عمل
ع - م - ل
KÖK- 360 geçiş
- 313 ayet
- 58 sîga
- 13 sözlük
Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir. Abd kelimesi ile de akrabalığı vardır. Amel etmek başkasına iş yapmak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir. Abd kelimesi ile de akrabalığı vardır. Amel etmek başkasına iş yapmak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.338 harfباب العين واللاّم والميم معهما
ع ل م، ع م ل، م ع ل، ل م ع مستعملات
علم:
عَلِمَ يَعْلَمُ عِلْماً، نقيض جَهِلَ. ورجل علاّمة، وعلاّم، وعليم، فإن أنكروا العليم فإنّ الله يحكي عن يوسف "إني حفيظ عليم" وأدخلت الهاء في علامة للتّوكيد.
وما عَلِمْتُ بخبرك، أي: ما شعرت به. وأعلمته بكذا، أي: أَشْعَرْتُه وعلّمته تعليماً.
والله العالِمُ العَليمُ العلاّمُ.
والأَعْلَمُ الذي انشقّتْ شَفَتُه العُليا. وقوم عُلْمٌ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR493 harfعَمِلَ عَمَلاً. وأعْمَلَهُ غيره واسْتَعْمَلهُ بمعنًى. واسْتَعْمَلَهُ أيضاً: أي طلب إليه العمل. واعْتَمَلَ: اضطرب في العمل. وقال:
إنَّ الكريم وأبيك يَعْتَمِلْ
إن لم يَجِدْ يوماً على مَنْ يَتَّكِلْ
ورجلٌ عَمِلٌ، أي مطبوعٌ على العمل. ورجلٌ عَمولٌ. واليَعْمَلَةُ: الناقة النجيبة المطبوعة على العمل. وطريقٌ مُعْمَلٌ، أي لَحْبٌ مسلوكٌ. وعامِلُ الريح: ما يلي السِنان، وهو دون الثعلب. وتَعَمَّلَ فلان
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok15.394 harfباب العين واللام مع الميم
علم ، عمل ، لمع ، لعم ، ملع ، معل : مستعملات .
علم : حدّثنا محمد بن إسحاق السعديّ حدثنا سعد بن مَزْيد حدثنا أبو عبد الرحمن المُقْرِى في قول الله جلّ وعزّ : ( وَإِنَّهُ لَذُو عِلْمٍ لِّمَا عَلَّمْنَاهُ ) ( يُوسُف : 68 ) . فقلت : يا أبا عبد الرحمن ممن سمعت هذا ؟ قال : من ابن عُيَينة ، قلت : حَسْبي . وروي عن ابن مسعود أنه قال : ليس العلم بكثرة الحديث ولكن العِلم الخَشْية .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR15.990 harf(باب العين والميم وما يثلثهما)
(عمن) العين والميم والنون ليس بأصل، وفيه عُمان: بلد. ويقولون أعْمَن، إذا أتى عُمَان. قال:
فإن تُتْهِمُوا أُنْجِد خلافاً عليكُم *** وإن تُعمِنُوا مستحقِبي الشَّرِّ أُعرِقِ([1])
(عمه) العين والميم والهاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على حَيرة وقِلّة اهتداء. قال الخليل: عَمِهَ الرّجل يَعْمَهُ عَمَهاً، وذلك إذا تردَّد لا يدرِي أين يتوجَّه. قال الله: {وَيَذَرُهُم فِي
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.128 harf- العمل: كل فعل يكون من الحيوان بقصد، فهو أخص من الفعل (قال أبو هلال العسكري: والفرق بين الفعل والعمل: أن العمل إيجاد الأثر في الشيء. يقال: فلان يعمل الطين خزفا، ويعمل الخوص زنبيلا، والأديم سقاءا. ولا يقال: يفعل ذلك؛ لأن فعل الشيء عبارة عما وجد في حال كان قبلها مقدورا، سواء كان عن سبب أو لا. انظر: الفروق اللغوية ص 109 - 110)، لأن الفعل قد ينسب إلى الحيوانات التي يقع منها فعل بغير قصد، وقد ينسب
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR891 harfع م ل
تقول: أعط العامل عمالته ووفّه جعالته.
