عمم
ع - م - م
KÖK- 5 geçiş
- 3 ayet
- 5 sîga
- 9 sözlük
“An” ve “ma”dan oluşmuştur. Harfi cerden sonra gelen “ma”lar “me”ye dönüşür.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(9)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
“An” ve “ma”dan oluşmuştur. Harfi cerden sonra gelen “ma”lar “me”ye dönüşür.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.738 harfبابا العين و الميم
)م ع، ع م مستعملان( عم: الأعمامُ والعُمومةُ: جماعة العَمِّ والعَمَّةِ، والعَمَّاتُ أيضاً جمع العَمَّةِ.
ورجلٌ مُعِمٌّ: كريم الأعمام، ومنه مُعِمُّ مُخْوِلٌ، قال امرؤ القيس:
بجِيدٍ مُعِمٍّ في العَشِيَرَةِ مُخْوِلِ
والعِمامةُ: معروفة، والجمع العَمَائِمُ، واعَتَمَّ الرَّجُلُ، وهو حسنُ العِمَّةِ والاعْتِمامِ.
قال ذو الرمة:
تنْجُو إذا جعلتْ تَدمى أخِشَّتُها واعتمَّ بالزَّبدِ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.802 harfالعَمُّ: أخو الأب، والجمع أعمامٌ وعُمومةٌ. يقال: ما كنتَ عمًّا ولقد عَمَمْتَ عُمومةٌ. وبيني وبين فلان عُمومَةٌ، كما يقال أبوَّةٌ وخؤولةٌ. ويقال: يا ابن عمِّي ويا بن عَمِّ ويا ابن عَمَّ ثلاث لغات. وقول أبي النجم:
يا ابنة عَمَّا لا تَلومي واهْجَعي
أراد عَمَّاهُ بهاء الندبة. و"عَمَّ يتساءلون" أصله عمَّا فحذفت منه الألف في الاستفهام. والعَمُّ: جماعةٌ من الناس. قال المرقش:
والعَدْوَ بين
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR566 harfع م م
تعمّمته فأحسن عمومتي أي دعوته عمّا.
قال: وأصبح البيض أتراباً تعمّمني وصرّمت سببي أسنانها الحور أي لداتها.
وفلان معمّ مخول وهم عمومتي وخؤولتي.
ونبات عميم ونخلة عميمة ونخيل عمّ: طوال.
وله جسم عمم.
وساتوى الشباب على عممه أي على كماله.
ومن المستعار: فلان معمم ميمم أي مسود.
واعتمت الإكام بالنبات وتعممت.
ولبن معمم ومعتم: علته الرغوة.
قال ذو الرمة: واعتم
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR yok14.053 harfالعَمُّ: أَخو الأَب. والجمع أَعْمام وعُمُوم وعُمُومة مثل بُعُولة؛ قال سيبويه: أَدخلوا فيه الهاء لتحقيق التأْنيث، ونظيره الفُحُولة والبُعُولة.
وحكى ابن الأعرابي في أَدنى العدد: أعمٌّ، وأَعْمُمُونَ، بإظهار التضعيف: جمع الجمع، وكان الحكم أَعُمُّونَ لكن هكذا حكاه؛ وأَنشد: تَرَوَّح بالعَشِيِّ بِكُلِّ خِرْقٍ
كَرِيم الأَعْمُمِينَ وكُلِّ خالِ
وقول أَبي ذؤيب:
وقُلْتُ: تَجَنَّبَنْ سُخْطَ ابنِ عَمٍّ،
العَمُّ: أَخو الأَب. والجمع أَعْمام وعُمُوم وعُمُومة مثل بُعُولة؛ قال سيبويه: أَدخلوا فيه الهاء لتحقيق التأْنيث، ونظيره الفُحُولة والبُعُولة. وحكى ابن الأعرابي في أَدنى العدد: أعمٌّ، وأَعْمُمُونَ، بإظهار التضعيف: جمع الجمع، وكان الحكم أَعُمُّونَ لكن هكذا حكاه؛ وأَنشد: تَرَوَّح بالعَشِيِّ بِكُلِّ خِرْقٍ كَرِيم الأَعْمُمِينَ وكُلِّ خالِ وقول أَبي ذؤيب: وقُلْتُ: تَجَنَّبَنْ سُخْطَ ابنِ عَمٍّ، ومَطْلَبَ شُلَّةٍ وهي الطَّرُوحُ أراد: ابن عمك، يريد ابن عمه خالد بن زهير، ونَكَّره لأَن خَبَرهما قد عُرِف، ورواه الأَخفش ابن عمرو؛ وقال: يعني ابن عويمر الذي يقول فيه خالد:ألم تَتَنَقَّذْها مِنِ ابنِ عُوَيْمِرٍ، وأنْتَ صَفِيُّ نَفْسِهِ وسَجِيرُها، والأُنثى عَمَّةٌ، والمصدر العُمُومة. وما كُنْتَ عَمّاً ولقد عَمَمْتَ عُمُومةً. ورجل مُعِمٌّ ومُعَمٌّ: كريم الأَعْمام. واسْتَعَمَّ الرجلَ عَمّاً: اتَّخذه عَمّاً. وتَعَمَّمَه: دَعاه عَمّاً، ومثله تَخَوَّلَ خالاً. والعرب تقول: رَجُلٌ مُعَمٌّ مُخْوَلٌ (* قوله «رجل معم مخول» كذا ضبط في الأصول بفتح العين والواو منهما، وفي القاموس انهما كمحسن ومكرم أي بكسر السين وفتح الراء) إذا كان كريم الأعْمام والأخْوال كثيرَهم؛ قال امرؤ القيس: بِجِيدٍ مُعَمٍّ في العَشِيرةِ مُخْوَلِ قال الليث: ويقال فيه مِعَمٌّ مِخْوَلٌ، قال الأَزهري: ولم أسمعه لغير الليث ولكن يقال: مِعَمٌّ مِلَمٌّ إذا كان يَعُمُّ الناسَ ببرِّه وفضله، ويَلُمُّهم أي يصلح أمرهم ويجمعهم. وتَعَمَّمَتْه النساءُ: دَعَوْنَه عَمّاً، كما تقول تَأَخَّاه وتَأَبَّاه وتَبَنَّاه؛ أنشد ابن الأَعرابي: عَلامَ بَنَتْ أُخْتُ اليَرابِيعِ بَيْتَها عَلَيَّ، وقالَتْ لي: بِلَيْلٍ تَعَمَّمِ؟ معناه أنها لما رأَت الشيبَ قالت لا تَأْتِنا خِلْماً ولكن ائتنا عَمّاً. وهما ابنا عَمٍّ: تُفْرِدُ العَمَّ ولا تُثَنِّيه لأنك إنما تريد أن كل واحد منهما مضاف إلى هذه القرابة، كما تقول في حد الكنية أبوَا زيد، إنما تريد أَن كل واحد منهما مضاف إلى هذه الكنية، هذا كلام سيبويه. ويقال: هما ابْنا عَمٍّ ولا يقال هما ابْنا خالٍ، ويقال: هما ابْنا خالة ولا يقال ابْنا عَمَّةٍ، ويقال: هما ابْنا عَمٍّ لَحٍّ وهما ابْنا خالة لَحّاً، ولا يقال هما ابْنا عَمَّةٍ لَحّاً ولا ابْنا خالٍ لَحّاً لأَنهما مفترقان، قال: لأَنهما رجل وامرأَة؛ وأَنشد: فإنَّكُما ابْنا خالةٍ فاذْهَبا مَعاً، وإنيَ مِنْ نَزْعٍ سِوى ذاك طَيِّب قال ابن بري: يقال ابْنا عَمٍّ لأَن كل واحد منهما يقول لصاحبه يا ابنَ عَمِّي، وكذلك ابْنا خالةٍ لأَن كل واحد منهما يقول لصاحبه يا ابْنَ خالتي، ولا يصح أَن يقال هما ابْنا خالٍ لأَن أَحدهما يقول لصاحبه يا ابْنَ خالي والآخر يقول له يا ابْن عَمَّتي، فاختلفا، ولا يصح أَن يقال هما ابنا عَمَّةٍ لأَن أحدهما يقول لصاحبه يا ابن عَمَّتي والآخر يقول له يا اينَ خالي. وبيني وبين فلان عُمُومة كما يقال أُبُوَّةٌ وخُؤُولةٌ. وتقول: يا ابْنَ عَمِّي ويا ابنَ عَمِّ ويا ابنَ عَمَّ، ثلاث لغات، ويا ابنَ عَمِ، بالتخفيف؛ وقول أَبي النجم: يا ابْنَةَ عَمَّا، لا تَلُومي واهْجَعِي، لا تُسْمِعِيني مِنْكِ لَوْماً واسْمَعِي أَراد عَمّاهُ بهاء النُّدْبة؛ وهكذا قال الجوهري عَمّاهُ؛ قال ابن بري: صوابه عَمَّاهُ، بتسكين الهاء؛ وأَما الذي ورد في حديث عائشة، رضي الله عنها: استأْذَنتِ النبيَّ، صلى الله عليه وسلم، في دخول أبي القُعَيْس عليها فقال: ائْذَني له فإنَّه عَمُّجِ، فإنه يريد عَمُّك من الرضاعة، فأَبدل كاف الخطاب جيماً، وهي لغة قوم من اليمن؛ قال الخطابي: إنما جاء هذا من بعض النَّقَلة، فإن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، كان لا يتكلم إلاَّ باللغة العالية؛ قال ابن الأثير: وليس كذلك فإنه قد تكلم بكثير من لغات العرب منها قوله: لَيْسَ مِنَ امْبِرّ امْصِيامُ في امْسَفَرِ وغير ذلك. والعِمامةُ: من لباس الرأْس معروفة، وربما كُنِيَ بها عن البَيْضة أَو المِغْفَر، والجمع عَمائِمُ وعِمامٌ؛ الأخيرة عن اللحياني، قال: والعرب تقول لَمّا وَضَعوا عِمامَهم عَرَفْناهم، فإما أن يكون جَمْع عِمامَة جمع التكسير، وإما أن يكون من باب طَلْحةٍ وطَلْحٍ، وقد اعْتَمَّ بها وتَعَمَّمَ بمعنى؛ وقوله أَنشده ثعلب: إذا كَشَفَ اليَوْمُ العَماسُ عَنِ اسْتِهِ، فلا يَرْتَدِي مِثْلي ولا يَتَعَمَّمُ قيل: معناه أَلْبَسُ ثِيابَ الحرب ولا أَتجمل، وقيل: معناه ليس يَرْتَدي أَحد بالسيف كارتدائي ولا يَعْتَمُّ بالبيضة كاعْتِمامي. وعَمَّمْتُه: أَلبسته العِمامةَ، وهو حَسَنُ العِمَّةِ أي التَّعَمُّمِ؛ قال ذو الرمة:واعْتَمَّ بالزَّبَدِ الجَعْدِ الخَراطِيمُ وأَرْخَى عِمامتَه: أَمِنَ وتَرَفَّهَ لأن الرجل إنما يُرْخي عِمامَتَه عند الرخاء؛ وأَنشد ثعلب: أَلْقى عَصاهُ وأَرْخى من عِمامَته وقال: ضَيْفٌ، فَقُلْتُ: الشَّيْبُ؟ قال: أَجَلْ قال: أَراد وقلت الشيب هذا الذي حَلَّ. وعُمِّمَ الرجلُ: سُوِّدَ لأَن تيجان العرب العَمائم، فكلما قيل في العجم تُوِّجَ من التاج قيل في العرب عُمِّمَ؛ قال العجاج: وَفيهمُ إذْ عُمِّمَ المُعَمَّمُ والعرب تقول للرجل إذا سُوِّد: قد عُمِّمَ، وكانوا إذا سَوَّدُوا رجلاً عَمَّمُوه عِمامةً حمراء؛ ومنه قول الشاعر: رَأَيْتُكَ هَرَّيْتَ العِمامةَ بَعْدَما رَأَيْتُكَ دَهْراً فاصِعاً لا تَعَصَّب (* قوله «رأيتك» البيت قبله كما في الأساس: أيا قوم هل أخبرتم أو سمعتم بما احتال مذ ضمّ المواريث مصعب). وكانت الفُرْسُ تُتَوِّجُ ملوكها فيقال له مُتَوَّج. وشاةٌ مُعَمَّمةٌ: بيضاء الرأْس. وفرَسٌ مُعَمَّمٌ: أَبيض الهامَةِ دون العنق، وقيل: هو من الخيل الذي ابيضَّتْ ناصيتُه كلها ثم انحدر البياض إلى مَنْبِت الناصية وما حولها من القَوْنَس. ومن شِياتِ الخيل أَدْرَعُ مُعَمَّم: وهو الذي يكون