
وعكف النظام الجوهر: حبسه لا يدعه يتفرّق.
قال الأعشى:
وكأنّ السُّموط عكّفها السّلْكُ بِعِطفيْ جيداء أمّ غزالِ
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.928 harfعَكَف على الشيء يَعْكُفُ ويَعْكِفُ عَكْفاً وعُكوفاً: أَقبل عليه مُواظِباً لا يَصْرِفُ عنه وجهه، وقيل: أقام؛ ومنه قوله تعالى: يَعكفون على أَصنام لهم، أَي يُقيمون؛ ومنه قوله تعالى: ظَلْتَ عليه عاكفاً، أَي مُقيماً. يقال: فلان عاكِفٌ على فرج حَرام؛ قال العجاج يصِفُ ثوراً: فهُنَّ يَعْكُفْن به إذا حجا،
عَكْفَ النَّبيطِ يَلْعَبون الفَنْزَجا
أَي يُقْبِلْن عليه؛ وقومٌ عُكَّفٌ وعُكُوفٌ. وعَكفَتِ الخيلُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR220 harf* ع ك ف * * عَكَفَهُ * حبسه ووقفه وبابه ضرب ونصر ومنه قوله تعالى ﴿والهدى معكوفا﴾ ومنه * الاعْتِكافُ * في المسجد وهو الاحتباس و * عَكَف * على الشيء أقبل عليه مواظبا وبابه دخل وجلس قال الله تعالى ﴿يعكفون على أصنام لهم﴾
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.127 harfعكفه يعكفه بالضم ويعكفه بالكسر عكفا: حبسه ووقفه، ومنه قوله تعالى: والهدي معكوفا . يقال: ما عكفك عن كذا? قاله الجوهري، وفي التهذيب: يقال: عكفته عكفا، فعكف يعكف عكوفا، وهو لازم وواقع، كما يقال: رجعته فرجع، إلا أن مصدر اللازم العكوف، ومصدر الواقع العكف، وأما قوله تعالى: والهدى معكوفا فإن مجاهدا وعطاء قالا: محبوسا. وعكف عليه يعكف، ويعكف عكفا، وعكوفا: أقبل عليه مواظبا لا يصرف عنه وجهه، وقيل: أقام،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.931 harfعَكَفَ عَلَيْهِ
1 عَكَفَ عَلَيْهِ ذ , aor. عَكُفَ and عَكِفَ , [the former, only, mentioned in the Mgh, and only the latter in the CK,] inf. n. عُكُوفٌ (S, O, Msb, K) and عَكْفٌ, (Msb, TA,) or the latter is of the trans. verb, (T, TA,) He kept, or clave, to it constantly, or perseveringly; (S, Mgh, * O, Msb, K, TA;) namely, a thing; (S, O, Msb;) not turning his face from it: or, as some say, he
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR965 harfعَكَفَ
عَكَفَ I , U ( n. ac. عُكُوْف 27 )
a. [ 'Ala ], Kept, clave, applied himself to, persevered with.
b. [ Fī ], Stayed, settled in.
c. Surrounded; flew, hovered, circled round.
d. ( n. ac. عَكْف 1 ), Stopped, detained, retained; arrested, apprehended; imprisoned.
e. [ acc. & 'An ], Prevented, hindered, debarred from.
f. Adjusted, arranged; strung, threaded ( beads ).
عَكَّفَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR9.648 harfعكف
عَكَفَ - يَعْكُفُ - عَاكِف - عَاكِفون - مَعْكُوْف - مَعْكُوفَاً
عَكَفَ - يَعْكُفُ + كائنٌ + على كائن: يلزمه ويُكَرِّس نفسه له: يحبس نفسه على كائن فيظل قربه مهتماً له وبه لا يفارقه
عَكَفَ - يَعْكُفُ + كائنٌ + لـِ كائن: يحبس نفسه لأجل الكائن فيظل قربه مهتماً له وبه ليرضيه: يكرس نفسه ووقته له
عَكَفَ - يَعْكُفُ + كائنٌ + في مكان: يحبس نفسه
Mücavir kökler89 mücavir (118 toplam)
- سجد
4 ortak ayet · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- صنم
2 ortak ayet · Bir şeyin çizilmiş şekli, benzeridir
- ظلل
2 ortak ayet · Gölge demektir
- صدد
2 ortak ayet · Alıkoyarlar
- حلل
2 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- خيط
1 ortak ayet · Hayt iplik demektir
- رفث
1 ortak ayet · Rft(te) ufalanmak, dağılmak anlamındadır
- زيل
1 ortak ayet · Birbirinden ayrıldılar
- عرر
1 ortak ayet · “U’ryan” çıplak, “mu’terre” yoksul anlamında çıplak demektir
- نسو
2 ortak ayet · Kadınlar
- برح
1 ortak ayet · Berah ağaçsız, nebatsız geniş yer, boş saha demektir
- نسف
1 ortak ayet · Toz halinde savurmak
Geçtiği ayetler(9)
… ثُمَّ أَتِمُّوا الصِّيَامَ إِلَى اللَّيْلِ وَلَا تُبَاشِرُوهُنَّ وَأَنْتُمْ عَاكِفُونَ فِي الْمَسَاجِدِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَقْرَبُوهَا كَذَلِكَ …
BağlananlarOruç gecesi kadınlarınıza yaklaşmak size helal kılındı. Onlar sizin için, siz de onlar için bir elbisesiniz. Sizin nefislerinize hıyanet eder olduğunuzu Allah bildi de tevbenizi kabul edip, sizi bağışladı. Artık onlara yaklaşın ve Allah’ın hakkınızda yazdığını isteyin. Sizin için şafağın beyaz ipliği, siyah ipliğinden seçilinceye kadar yeyin, için sonra geceye kadar orucu tamamlayın. Mescidlerde i’tikafta bulunduğunuz zaman, kadınlarınıza yaklaşmayın. Bu Allah’ın hudududur. Sakın onlara yaklaşmayın. İşte Allah ayetlerini insanlara, korunsunlar diye böyle açıklar.
إِذْ قَالَ لِأَبِيهِ وَقَوْمِهِ مَا هَذِهِ التَّمَاثِيلُ الَّتِي أَنْتُمْ لَهَا عَاكِفُونَ
İbadet edenlerHani o, babasına ve kavmine demişti ki: Şu tapınıp durduğunuz heykeller de nedir?
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عكف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | لزم, حبس, قام |
| Zıt Kök | صرف |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin çevresini sararak onda hapsolmak, yüzünü başka yöne çevirmeksizin ona odaklanıp kalmak |
| Çekirdek Özet 2 | İster meşru bir ibadet (itikâf) ister bâtıl bir taabbüd (putperestlik) olsun, kalbî veya fiilî bir nesneye mutlak bir adanmışlıkla kilitlenmek |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sisteme veya değere yönelen dikkatin dağılmasını önleyen içsel ve dışsal alıkonulma hali |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca mescitteki fıkhî itikâf ritüeline indirgenmesi sebebiyle, bâtıl ideolojilere ve putlara yönelen sarsılmaz bağlılık psikolojisinin gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عك | Sıkışma, yoğunlaşma, dar bir alanda hapsolma ve tutunma; nitekim عكر kökünde tortunun dipte toplanması, عكش kökünde birbirine sarılıp sıkışma ve عكم kökünde yükün bağlanıp sıkıştırılması bu ortak çekirdeğe dayanır | ف | Dudak ve sınır imgesiyle fiile çevreleme, dış etkilerden koparak bir kenara çekilme ve yüzünü o hedeften ayırmama niteliği katılmıştır |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Bir hedefe odaklanma, bakışı ve dikkati belirli bir noktada sabitleme |
| ك | Avuç içi | Kavrama, sarma, bırakmama ve nesneyi denetim altında tutma |
| ف | Ağız | Açıklık, sınır hattı, kenar ve dışarıyla teması kesme |
| عكف | Bakışı bir hedefe dikerek avuçla kavrar gibi ona sarılmak, sınırlarını çizip dışarıyla ilişiği keserek o noktada sabit kalmak |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Boyuna takılan gerdanlıkta incilerin dağılmadan bir arada tutulması, saç örgüsünün bükülüp toplanması ve yırtıcı kuşların veya sineklerin bir leşin etrafında kümelenip oradan ayrılmaması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ beytinde dizilmiş kolyenin iplik tarafından bir arada tutuluşunu bu kökle anlatır: وكأنَّ السُّمُوطَ عَكَّفَها السِّلْكُ / بعِطْفَيْ جَيداءَ أمِّ غزالِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem şairi el-Accâc, Nabî halkının bir oyun etrafında toplanıp durmasını kökün asıl fiiliyle tasvir etmiştir: فهنّ يعكِفْنَ به إذا حجا / عَكْفَ النبيط يلعبون الفَنْزَجا |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça عكف kökü, merkezi Sami dillerinde bir eksen etrafında bükülme, kıvrılma, çevreleme ve buna bağlı olarak bir mekânda veya durumda alıkonulma semantik sahasını temsil eder. İbranice ע-ק-ף kökü etrafını dolaşmak, kuşatmak, dolanmak anlamlarına gelirken, Süryanice עקף biçiminde dolanma ve bir sınırın çevresinde kalma manaları belirgindir. Arapçada kök, bu eğilme ve çevreleme hareketini salt fiziksel bir eğrilikten ziyade, dikkatin ve bedenin bir nesneye dönerek dış dünyadan yüz çevirmesi, yani yönelip odaklanma ve hapsolma semantik matrisine taşımıştır. Bu doğrultuda kök, fonetik akrabalıklarını koruyarak fiziksel kıvrılmadan bilinçli bir adanmışlık ve alıkoyma zeminine doğru anlam genişlemesine uğramıştır.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesnenin başına dikilme ve alıkoyma | Kökün türevleri saçın kıvrılması, kolyenin ipe dizilmesi ve kuşların leş başında beklemesi gibi somut toplanma görüntülerinden zihinsel/dinî adanmışlığa evrilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede çevreleme ve kuşatma kökleri | İbranicedeki ע-ק-ף ve Aramice akrabaları bir nesnenin çevresinde dolanma ve sınır çizme anlamını paylaşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında bu morfolojik dizilime dair doğrudan ve güvenilir bir soydaş kelime tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عكف | Anlamlı | Bir şeye kapanmak, bağlanmak | Hedef köktür; ayrılmaksızın bir şeye odaklanma ve alıkonulma | Kur'an'da geçer |
| عفك | Anlamlı | Ahmaklık ve beceriksizlik | Bir işi düzgün yapamama, akıl ve kavrayış noksanlığı | Hedef kökle anlam zıtlığı gösterir; Kur'an'da geçmez |
| كعف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimiyle kurulmuş müsta'mel bir kök bulunmamaktadır | Kur'an'da geçmez |
| كفع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde terkip dışı (mühmel) olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| فعك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde terkip dışı (mühmel) olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| فكع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde terkip dışı (mühmel) olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عكف | Merkez | Bir şeye kilitlenip bağlanmak | Yüzü başka yöne çevirmeksizin içsel ve dışsal bir alıkonulmayla adanma hali | Fiziksel mekan ve zihinsel odaklanmayı birleştiren ayrılmaz tutunma |
| لزم | Komşu | Ayrılmamak, gerektirmek | Bir şeyin gereği olarak peşini bırakmamayı ifade eder; vaktin ve mekânın sınırlandırılması şart değildir | Dışsal bir kuşatma veya ritüel boyutu içermeyebilir |
| حبس | Komşu | Alıkoymak, engellemek | İradeli veya iradesiz biçimde bir yerde tutulmayı vurgular | İçsel bir yöneliş ve hürmet duygusu barındırması zorunlu değildir |
| قام | Komşu | Ayakta durmak, devam etmek | Bir görevi sürdürmek veya doğrultmak anlamındadır; bir hedefe kilitlenip yüz çevirmeme vurgusu ikincildir | Eylemsel devamlılık esastır |
| صرف | Zıt | Yüz çevirmek, yön değiştirmek | Bir şeyi yönünden saptırmak veya başka tarafa dönmektir | عكف kökünün yüzü hedeften ayırmama niteliğinin tam karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عكف | Bağlanmak, kapanmak | Bir nesneye yönelip yüzünü ondan ayırmaksızın ayrılmamak | Kesin |
| Latince | adhaerere, detinere | Bağlanmak, alıkonulmak | adhaerere fiziksel ve zihinsel yapışmayı, detinere ise dış engelle hapsolmayı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | to cling, to be detained, to devote oneself | Yapışmak, adanmak, alıkonulmak | cling ve devote adanmışlık yönünü, detain ise kökün mâtuf/menedilme boyutunu verir | Güçlü |
| Almanca | verharren, anhaften, festhalten | Bir yerde kalmak, yapışmak | verharren bir durumda ısrarla durmayı, anhaften sıkı sıkıya bağlılığı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | s'attacher, s'adonner, être retenu | Bağlanmak, kendini vermek, alıkonmak | s'adonner ibadet veya tutkuyla bağlanmayı, retenu ise hapsedilme boyutunu verir | Güçlü |
Kaynak Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Duden Deutsches Universalwörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mescitlerde ve mukaddes mekânda kalış | İbadet amacıyla itikâfa çekilme | Mescitte ibadet amacıyla bulunma ve Beytullah'ın arındırılması bağlamı (Bakara 2:125, Bakara 2:187, Hac 22:25) |