وفلان ابن عمل إذا كان قوياً عليه.
ويقال لمشاة اليمن: بنو عمل.
قال: فذكر الله وسمّى ونزل بمنزل ينزله بنو عمل لا ضفف يشغله ولا ثقل ويقال للذين يعملون بأيديهم في طين وبناء ونحوه: العملة.
وإنه لحسن العملة.
ويقال: من الذي عمّل عليكم أي نصب عاملاً.
والرجل يعتمل لنفسه ويستعمل غيره.
ويعمل رأيه.
ويتعمّل في حاجات المسلمين أي
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.930 harfقال الله عز وجل في آية الصَّدَقات: والعامِلِين عليها؛ هم السُّعاة الذين يأْخذون الصَّدَقات من أَربابها، واحدهم عامِلٌ وساعٍ. وفي الحديث: ما ترَكْتُ بعد نَفقة عيالي ومَؤُونة عامِلي صَدَقةٌ؛ أَراد بعياله زَوْجاتِه، وبعامِله الخَلِيفة بعده، وإِنما خَصَّ أَزواجَه لأَنه لا يجوز نكاحُهُن فجَرَت لهنَّ النفقةُ فإِنهن كالمُعْتَدَّات. والعامِلُ: هو الذي يتوَلَّى أُمور الرجل في ماله ومِلْكِه وعمَلِه، ومنه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR518 harf* ع م ل * * عَمل * من باب طرب و * أعْمَلَه * غيره و * اسْتَعملَه * بمعنى واستعمله أيضا أي طلب إليه العمل و * اعْتَمَل * اضطرب في * العَمَل * ورجل * عَمِلٌ * بكسر الميم أي مطبوع على العمل ورجل * عَمُولٌ * و * عَاملُ * الرمح ما يلي السنان وهو دون الثعلب و * تَعَمَّل * فلان لكذا و * التَّعْمِيل * تولية العمل يقال * عَمَّله * على البصرة و * العُمالة * بالضم رزق * العامِل * قلت قال الأزهري يقال *
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.581 harfالعمل، محركة: المهنة، وأيضا الفعل ج: أعمال وزعم بعض من أئمة اللغة والأصول أن العمل أخص من الفعل؛ لأنه فعل بنوع مشقة، قالوا: ولذا لا ينسب إلى الله تعالى، وقال الراغب: العمل كل فعل يصدر من الحيوان بقصده، فهو أخص من الفعل؛ لأن الفعل قد ينسب إلى الحيوانات التي يقع منها فعل بغير قصد، وقد ينسب إلى الجمادات، والعمل قلما ينسب إلى ذلك، ولم يستعمل في الحيوانات إلا في قولهم: الإبل والبقر العوامل، وقال
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR18.215 harfعَمِلَ
1 عَمِلَ ذ , aor. عَمَلَ , inf. n. عَمَلٌ, (S, O, Msb, K,) He worked, or wrought; laboured; served, or did service: he did, acted, or performed: (K, TA:) [generally, he did, &c., with a sort of difficulty, or with intention; but sometimes said of an inanimate thing: (see عَمَلٌ, below:)] he did, or he made, wrought, manufactured, or constructed, a thing. (Msb. [See, again, عَمَلٌ, below.])
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.822 harfعَمِلَ
عَمِلَ A ( n. ac. عَمَل 4 ),
a. Worked, laboured, wrought.
b. Did; made; performed, accomplished, executed; practised, exercised.
c. Acted, worked, operated, produced an effect.
d. [ 'Ala ], Worked, laboured, toiled at; applied himself to, busied himself with, engaged in.
e. [ Fī ], Acted upon; influenced; governed ( a case ).