بياضه في هامته دون عنقه. والمُعَمَّمُ من الخيل وغيرها: الذي ابيضَّ أُذناه ومنيت ناصيته وما حولها دون سائر جسده؛ وكذلك شاةٌ مُعَمَّمة: في هامَتِها بياض. والعامَّةُ: عِيدانٌ مشدودة تُرْكَبُ في البحر ويُعْبَرُ عليها، وخَفَّفَ ابن الأعرابي الميم من هذا الحرف فقال: عامَةٌ مثل هامَة الرأْس وقامةَ العَلَق وهو الصحيح. والعَمِيمُ: الطويل من الرجال والنبات، ومنه حديث الرؤيا: فأَتينا على رَوْضَةٍ مُعْتَمَّةٍ أي وافية النبات طويلته، وكلُّ ما اجتمع وكَثُرَ عَمِيمٌ، والجمع عُمُمٌ؛ قال الجعدي يصف سفينة نوح، على نبينا وعليه الصلاة والسلام: يَرْفَعُ، بالقارِ والحَديدِ مِنَ الْـ جَوْزِ، طِوالاً جُذُوعُها، عُمُما والاسم من كل ذلك العَمَمُ. والعَمِيمُ يَبِيسُ البُهْمى. ويقال: اعْتَمَّ النبتُ اعْتِماماً إذا التفَّ وطال. ونبت عَمِيمٌ؛ قال الأعشى: مُؤَزَّرٌ بِعَمِيمِ النَّبْتِ مُكْتَهِلُ واعْتَمَّ النبتُ: اكْتَهَلَ. ويقال للنبات إذا طال: قد اعْتَمَّ. وشيء عَمِيمٌ أي تام، والجمع عُمُمٌ مثل سَرير وسُرُر. وجارية عَمِيمَةٌ وعَمَّاءُ: طويلة تامةُ القَوامِ والخَلْقِ،، والذكر أَعَمُّ. ونخلة عَمِيمةٌ: طويلة، والجمع عُمٌّ؛ قال سيبويه: أَلزموه التخفيف إذ كانوا يخففون غير المعتل، ونظيرهُ بونٌ، وكان يجب عُمُم كَسُرُر لأنه لا يشبه الفعل. ونخلةٌ عُمٌّ؛ عن اللحياني: إما أَن يكون فُعْلاً وهي أَقل، وإما أَن يكون فُعُلاً أصلها عُمُمٌ، فسكنت الميم وأُدغمت، ونظيرها على هذا ناقة عُلُطٌ وقوس فُرُجٌ وهو باب إلى السَّعَة. ويقال: نخلة عَمِيمٌ ونخل عُمٌّ إذا كانت طِوالاً؛ قال: عُمٌّ كَوارِعُ في خَلِيج مُحَلِّم وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم: أَنه اختَصم إليه رجلان في نخل غَرَسَه أحدهما في غير حقه من الأَرض، قال الراوي: فلقد رأَيت النخل يُضرب في أُصولها بالفُؤُوس وإنَّها لَنَخْلٌ عُمٌّ؛ قال أَبو عبيد: العُمُّ التامة في طولها والتفافها؛ وأَنشد للبيد يصف نخلاً: سُحُقٌ يُمَتِّعُها الصَّفا، وسَرِيُّهُ عُمٌّ نَواعِمُ، بَيْنهنّ كُرُومُ وفي الحديث: أَكْرِموا عَمَّتكَم النخلة؛ سماها عَمَّة للمشاكلة في أنها إذا قطع رأْسها يَبِستْ كما إذا قطع رأْس الإنسان مات، وقيل: لأَن النخل خلق من فَضْلةِ طينة آدم عليه السلام. ابن الأَعرابي: عُمَّ إذا طُوِّلَ، وعَمَّ إذا طال. ونبْتٌ يَعْمومٌ: طويل؛ قال: ولقَدْ رَعَيْتُ رِياضَهُنَّ يُوَيْفِعاً، وعُصَيْرُ طَرَّ شُوَيرِبي يَعْمومُ والعَمَمُ: عِظَم الخَلْق في الناس وغيرهم. والعَمَم: الجسم التامُّ. يقال: إن جِسمه لعَمَمٌ وإنه لعَممُ الجسم. وجِسم عَمَم: تامٌّ. وأَمر عَمَم: تامٌّ عامٌّ وهو من ذلك؛ قال عمرو ذو الكلب الهذلي: يا ليتَ شِعْري عَنْك، والأمرُ عَمَمْ، ما فَعَل اليومَ أُوَيْسٌ في الغَنَمْ؟ ومَنْكِب عَمَمٌ: طويل؛ قال عمرو بن شاس: فإنَّ عِراراً إنْ يَكُنْ غَيرَ واضِحٍ، فإني أُحِبُّ الجَوْنَ ذا المَنْكِب العَمَمْ ويقال: اسْتَوى فلان على عَمَمِه وعُمُمِه؛ يريدون به تمام جسمه وشبابه وماله؛ ومنه حديث عروة بن الزبير حين ذكر أُحَيحة بن الجُلاح وقول أَخواله فيه: كُنَّا أَهلَ ثُمِّه ورُمِّه، حتى إذا استوى على عُمُمِّه، شدّد للازدواج، أَراد على طوله واعتدال شبابه؛ يقال للنبت إذا طال: قد اعتَمَّ، ويجوز عُمُمِه، بالتخفيف، وعَمَمِه، بالفتح والتخفيف، فأَما بالضم فهو صفة بمعنى العَمِيم أو جمع عَمِيم كسَرير وسُرُر، والمعنى حتى إذا استوى على قَدّه التامّ أَو على عظامه وأَعضائه التامة، وأما التشديدة فيه عند من شدّده فإنها التي تزاد في الوقف نحو قولهم: هذا عمرّْ وفرجّْ، فأُجري الوصل مجرى الوقف؛ قال ابن الأَثير: وفيه نظر، وأما من رواه بالفتح والتخفيف فهو مصدر وصف به؛ ومنه قولهم: مَنْكِب عَمَمٌ؛ ومنه حديث لقمان: يَهَبُ البقرة العَمِيمة أي التامة الخَلق. وعَمَّهُم الأَمرُ يَعُمُّهم عُموماً: شَمِلهم، يقال: عَمَّهُمْ بالعطيَّة. والعامّةُ: خلاف الخاصَّة؛ قال ثعلب: سميت بذلك لأَنها تَعُمُّ بالشر. والعَمَمُ: العامَّةُ اسم للجمع؛ قال رؤبة: أنتَ رَبِيعُ الأَقرَبِينَ والعَمَمْ ويقال: رجلٌ عُمِّيٌّ ورجل قُصْرِيٌّ، فالعُمِّيٌّ العامُّ، والقُصْرِيٌّ الخاصُّ. وفي الحديث: كان إذا أَوى إلى منزله جَزَّأَ دخوله ثلاثة أَجزاء: جزءاً لله، وجزءاً لأَهله، وجزءاً لنفسه، ثم جزءاً جزَّأَه بينه وبين الناس فيردّ ذلك على العامة بالخاصّة، أَراد أَن العامة كانت لا تصل إليه في هذا الوقت، فكانت الخاصَّة تخبر العامَّة بما سمعت منه، فكأَنه أوصل الفوائد إلى العامّة بالخاصّة، وقيل: إن الباء بمعنى مِنْ، أَي يجعل وقت العامّة بعد وقت الخاصّة وبدلاً منهم كقول الأَعشى: على أَنها، إذْ رَأَتْني أُقا دُ، قالتْ بما قد أَراهُ بَصِيرا أَي هذا العَشا مكان ذاك الإبصار وبدل منه. وفي حديث عطاء: إذا توَضَّأْت ولم تَعْمُمْ فتَيَمَّمْ أَي إذا لم يكن في الماء وضوء تامٌّ فتَيمَّمْ، وأَصله من العُموم. ورجل مِعَمٌّ: يَعُمُّ القوم بخيره. وقال كراع: رجل مُعِمٌّ يَعُمُّ الناس بمعروفه أَي يجمعهم، وكذلك مُلِمٌّ يَلُمُّهم أَي يجمعهم، ولا يكاد يوجد فَعَلَ فهو مُفْعِل غيرهما. ويقال: قد عَمَّمْناك أَمْرَنا أَي أَلزمناك، قال: والمُعَمَّم السيد الذي يُقلِّده القومُ أُمُورَهم ويلجأُ إليه العَوامُّ؛ قال أَبو ذؤيب: ومِنْ خَيرِ ما جَمَعَ النَّاشِئُ الـْ ـمُعَمِّمُ خِيرٌ وزَنْدٌ وَرِي والعَمَمُ من الرجال: الكافي الذي يَعُمُّهم بالخير؛ قال الكميت: بَحْرٌ، جَريرُ بنُ شِقٍّ من أُرومَتهِ، وخالدٌ من بَنِيهِ المِدْرَهُ العَمَمُ ابن الأَعرابي: خَلْقٌ عَمَمٌ أَي تامٌّ، والعَمَمُ في الطول والتمام؛ قال أَبو النجم: وقَصَب رُؤْد الشَّبابِ عَمَمه الأَصمعي في سِنِّ البقر إذا استَجْمَعَتْ أَسنانُه قيل: قد اعتَمََّ عَمَمٌ، فإذا أَسَنَّ فهو فارِضٌ، قال: وهو أَرْخٌ، والجمع آراخ، ثم جَذَعٌ، ثم ثَنِيٌّ، ثم رَباعٌ، ثم سدَسٌ، ثم التَّمَمُ والتَّمَمةُ، وإذا أَحالَ وفُصِلَ فهو دَبَبٌ، والأُنثى دَبَبةٌ، ثم شَبَبٌ والأُنثى شَبَبةٌ.وعَمْعَمَ الرجلُ إذا كَثُرَ جيشُه بعد قِلَّة. ومن أَمثالهم: عَمَّ ثُوَباءُ النَّاعِس؛ يضرب مثلاً للحَدَث يَحْدُث ببلدة ثم يتعداها إلى سائر البلدان. وفي الحديث: سألت ربي أَن لا يُهْلِكَ أُمتي بسَنةٍ بِعامَّةٍ أَي بقحط عامٍّ يَعُمُّ جميعَهم، والباء في بِعامَّةٍ زائدة في قوله تعالى: ومن يُرِدْ فيه بإلحادٍ بظُلْمٍ؛ ويجوز أَن لا تكون زائدة، وقد أَبدل عامَّة من سنَةٍ بإعادة الجارِّ، ومنه قوله تعالى: قال الذين استكبروا للذين استضعفوا لمن آمن منهم. وفي الحديث: بادِرُوا بالأَعمال سِتّاً: كذا وكذا وخُوَيْصَّة أَحدِكم وأَمرَ العامَّةِ؛ أَراد بالعامّة القيامة لأَنها تَعُمُّ الناسَ بالموت أَي بادروا بالأَعمال مَوْتَ أَحدكم والقيامةَ. والعَمُّ: الجماعة، وقيل: الجماعة من الحَيّ؛ قال مُرَقِّش: لا يُبْعِدِ اللهُ التَّلَبُّبَ والـ ـغاراتِ، إذْ قال الخَميسُ نَعَمْ والعَدْوَ بَينَ المجْلِسَيْنِ، إذا آدَ العَشِيُّ وتَنادَى العَمْ تَنادَوْا: تَجالَسوا في النادي، وهو المجلس؛ أَنشد ابن الأَعرابي: يُرِيغُ إليه العَمُّ حاجةَ واحِدٍ، فَأُبْنا بحاجاتٍ ولَيْسَ بِذي مالِ قال: العَمُ هنا الخَلق الكثير، أَراد الحجرَ الأَسود في ركن البيت، يقول: الخلق إنما حاجتهم أَن يَحُجُّوا ثم إنهم آبوا مع ذلك بحاجات، وذلك معنى قوله فأُبْنا بحاجات أَي بالحج؛ هذا قول ابن الأعرابي، والجمع العَماعِم. قال الفارسي: ليس بجمع له ولكنه من باب سِبَطْرٍ ولأآلٍ. والأَعَمُّ: الجماعة أَيضاً؛ حكاه الفارسي عن أَبي زيد قال: وليس في الكلام أَفْعَلُ يدل على الجمع غير هذا إلا أَن يكون اسم جنس كالأَرْوَى والأَمَرِّ الذي هو الأَمعاء؛ وأَنشد: ثُمَّ رَماني لا أَكُونَنْ ذَبِيحةً، وَقَدْ كَثُرَتْ بَيْنَ الأَعَمّ المَضائِضُ قال أَبو الفتح: لم يأْت في الجمع المُكَسَّر شيء على أَفْعلَ معتلاًّ ولا صحيحاً إلا الأَعَمّ فيما أَنشده أَبو زيد من قول الشاعر: ثم رآني لا أكونن ذبيحة البيت بخط الأَرزني رآني؛ قال ابن جني: ورواه الفراء بَيْنَ الأَعُمِّ، جمع عَمٍّ بمنزلة صَكٍّ وأصُكٍّ وضَبٍّ وأَضُبٍّ. والعَمُّ: العُشُبُ؛ كُلُّهُ عن ثعلب؛ وأَنشد: يَرُوحُ في العَمِّ ويَجْني الأُبْلُما والعُمِّيَّةُ، مثال العُبِّيَّةِ: الكِبْرُ: وهو من عَمِيمهم أي صَمِيمِهم. والعَماعِمُ: الجَماعات المتفرقون؛ قال لبيد: لِكَيْلا يَكُونَ السَّنْدَرِيُّ نَدِيدَتي، وأََجْعَلَ أَقْواماً عُمُوماً عماعِما السَّندَرِيُّ: شاعر كان مع عَلْقمة بن عُلاثة، وكان لبيد مع عامر بن الطفيل فَدُعِي لبيد إلى مهاجاته فأَبى، ومعنى قوله أي أََجعل أَقواماً مجتمعين فرقاً؛ وهذا كما قال أَبو قيس بن الأَسلت: ثُمَّ تَجَلَّتْ، ولَنا غايةٌ، مِنْ بَيْنِ جَمْعٍ غَيْرِ جُمَّاعِ وعَمَّمَ اللَّبنُ: أَرْغَى كأَن رَغْوَتَه شُبِّهت بالعِمامة. ويقال للبن إذا أَرْغَى حين يُحْلَب: مُعَمِّمٌ ومُعْتَمٌّ، وجاء بقَدَحٍ مُعَمِّمٍ. ومُعْتَمٌّ: اسم رجل؛ قال عروة: أَيَهْلِكُ مُعْتَمٌّ وزَيْدٌ، ولَمْ أُقِمْ عَلى نَدَبٍ يَوْماً، ولي نَفْسُ مُخْطِرِ؟ قال ابن بري: مُعْتَمٌّ وزيد قبيلتان، والمُخْطِرُ: المُعَرِّضُ نفسه للهلاك، يقول: أَتهلك هاتان القبيلتان ولم أُخاطر بنفسي للحرب وأَنا أَصلح لذلك؟ وقوله تعالى: عَمَّ يتساءلون؛ أَصله عَنْ ما يتساءلون، فأُدغمت النون في الميم لقرب مخرجيهما وشددت، وحذفت الأَلف فرقاً بين الاستفهام والخبر في هذا الباب، والخبرُ كقولك: عما أَمرتك به، المعنى عن الذي أمرتك به. وفي حديث جابر: فَعَمَّ ذلك أَي لِمَ فَعَلْتَه وعن أَيِّ شيء كان، وأَصله عَنْ ما فسقطت أَلف ما وأُدغمت النون في الميم كقوله تعالى: عَمَّ يتساءلون؛ وأَما قول ذي الرمة: بَرَاهُنَّ عمَّا هُنَّ إِمَّا بَوَادِئٌ لِحاجٍ، وإمَّا راجِعاتٌ عَوَائِدُ قال الفراء: ما صِلَةٌ والعين مبدلة من أَلف أَنْ، المعنى بَرَاهُنَّ أَنْ هُنَّ إمَّا بوادئ، وهي لغة تميم، يقولون عَنْ هُنَّ؛ وأَما قول الآخر يخاطب امرأة اسمها عَمَّى: فَقِعْدَكِ، عَمَّى، اللهَ هَلاَّ نَعَيْتِهِ إلى أَهْلِ حَيٍّ بالقَنافِذِ أَوْرَدُوا؟ عَمَّى: اسم امرأة، وأَراد يا عَمَّى، وقِعْدَكِ واللهَ يمينان؛ وقال المسيَّب بن عَلَس يصف ناقة: وَلَها، إذا لَحِقَتْ ثَمائِلُها، جَوْزٌ أعَمُّ ومِشْفَرٌ خَفِقُ مِشْفَرٌ خفِقٌ: أَهْدَلُ يضطرب، والجَوْزُ الأَعَمُّ: الغليظ التام، والجَوْزُ: الوَسَطُ. والعَمُّ: موضع؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد: أَقْسَمْتُ أُشْكِيك مِنْ أَيْنٍ وَمِنْ وَصَبٍ، حَتَّى تَرَى مَعْشَراً بالعَمِّ أَزْوَالا (* قوله «بالعم» كذا في الأصل تبعاً للمحكم، وأورده ياقوت قرية في عين حلب وأنطاكية، وضبطها بكسر العين وكذا في التكملة). وكذلك عَمَّان؛ قال مُلَيْح: وَمِنْ دُونِ ذِكْرَاها الَّتي خَطَرَتْ لَنا بِشَرْقِيِّ عَمَّانَ، الثَّرى فالمُعَرَّفُ وكذلك عُمَان، بالتخفيف. والعَمُّ: مُرَّة بن مالك ابن حَنْظَلة، وهم العَمِّيُّون. وعَمٌّ: اسم بلد. يقال: رجل عَمِّيٌّ؛ قال رَبْعان: إذا كُنْتَ عَمِّيّاً فَكُنْ فَقْعَ قَرْقَرٍ، وإلاَّ فَكُنْ، إنْ شِئْتَ، أَيْرَ حِمارِ والنسبة إلى عَمٍّ عَمَوِيٌّ كأَنه منسوب إلى عَمىً؛ قاله الأخفش.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR698 harf* ع م م * * العَمُّ * أخو الأب والجمع * أعْمَام * و * عُمومة * مثل بعولة و * العُمُومَة * مصدر * العَمّ * كالأبوة والخؤولة ويقال بابن عمي ويابن عم ثلاث لغات و * عَمَّ * يتساءلون أصله عَمَّا فحُذفت منه ألف الاستفهام وتقول هما ابنا عم ولا تقل هما ابنا خال وتقول هما ابنا خالة ولا تقل هما ابنا عمة و * اسْتَعَمَّه * اتخذه عَمَّا و * تَعَمَّمَه * دعاه عَمَّأ و * العِمامة * واحدة * العَمائم * و *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR16.924 harf| | ( *!العَمُّ : أخُو الأبِ . ج : *!أعْمامٌ و ) | *!عُمُومٌ و ( *!عُمومَةٌ ) . قال سِيبَوَيْهِ : أدْخَلُوا | فيه الهَاءَ لتَحْقِيقِ التَّأنِيثِ ، ونَظِيرُه الفُحولَةُ | والبُعولَةُ . ( و ) حَكَى ابنُ الأعْرابِيّ في أدْنَى | العَدَدِ : ( *!أعُمٌّ ) ، قال الفَرَّاءُ : بِمنْزِلَةِ صَكٍّ | وأصُكٍّ ، وضَبٍّ وأَضُبٍّ . و ( جج : ) جَمْعُ | الجَمْع ( *!أعْمُمُونَ ) بإظْهارِ التَّضْعِيف ، وكان | الحُكمُ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.055 harfعَمَّ
عَمَّ U ( n. ac. عُمُوْم 27 ),
a. Was common, general, universal; was comprehensive, inclusive.