| Putlara ve heykellere yöneliş | Sahte ilahlara körü körüne adanmışlık ve tapınma | Kavimlerin buzağıya, putlara veya heykellere bağlanıp tapınmaları bağlamı (A'râf 7:138, Tâhâ 20:91, Tâhâ 20:97, Enbiyâ 21:52, Şuarâ 26:71) |
| Kurbanlığın engellenmesi | Fiziksel olarak hapsedilme ve hedefine ulaşmaktan menedilme | Hudeybiye'de kurbanlıkların Harem'e ulaşmasının engellenmesi bağlamı (Fetih 48:25) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Şirk psikolojisi ve ubûdiyet | Kalbin Allah'tan başka bir nesneye mutlak biçimde bağlanmasının şirk mahiyeti | Teveccühün yalnızca Allah'a has kılınması zorunluluğu |
| Fıkıh | İtikâf ibadeti | İtikâfın sıhhat şartları, mescitte kalma süresi ve oruçla irtibatı | Mescitte dünyevi ilişkilerden soyutlanarak kalma hali |
| Tefsir | Putperestlerin ruh hali | Müşriklerin heykeller başında bekleşmelerindeki kör taassup | Bir nesneye değer atfederek onda çakılı kalma hali |
| Hadis | Ramazan itikâfı | Hz. Peygamber'in Ramazan'ın son on gününde mescide çekilmesi | Dünyadan el çekip kalbi bütünüyle vahye açma pratiği |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve kulluk | İtikâf / Taabbüd | Bilinci tevhitte veya bâtılda sabitleme | Ruhun bütün dağınıklığını toplayarak tek bir hedefe kilitlenmesi | Kesin |
| İlmi | Odaklanma ve ihtisas | Fikrî temerküz | Dağılmayı önleyerek derinleşme sağlama | Bir mesele üzerine kapanarak zihni harici meşguliyetlerden koruma | Güçlü |
| Siyasi | Bloklaşma ve biat | Doktriner bağlılık | Kitleleri ideolojik merkez etrafında tutma | Bireylerin sorgulamaksızın bir lidere veya sembole kenetlenmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Kaynak blokajı | Haciz ve alıkoyma | Değer akışını durdurarak sabitleme | Kurbanlığın hedefine varmaktan alıkonulması gibi sermayenin bloke edilmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel kuyu / Çekim alanı tuzağı | Bir parçacığın yüksek enerji harcamadıkça dışına çıkamadığı kapalı bir çekim merkezine hapsolarak hareket serbestisini yitirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Fikri sabit / Doktriner tutunma | Bireyin veya grubun alternatif verilere zihnini kapatarak tek bir inanç veya nesneye körü körüne odaklanması | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Ramazan ayının son günlerinde camiye kapanmaktan ibaret fıkhî bir ritüel olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece meşru ibadeti değil, insanların sahte ideolojilere, heykellere, liderlere ve putlara gösterdiği sarsılmaz bağlılığı ve bir şeyin zorla alıkonulmasını da içerir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerde geçen müşriklerin putlara «âkifîn» oluşu anlaşılamaz; şirk sadece teorik bir kabul sanılır, oysa şirkin psikolojik temelinin bir nesneye adanmışlık ve onda kilitlenme olduğu gözden kaçar |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın adanma ihtiyacının tarafsız bir yönelim olduğunu; bu yönelimin hakka çevrildiğinde itikâf ve tefekkür, bâtıla çevrildiğinde ise putperestlik ve dogmatizm ürettiğini gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İbrahim ve Hz. Musa kıssalarındaki putperestlikle mücadele sahnelerinde, Hac ve Bakara surelerindeki ibadet mekânı hükümlerinde ve Hudeybiye bağlamında |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İtikâfın salt mekânsal bir hapis değil zihinsel bir kilitlenme olduğunu ortaya koyar; ayrıca putperestliğin basit bir heykel sevgisi değil derin bir odaklanma ve bağlanma mekanizması olduğunu açıklar |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin etrafını çevirip yüzünü ondan ayırmaksızın başında durmak, kolyenin dağılmasını önlemek veya bir hedefe varışı engellemek.
- Soyut anlamZihinsel, kalbî ve fiilî yönelişi tek bir odakta sabitleyerek dış dünyaya karşı kapanma ve adanma durumu.
- Sistematik karşılıkDağılma eğiliminde olan enerjinin veya iradenin, çekim gücü yüksek tek bir merkez etrafında sınırlandırılarak sabitlenmesi süreci.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireyin yönelebileceği tüm eylemler ve inançlar uzayını temsil eder. yönelinen merkezi nesneyi (Kâbe veya put), ise yönelimin bu merkezden uzaklığını gösterir; zamana göre değişimin sıfır olması merkezden ayrılmamayı simgeler. odak merkezinin çekim potansiyel gradyanı olup, bireyin hız vektörü ile çarpımının sıfırdan küçük veya eşit olması sistemin dışarıya kaçışa kapalı tutulduğunu ve merkeze doğru kilitlendiğini ifade eder.