f. [ La & 'Ala ], Ruled over, governed.... under (
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR66.628 harfعمل
عَمِلَ - يَعْمَلُ - عَمَل - أَعْمَال - عَامِل - عَامِلُون
عَمِلَ - يَعْمَلُ + كائن + شيئاً: يسعى لإحداث أثر في شيء بإرادة واعية: بدأ جهده وسعيه على شيء، فيستخدم قدراته التفكيرية والسلوكية لتكوين وبناء قول أو كلام أو فعل حركي أو نفسي، يؤثر على الفرد نفسه أو على الآخرين من كائنات: فالعمل هو بدء الفعل مع قصد وغاية ومراد: ولا يفهم من اللفظ
Sîgalar(58)
- تَعْمَلُونَYaparsınız(تَفْعَلُونَ)×83
- يَعْمَلُونَYaparlar(يَفْعَلُونَ)×56
- وَعَمِلُواVe yaptılar(وَفَعِلُوا)×53
- عَمِلُواYaptılar(فَعِلُوا)×20
- أَعْمَالَهُمْOnların işleri(أَفْعَالَهُمْ)×17
- وَعَمِلَVe yaptı(وَفَعِلَ)×11
- أَعْمَالُهُمْOnların işleri(أَفْعَالُهُمْ)×9
- عَمَلًاİş(فَعَلًا)×8
- عَمِلَYaptı(فَعِلَ)×8
- اعْمَلُواYapın(افْعَلُوا)×7
Mücavir kökler262 mücavir (621 toplam)
- صلح
93 ortak ayet · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- أمن
101 ortak ayet · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- حبط
16 ortak ayet · Habte suyu kurumuş kuyu demektir
- سوأ
42 ortak ayet · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
- خبر
22 ortak ayet · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- جزي
30 ortak ayet · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
- كون
107 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- جنن
35 ortak ayet · Bahçe demektir
- أجر
24 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- تحت
17 ortak ayet · Ayağın alt tarafı demektir
- حسن
31 ortak ayet · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
- زين
15 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
Geçtiği ayetler(313)
Bu kök 313 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
… يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
YaparsınızSonra bunun ardından kalbleriniz yine katılaştı. Şimdi onlar taş gibidir. Yahut daha da katı. Zira öylesi vardır ki; ondan ırmaklar kaynar, öylesi vardır ki; yarılıp ondan su fışkırır, öylesi de vardır ki; Allah korkusundan yuvarlanır. Allah, yaptıklarınızdan asla gafil değildir.
… يُرَدُّونَ إِلَى أَشَدِّ الْعَذَابِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
YaparsınızSonra sizler; birbirinizi öldüren, aranızdan bir takımını yurtlarından süren, onlara karşı günah ve düşmanlıkla birleşen, onları (yurtlarından) çıkarmak haram kılınmışken esir olarak geldiklerinde fidyeleşmeye kalkan kimselersiniz. Yoksa kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkar mı ediyorsunuz? Sizden böyle yapanın cezası; dünya hayatında rezil olmaktan başka birşey değildir. Kıyamet gününde ise onlar, azabın en şiddetlisine uğratılırlar. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.
وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
YaparsınızNamazı kılın, zekatı verin, kendiniz için önceden ne yollarsanız, onu Allah katında bulursunuz. Şüphesiz ki Allah, yaptığınızı hakkıyla görendir.
… شَهَادَةً عِنْدَهُ مِنَ اللَّهِ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
YaparsınızYoksa siz: İbrahim, İsmail, İshak, Ya’kub ve oğulları Yahudi veya Hristiyan idiler mi, diyorsunuz? Siz mi daha iyi biliyorsunuz yoksa Allah mı? Allah tarafından yanında bulunan şehadeti gizleyenden daha zalim kim vardır? Allah sizin yaptıklarınızdan gafil değildir, de.
وَمِنْ حَيْثُ خَرَجْتَ فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَإِنَّهُ لَلْحَقُّ مِنْ رَبِّكَ وَمَا اللَّهُ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ
YaparsınızNereden (yola) çıkarsan yüzünü Mescid-i Haram’a doğru çevir. Şüphesiz bu, Rabbından bir haktır. Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir.
… آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
YaparsınızAnneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.
… عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
Yaparsınızİçinizden ölenlerin geriye bıraktıkları eşler; kendi kendilerine dört ay ve on gün beklerler. Müddetlerini bitirdikleri vakit onların, kendileri için uygun olanı yapmalarından dolayı size bir günah yoktur. Ve Allah, işlediklerinizden haberdardır.
… لِلتَّقْوَى وَلَا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ إِنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
YaparsınızBir mehir kestiğniz takdirde temas etmeden önce onları boşarsanız; kestiğiniz mehrin yarısı onlarındır. Meğer, kendilerini bağışlamış veya nikah düğümü elinde bulunan kimse bağışlamış ola. Bağışlamanız, takvaya daha yakındır. Aranızdaki fazileti unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptığınız şeyleri görendir.
… ضِعْفَيْنِ فَإِنْ لَمْ يُصِبْهَا وَابِلٌ فَطَلٌّ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ
YaparsınızAllah’ın rızasını kazanmak ve kalblerindekini sağlamlaştırmak için mallarını infak edenlerin hali, bir tepedeki güzel bir bahçenin haline benzer. Kuvvetli bir sağanak düşünce; yemişlerini iki kat verir. Bol yağmur yağmasa bile bir çisenti bulunur ve Allah işlediklerinizi görür.
إِنْ تُبْدُوا الصَّدَقَاتِ فَنِعِمَّا هِيَ وَإِنْ تُخْفُوهَا وَتُؤْتُوهَا الْفُقَرَاءَ فَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَيُكَفِّرُ عَنْكُمْ مِنْ سَيِّئَاتِكُمْ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
YaparsınızSadakaları açıktan verirseniz ne güzel. Eğer onları gizler de fakirlere öyle verirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. Ve onunla günahlarınızdan bir kısmını yarlığar. Allah, her ne yaparsanız haberdardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عمل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فعل, صنع, كسب, سعى |
| Zıt Kök | عطل |
| Çekirdek Özet 1 | İrade, niyet ve gayretle bir nesneye, hedefe veya bedene yöneltilen sürekli ve dönüştürücü emek |
| Çekirdek Özet 2 | İmanın zorunlu ve somut tezahürü, ahlaki-hukuki sorumluluğun ve karşılığın temel dayanağı olan kasıtlı davranış |
| Çekirdek Özet 3 | Bilginin ve inancın pratik değere, toplumsal ve uhrevi üretime dönüştüğü dinamik eylem sistemi |
| Kritik Hata Riski | İradesiz veya bilinçsiz fiziki hareketleri amel sayarak kavramı soyut bir refleks derecesine indirmek ya da sadece bedensel işçilikle sınırlandırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عم | Genellik, toplayıcılık, kuşatıcılık, derinlik ve bir şeyi bütünüyle sarıp kaplama (karşılaştırınız: عمم, عمر, عمد, عمق) | ل | Genel toplayıcılık ve içsel potansiyeli bir hedefe, işe veya gayeye doğru sevk ederek amaca yönelik, iradeli ve dönüştürücü somut eylem haline getirme |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Bilinçli algı, niyet, basiret ve içsel kavrayışın eyleme kaynaklık etmesi |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Süreklilik, içten gelen birikim, akışkan güç ve eylemin yayılımı |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Hareketi bir gayeye sevk etme, irade ile yönlendirme ve sonuca bağlama |
| عمل | Gözün bilinci ve suyun dinamik gücünün bir amaç uğruna yönlendirilmesi; tasarlanan bilginin yönlendirici bir iradeyle dış dünyada işe ve esere dönüştürülmesi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir aleti zorlu bir işte kullanmak, çamur yoğurmak, taş ve kerpiçle inşa faaliyeti yürütmek; ayrıca mızrak demirinin hemen altındaki göğüs kısmına veya yük ve sefere alıştırılmış güçlü dişi deveye ad olmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahitlerinde mızrak gövdesinin vurucu kısmı ve hedefe yönelen çaba anlamında geçer: أطعن النجلاء يعوي كلمها / عامل الثعلب فيها مرجحن |