b. [ acc. & Bi ], Included, comprised, embraced in.
c. Covered entirely.
d. Made long.
e. ( n. ac. عُمُوْمَة 27t ), Became a paternal uncle.
f. [ pass. ], Wore a turban, a crown &c.; was crowned.
عَمَّمَ
عَمَّمَ II ,
a. Made general, universal, inclusive; extended to all.
b. Put
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok34.052 harfعمم
عَمَّ - يَعُمُّ - عَمّ - أَعْمَام - عَمَّة - عَمّات
عَمَّ - يَعُمُّ + كائن + كائناً: يكون له عماً: يكون أخا أبيه
عَمّ:على وزن " فَعْل" اسم فعل " عَمَّ - يَعُمُّ ": أخو الأب
أَعْمَام: حمع " عَم ّ "
عَمَّة: مؤنث " عَمّ ": أخت الأب
عَمّات: جمع " عمة "
وهذا اللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " النسب القريب"، وهي:
أَبَا - يَأْبُو- أب، أَمِمَ (
Mücavir kökler57 mücavir (73 toplam)
- خول
3 ortak ayet · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
- حرج
2 ortak ayet · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
- جنح
2 ortak ayet · Kanat demektir
- حلل
2 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- أخو
2 ortak ayet · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
- أمم
2 ortak ayet · Emam ön demektir
- دخل
2 ortak ayet · Dahl: Kuytu yer demektir
- جمع
2 ortak ayet · Yumruk demektir
- بنو
2 ortak ayet · Oğullar
- شتت
1 ortak ayet · Bölük bölük
- رضع
1 ortak ayet · Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
- ملك
2 ortak ayet · Melekut, tüm kainatı mülk olarak varlığını ifade eder
Geçtiği ayetler(3)
… أَوْ بُيُوتِ إِخْوَانِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخَوَاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَعْمَامِكُمْ أَوْ بُيُوتِ عَمَّاتِكُمْ أَوْ بُيُوتِ أَخْوَالِكُمْ أَوْ بُيُوتِ …
AmcalarınızKöre bir sorumluluk yoktur. Topala da bir sorumluluk yoktur. Hastaya da bir sorumluluk yoktur. Kendi evlerinizde veya babalarınızın evlerinde veya annelerinizin evlerinde veya erkek kardeşlerinizin evlerinde veya kızkardeşlerinizin evlerinde veya amcalarınızın evlerinde veya halalarınızın evlerinde veya dayılarınızın evlerinde veya teyzelerinizin evlerinde veya anahtarlarına malik olduğunuz yerlerde veya dostlarınızın evlerinde izinsiz yemek yemenizde bir sorumluluk yoktur. Bir arada veya ayrı ayrı yemenizde bir sorumluluk yoktur. Evlere girdiğiniz zaman, Allah katından bereket, sağlık ve güzellik dileyerek kendinize selam verin. Allah
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عمم |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Mükerrer (muzaaf) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خول, شمل, جمع |
| Zıt Kök | خصص |
| Çekirdek Özet 1 | Kuşatma, bütünü sarma, kapsama ve yukarıdan örterek toplama |
| Çekirdek Özet 2 | Baba soyundan gelen koruyucu geniş aile bağı ve mahremiyet hukuku |
| Çekirdek Özet 3 | Tikel unsurları çatısı altına alan kapsayıcı birlik ve riyaset modeli |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca biyolojik amca-hala akrabalığına indirgeyip kapsayıcı himaye, kabile riyaseti ve umumi nizam bağlamını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عم | Yayılma, kapsama, yükselerek kuşatma veya derinleşme; nitekim عمد kökünde yükselip direk olma, عمر kökünde alanı bütünüyle mamur kılma, عمق kökünde dibe doğru yayılma, عمل kökünde gücü yayarak ortaya koyma ve عمي kökünde görüşün bütünüyle perdelenmesi görülür | م | Kapsama ve sarma hareketine süreklilik ve katmanlı bir bürünme niteliği kazandırarak nesneyi başından itibaren bütünüyle örten, içine alan ve tevarüs edilen kapsayıcı bir çatı anlamı oluşturmuştur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, açığa çıkma, gözetme | Varlığı, kaynağı ve himaye altına alınacak alanı gözetleyen odak |
| م | Su; akış, yayılma, kaplama, derinlik | Sınırları aşarak çevreye yayılan, saran ve bütünü örten akışkan kuşatma |
| م | Su; akış, yayılma, kaplama, derinlik | İlk yayılmayı pekiştiren, örtücülüğü ve kapsayıcılığı pekişmiş sürekli bir bütüne dönüştüren ikinci katman |
| عمم | Gözeten kaynağın bütünü saran ve örten bir akışla çevreye yayılması | Bir nesnenin, başın veya topluluğun üstten kuşatıcı bir örtü veya himaye bağıyla bütünüyle sarılması ve genel bir birlik oluşturması |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi bütünüyle sarıp örtmek; başa sarık sarmak (el-imâme), bitkinin boy atıp boylu boyunca tarlayı kaplaması ve sütün üzerinde biriken köpüğün kabın ağzını bütünüyle örtmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays, soylu ve koruyucu amcalara sahip olmayı övdüğü beytinde kökü bu şerefli nesep ve kuşatıcı soy bağı anlamında kullanır: بجِيدٍ مُعِمٍّ في العَشِيَرَةِ مُخْوِلِ |
| Erken Arapça kullanım | Bir kimsenin topluma önder ve reis tayin edilmesi «kendisine sarık sarıldı» (عُمِّمَ الرَّجُلُ) şeklinde ifade edilmiş; sarık Arap geleneğinde taç mesabesinde sayılarak şeref ve riyaset simgesi kabul edilmiştir. Zü’r-Rimme de devenin ağzında biriken köpüğün dudakları sarmasını اعتم بالزبد الجعد الخراطيم mısraıyla tasvir etmiştir |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisānü’l-ʿArab, Esâsü’l-Belâga, Dîvânu İmri’i’l-Kays.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde عمم kökü, hem «baba birliği / klan / paternal soy» hem de «kuşatma / bütünü içine alma / cemaat olma» semantik matrisi üzerinde derin bir ortak mirasa dayanır. İbranicede yer alan עַם (ʿam) kelimesi «halk, kavim, topluluk, kabile» anlamındadır; kök fiil formu olan עָמַם (ʿāmam) ise «örtmek, karanlıkta bırakmak, gizlemek, kuşatmak» manalarını taşır. Ugarit dilinde ʿm kelimesi ata, akraba veya topluluk reisi bağlamında yer alırken, Aramicede ve Süryanicede עַמָּא (ʿammā) doğrudan «kavim, millet, ümmet» anlamıyla kullanılır. Akadcada immu / emu sözcüğü kayınpeder veya kabile hısımı çağrışımıyla benzer bir ailevi koruma dairesini gösterir. Arapçada bu ilksel katman bir yandan genel olma, yayılma ve sarma (umûm, imâme), diğer yandan babanın erkek kardeşi (amm) ekseninde kabilenin koruyucu erkek çekirdeğini ifade eden somut akrabalık terimine dönüşmüştür.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Hebrew and English Lexicon; Payne Smith, Thesaurus Syriacus; Koehler-Baumgartner, HALOT.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuşatma, bürüme ve kapsayıcılıktan kabile reisine ve amcaya geçiş | Başın sarıkla sarılması (el-imâme), boyun ve cüssede kamil boy atma (amîm) ve topluluğu saran ortak bağ (umûm) türevleriyle baba kardeşi olan amcaya ad olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿam / ʿāmam, Süryanice ʿammā, Ugaritçe ʿm | Batı Sami dillerinde kavim, halk ve kabilenin tamamını karşılayan kelime, Arapçada hem umumilik hem de bu umumiliğin koruyucu çekirdeği olan baba soyu amcalık kurumunda korunmuştur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik ortak koruyucu topluluk ve ata kökü | Aile ve klan birliğini temsil eden ata figürü ile örtücü kuşatma semantiği diğer arkaik katmanlarda da benzer fonetiklerle mevcuttur | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Gesenius Hebrew Grammar.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عمم | Anlamlı | Kapsamak, bütünü sarmak, amca olmak | Bir şeyi tamamen içine almak, umumi kılmak; sarık sarmak ve baba biraderliği bağı kurmak | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| معم | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilişte müstakil bir sülâsî kök anlamı kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ممع | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Dilcilerce terk edilmiş (mühmel) dizilişlerdendir | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عمم | Merkez | Kuşatma ve baba soyu bağı | Üstten sararak bütünü içine alan koruyucu ve umumi nesep birliği | Kapsayıcı ve himaye edici erkek soy bağıdır |
| خول | Komşu | Anne soyu akrabalığı | Babanın değil annenin kardeşi (dayı-teyze) üzerinden kurulan şefkat ve intisap bağı | عمم koruyucu ve hukuki velayet cephesini, خول ise hilkat ve bakım yönünü öne çıkarır |
| شمل | Komşu | İhata ve içine alma | Bir nesneyi her yönden çepeçevre sarıp örtü altına almak | شمل fiziksel çevrelemeyi, عمم ise hem fiziksel bürümeyi hem nesepsel ve idari genelliği vurgular |
| جمع | Komşu | Dağınık unsurları birleştirme | Ayrı parçaları tek bir yerde bir araya getirmek | جمع bir araya getirme eylemini, عمم ise yayılarak hepsini birden kapsayan çatıyı belirtir |
| خصص | Zıt | Tikele indirgeme ve ayırma | Bütünden bir parçayı ayırıp yalnızca ona özgü kılmak | Umumiliğin, genelliğin ve kapsayıcı çatının tam zıddıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عمم | Kuşatmak, amca olmak, genelleşmek | Bütünü içine alan sarma hareketi ve baba soyundan gelen erkek akrabalık bağı | Kesin |
| Latince | Patruus, generalitas, complecti | Amca, genellik, bütünüyle kuşatmak | Patruus yalnızca baba biraderi olan amcayı karşılar; kökün kuşatıcı ve kapsayıcı niteliği generalitas veya complecti ile ifade edilir | Güçlü |
| İngilizce | Paternal uncle, generality, envelopment | Amca, genellik, bütünü bürüme | Paternal uncle biyolojik akrabalıkla sınırlıdır; kökün ihata edici ve kapsayıcı umumi boyutu generality ve envelop kavramlarıyla aktarılabilir | Güçlü |
| Almanca | Onkel väterlicherseits, Allgemeinheit | Amca (baba tarafı), genellik | Biyolojik akrabalık ile kavramsal genellik ve sarma anlamları Almancada farklı köklerle karşılanır | Güçlü |
| Fransızca | Oncle paternel, généralité, englober | Baba tarafından amca, genellik, kapsamak | Oncle kelimesi dayı ve amcayı ayırmaz; kökün hususi anlamı için paternel sıfatı zorunludur, kuşatıcılık englober ile verilir | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary; Lewis & Short; Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَعْمَام / عَمّ | Babanın erkek kardeşi (amcalar) | Hukuki ve ictimai muaşeret bağlamında evlerinde serbestçe yemek yenilebilecek yakın mahremler ve nikahlanılması helal olan amca kızları (Nûr 24:61, Ahzâb 33:50) |