| Erken Arapça kullanım | Kişinin başkasına dayanmadan kendi emeğiyle geçinmesi ve bizzat çalışması anlamında kullanılır: إن الكريم وأبيك يعتمل / إن لم يجد يوما على من يتكل |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde عمل kökü, özellikle Orta ve Güney Sami kollarında bilinçli çaba, çalışma, yorulma ve üretim anlamlarını taşır. Kuzeybatı Sami grubunda (İbranice ve Ârâmîce) eylem alanı için daha çok فعل veya صنع köklerinin soydaşları öne çıkarken, kökün Arapçadaki gelişimi bedensel yorgunluk, aletli işçilik ve zihni bir planın icrası üzerinden özelleşmiştir. Kökün İbranice ve Süryanicedeki akraba biçimleri (örneğin İbranice עָמָל / amal) daha çok meşakkat, zahmet, ağır yük altında çalışma ve yorgunluk merkezli bir semantik çeper taşırken, Arapçada bu zahmet boyutu dönüştürücü üretkenlik, ahlaki sorumluluk ve kurumsal görev eksenine kayarak daha kapsamlı ve yapıcı bir eylem terimine evrilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane's Arabic-English Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Zahmetli çabadan maksatlı üretime geçiş | Bedeni ve aleti yoran ilkel işçilikten (çamur, kazı, binek) irade, kast ve zanaat gerektiren her türlü şuurlu eyleme genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice amal ile ortak köken bağı | Ortak Sami tabakasında meşakkat, çaba ve ağır emek ortak payda iken Arapçada meşakkat unsuru yerini kasıtlı ve gayeli iş üretimine bırakmıştır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik çeperde bedensel gayret kökleri | Doğu ve Güney Afro-Asyatik dillerinde güç harcama ve yük çekme temalı biçimlerle fonetik benzerlik gösterir | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عمل | Anlamlı | İradeli eylem ve emek | Bir amaç doğrultusunda planlı güç sarf etmek, üretmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| علم | Anlamlı | Bilgi ve işaret koyma | Bir şeyin hakikatini kavramak, ayırt edici iz bırakmak | Zihni öncül; Kur'an'da geçer |
| معل | Anlamlı | Hızlı hareket ve çekip alma | Suyun akması, devenin hızla yürümesi, azımsama | Kur'an'da geçmez |
| ملع | Anlamlı | Hızla geçip gitme | Adımlarını açarak süratle koşmak, çekip çıkarmak | Kur'an'da geçmez |
| لعم | Anlamlı | Yutma ve biriktirme | Ağzına lokmayı almak veya kap içine bir şey koymak | Kur'an'da geçmez |
| لمع | Anlamlı | Parlama ve işaret verme | Işığın çakması, el veya kılıçla uzaktan işaret etme | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عمل | Merkez | İradeli çaba ve iş | Kasıt, niyet, zihni tasavvur ve devamlılık içeren fiil | Bilinçli bir failin bir gayeye dönük gerçekleştirdiği her türlü sorumlu eylem |
| فعل | Komşu | Genel eylem | Kasıtlı olsun veya olmasın her türlü oluş, hareket ve etki | Hayvanlara, cansızlara ve anlık reflekslere de nispet edilebilen en genel hareket |
| صنع | Komşu | Ustalık ve sanat | İtina, ustalık, beceri ve nihai bir ürün hedefleyen biçimlendirme | Amelin özel bir türü olup estetik, teknik ve maharet gerektiren somut üretim |
| كسب | Komşu | Kazanç odaklı eylem | Failin kendisine fayda veya zarar getiren sonuç alıcı davranışı | Amelin neticesinde faile dönen ahlaki, iktisadi veya cezai yükümlülük boyutu |