| عَمَّات | Babanın kız kardeşi (halalar) | Nikahlanılması ebediyen haram kılınan kan bağı mahremleri ve evlilik hukuku sınırları (Nisâ 4:23, Ahzâb 33:50, Nûr 24:61) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Umûm-husûs delaleti ve hitabın kapsamı | İlahi hitabın bütün mükellefleri kapsayıp kapsamadığı (el-hitâbü’l-âmm) ve lafzın umûmiliği üzerinden nassların bağlayıcılığı | Lafzın içine aldığı tüm fertleri istisnasız kuşatması |
| Fıkıh | Nikah engelleri, asabe yoluyla miras ve velayet | Amcanın asabe olarak terikedeki payı, evlilik engeli teşkil eden hala (ammetün) mahremiyeti ve nafaka yükümlülüğü | Baba soyundan gelen asabe gücü ve kan hısımlığı himayesi |
| Tefsir | Ahkam ayetlerinde aile hukuku ve sofra serbestiyeti | Nisâ 4:23 ve Nûr 24:61 ayetlerinde amca ve halaların zikredilerek aile içi güven ve mahremiyet dairelerinin tespiti | Geniş ailenin koruyucu ve güvenli iç halkası |
| Hadis | Nesep hukuku ve akrabalık hakları | «Kişinin amcası babasının dengi/özüdür» mealindeki rivayetler ve hilafet/riyaset istihkakında Kureyş umûmiyeti | Babanın yerine geçen velayet, hürmet ve koruma mercii |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi hitabın evrenselliği ve mahremiyet nizamı | Umûmî şeriat ve hürmet dairesi | Koruma | İlahi hitap tikel fırkalara değil bütün insanlığa teşmil edilirken, aile içi iffet sınırları amca ve halaları kapsayan kesin kurallarla korunur | Kesin |
| İlmi | Mantık ve fıkıh usulünde tümellik | Âmm lafız ve tümel önerme | Kuşatma | Tikel fertleri ortak bir ilke veya hüküm altında toplayarak zihni ve hukuki boşluk bırakmaz | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal liderlik ve asabiyet himayesi | İmare / Riyaset ve taçlandırma | Sevk ve İdare | Başa sarık sarılmasıyla (ta'mîm) temsil edilen riyaset, topluluğun ortak iradesini temsil eden bir üst çatı işlevi görür | Güçlü |
| İktisadi | Miras intikali ve klan içi dayanışma | Asabe mirası ve geniş aile nafakası | Paylaşım ve Teminat | Çekirdek ailenin tükendiği yerde amcaların devreye girerek iktisadi çöküşü önlemesi ve terekede himaye üstlenmesi | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kümeler teorisindeki evrensel küme ve kapsama bağıntısı | Bir evrensel kümenin (), tanımlı bütün alt kümeleri ve elemanları dışarıda hiçbir açık nokta bırakmaksızın sınırları içine alması, kökün yayılıp örtme ve umumi kılma dinamiğiyle birebir örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Geniş aile patrilineal akrabalık ağı ve sosyal güvenlik çatısı | Bireyin yalnızlaşmasını engelleyen, baba soyu üzerinden kurulan kurumsal himaye, kriz anlarında bireyi kuşatan bir kolektif güvence şemsiyesi oluşturur | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel ve duygusal bir amca-hala akrabalığına indirgeyerek, kökün taşıdığı kabilevi velayet, koruma, riyaset ve umumi kapsayıcılık boyutunu yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da geçen amca ve hala formları yalnızca birer soy kütüğü kaydı değil; miras, nafaka, velayet, evlilik dokunulmazlığı ve aile içi güvenli yaşam alanını tahkim eden hukuki dayanak noktalarıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Akrabalık bağlarının yalnızca nükleer aileye hapsedilmesiyle, İslam hukukunun öngördüğü asabe dayanışması, yetimlerin amca himayesiyle korunması ve geniş aile emniyeti kurumsal olarak kavranamaz hale gelir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İslam toplum nizamının temel taşı olan aile yapısının sınırlarını belirler; baba soyunun koruyucu ve hukuki sorumluluklarını tanımlayarak mahremiyet ve asabe hukukunu kurar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Nikah haramlarının sayıldığı ahkam ayetlerinde (Nisâ 4:23), evlilik izni ve denklik bağlamında (Ahzâb 33:50) ve ev içi mahremiyet ile sofra paylaşımını düzenleyen ictimai ayetlerde (Nûr 24:61) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Cahiliye döneminde amca kızlarıyla evliliğin mutlak tabulaştırılması veya tam aksine kadının haklarının gasp edilerek zorla amcazadeye verilmesi sapmasını dengeler; hem mahremiyeti korur hem de evlilik sınırlarını açıkça çizer |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesneyi veya başı üstten bütünüyle sarıp örten sarık; boy atarak zemini kaplayan nebatat; süt kabını bütünüyle örten köpük tabakası.
- Soyut anlamTikelleri kendi çatısı altında toplayan, kuşatıcı, genel ve koruyucu bir bütünlük vasfı; kabile nizamında himayeyi temsil eden baba soyu bağı.
- Sistematik karşılıkHukukta evrensel kapsayıcılık (el-umûm), siyasette topluluğu kuşatan riyaset (el-imâme/ta'mîm), aile nizamında ise asabe gücünü temsil eden paternal hamilik (el-umûmet).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde evrensel ve kapsayıcı üst çatıyı (عمم kökünün umûmî ve kuşatıcı vasfını), bu çatı altında korunan tikel alt kümeleri veya aile fertlerini, ise himaye altındaki tek tek unsurları sembolize eder. Tikel unsurların tamamının tarafından kapsanması, kökün fiziksel olarak sarıp örtme, soyut olarak genel kılma ve ictimai olarak amcalık/asabe himayesi altına alma hareketini ifade eder.