| سعى | Komşu | Koşma ve gayret | Bir hedefe varmak için harcanan tempolu, istekli ve dinamik enerji | Eylemin içindeki hareket temposu, niyetin şiddeti ve arayış cehdi |
| عطل | Zıt | Atıllık ve işsizlik | İş görmez duruma gelmek, boş kalmak, işlevini yitirmek | Potansiyelin fiile dökülmemesi, eylemsizlik, aletin veya organın işlevsiz bırakılması |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عمل | İradeli iş, emek, uygulama | Kasıt, plan ve sonuç ilişkisini barındıran bilinçli eylem | Kesin |
| Latince | opus, operari, labor | Eser, iş üretmek, emek sarf etmek | opus ortaya çıkan eseri, labor ise harcanan zahmetli fiziksel çabayı vurgular | Güçlü |
| İngilizce | work, deed, act, labour | İş, eylem, fiil, emek | deed ahlaki yönü, work ve labour ise maddi ve mesleki üretimi daha çok karşılar | Güçlü |
| Almanca | Werk, Handlung, Arbeit | Eser, eylem, çalışma | Handlung iradeli davranışı, Arbeit zahmetli işi, Werk ortaya konan semereyi verir | Güçlü |
| Fransızca | œuvre, action, travail | Yapıt, hareket, emek | action failin iradesini, œuvre manevi veya maddi üretilmiş yapıtı karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İman ile yan yana gelen sâlih amel (عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) | İmanın pratik, ahlaki ve hukuki gereği olan ıslah edici fiiller | Kurtuluş, ebedi mükâfat ve müminlerin vasıflarının açıklandığı bağlamlar (Bakara 2:25, Kehf 18:107, Asr 103:3) |
| Kötülük ve günah işleme (عَمِلَ السُّوءَ / يَعْمَلُونَ السَّيِّئَاتِ) | İradeli olarak yoldan sapma, taşkınlık ve bilerek suç işleme | İlahi ceza, sorumluluk ve tövbe kapısının açıklandığı bağlamlar (Nisâ 4:110, En'âm 6:132) |
| Boşa çıkan amel (حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ) | İnkâr, riya veya şirk sebebiyle değeri ve sevabı sıfırlanan işler | Ahirette hüsrana uğrayacak inkârcı ve münafıkların nitelendiği bağlamlar (Bakara 2:217, Kehf 18:104) |
| Kurumsal görev ve kamu hizmeti (الْعَامِلِينَ عَلَيْهَا) | Bir toplumsal işi, kamu görevini veya zekât idaresini yürütme | Hukuki yetki, görev ve hak ediş bağlamı (Tevbe 9:60) |
| Maddi üretim, zanaat ve inşa (يَعْمَلُونَ لَهُ مَا يَشَاءُ) | Somut zanaat, yapı inşası ve teknik eser üretimi | Peygamberlerin mucizevi inşa ve sanat faaliyetlerinin anlatıldığı bağlamlar (Sebe 34:13) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İman-amel ilişkisi ve failin fiilleri | Amelin imanın bir parçası (cüzü) olup olmadığı, büyük günah işleyenin durumu ve amellerin yaratılması | İmanın varlık şartı mı yoksa kemal şartı mı olduğu ekseninde niyetli eyleme daralma |
| Fıkıh | Hükümlerin konusu, kamu görevi ve iş akitleri | Mükellefin fiilleri (ef'âl-i mükellefîn), mudarebe/muamele akitleri ve zekât memurluğu (âmil) şartları | Hukuki sorumluluk doğuran, bedeli ve karşılığı olan tanzim edilmiş iş gücü |
| Tefsir | Sâlih amel ve amellerin tartılması (vezn) | Sâlih amelin sınırları, amellerin tecessümü veya tescili, amellerin boşa çıkması (ihbât) | İmanın ahlaki ve toplumsal hayatta vücut bulmuş pratik tezahürleri |
| Hadis | Niyet-amel irtibatı ve amellerin değeri | Fiillerin niyetlere göre değerlendirilmesi, amellerin devamlılığı ve amellerin son anına göre hüküm alması | İhlasla yoğrulmuş, devamlı ve samimi pratik kulluk çabası |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve ahlak nizamı | İmanın pratikleşmesi | Dini iddiayı doğrulamak ve uhrevi karşılığı üretmek | İman soyut bir kabulden ibaret kalmayıp amel ile dışlaşarak meşruiyet kazanır | Kesin |
| İlmi | Bilgi-eylem bütünlüğü | Teori ve uygulayım | Bilgiyi tecrübeye, teknolojiye ve hayata aktarmak | Amelsiz ilim hedefsiz, ilimsiz amel ise boşa giden bir enerji kaybıdır | Güçlü |
| Siyasi | Kamu idaresi ve ehliyet | İdari görev ve tasarruf | Hukuku ve kamu düzenini icra etmek | Devlet mekanizması liyakatli âmillerin somut faaliyetleriyle işlerlik kazanır | Güçlü |
| İktisadi | Üretim, emek ve ücret | İktisadi iş gücü | Maddi katma değer ve meşru kazanç oluşturmak | Emek harcamadan kazanım meşru sayılmaz; ücret ancak yapılan amelin karşılığıdır | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fizikte iş (work) kavramı () | Bir kuvvetin bir kütleye etki ederek ona belirli bir doğrultuda yol aldırması gibi, amel de irade gücünün nesne üzerinde yönlü bir değişim meydana getirmesidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide faillik (agency) ve toplumsal pratik | Bireyin salt yapısal şartlara maruz kalmayıp bilinçli tercihleriyle toplumsal yapıyı dönüştürmesi ve eyleminin ahlaki-hukuki sorumluluğunu taşıması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ameli sadece fiziksel beden hareketine veya dar anlamda ibadet ritüellerine (namaz, oruç) ya da yalnızca ücretli fabrika işçiliğine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Zihinsel, ahlaki, iktisadi, hukuki, sanatsal ve toplumsal alanda iradeyle yapılan, niyetle yönlendirilen ve varlıkta ıslah veya ifsat üreten her türlü bilinçli tasarruf |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İmanın toplumsal ve ahlaki sorumluluktan koparılıp vicdani bir kanaate hapsedilmesi veya ibadet dışındaki mesleki ve bilimsel üretimin dini değer alanının dışına itilmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan tasavvurunun merkezinde pasif kabul değil, aktif sorumluluk yer alır. عمل kökü, insanın yaratılış gayesinin (imtihan) ve ahiret adaletinin ölçüsünü teşkil eden temel eksendir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İman ile amelin birbirine atfedildiği ayetlerde (Bakara 2:25), sorumluluğun şahsiliğini bildiren ilkelerde (Necm 53:39), adalet ve ceza sahnelerinde (Zilzâl 99:7-8) ve kamu-zekât düzenini kuran teşri hükümlerinde (Tevbe 9:60). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Eylemsiz bir imanın insanı kurtaracağı yönündeki temelsiz avuntuları, amellerin niyetten bağımsız salt mekanik şekillerden ibaret olduğu yanılgısını ve dünya-ahiret ayrımını düzelterek hayatın her anını sorumlu bir inşa alanına çevirir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir aleti veya bedeni belirli bir malzeme üzerinde zahmetle ve gayretle kullanarak dönüştürücü bir etki ve ürün meydana getirmek.
- Soyut anlamBilinçli bir failin niyet ve iradesini bir amaca bağlayarak varlık dünyasında ahlaki, hukuki ve ontolojik sonuçlar doğuran sorumlu davranışlar üretmesi.
- Sistematik karşılıkİnanç ve bilginin fiiliyat sahasında değer, adalet, toplumsal fayda ve ilahi rıza üretmek üzere örgütlenmiş pratik nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde failin ortaya koyduğu toplam ameli temsil eder. zamana bağlı niyet, bilinç ve irade yoğunluğunu; ise failin hedefine, ahlaki değer sistemine ve bilgi doğrultusuna işaret eden yönelimsel kuvvet vektörünü gösterir. İntegral, amelin anlık bir refleksten ziyade belirli bir zaman aralığı boyunca sürdürülen sürekli ve gayretli bir süreç olduğunu ifade eder. Sembolik sonuç ise bu eylemin varlıkta ve ahirette doğurduğu nihai karşılığı, mükâfatı veya sorumluluğu simgeler.