عنب
ع - ن - ب
KÖK- 11 geçiş
- 11 ayet
- 7 sîga
- 11 sözlük
E’nab, Üzüm asması demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
E’nab, Üzüm asması demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR961 harfباب العين والنّون والباء معهما
ع ن ب، ع ب ن، ن ع ب، ن ب ع مستعملات
عنب:
رجل عانب: ذو عِنَب كثير، كما يقال: لابن وتامر، أي: كثير اللّبن والتّمر، الواحدة: عِنَبَةٌ ويجمع أَعْناباً.
والعُنّاب: ثَمَرٌ، والعُنَابُ الجبلُ الصغير الأسودُ.
وظبيٌ عَنَبانٌ: نشيط، ولم أسمع للعَنَبانِ فِعلاً. قال:
يشتدّ شدّ العَنَبانِ البارحِ
والعِنَبَةُ: قُرْحة تُعْرفُ بهذا الاسم.
والعُنابُ: المطر، ويجمع أَعْنِبة.
عبن:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR441 harfالحبة من العِنَب عِنَبة، وهو بناء نادر، فإن أردت جمعه في أدنى العدد جمعته بالتاء فقلت عِنَبات، وفي الكثير عِنَبٌ وأعْناب. والعِنَباءُ بالمد: لغة في العنب، والعِنَبَةُ: بَثْرةٌ تخرج بالإنسان. والعُنَّابُ بالضم: معروف؛ الواحدة عُنَّابة. والعُناب بالتخفيف: العظيم الأنف. قال:
وأخرَقَ مَهْبوتِ التراقي مُصَعَّد البَ لاعيمِ رِخْو المنكـبـين عُـنـابِ
والعُنابُ: وادٍ. والعُناب: العَفَل. والعَنَبان
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR3.226 harfباب العين والنون والباء
عنب ، عبن ، نبع ، نعب : مستعملة .
عنب : العِنَبُ معروف ، والواحدة عِنَبَة . وقال الليث : رجل عَانِبٌ : ذو عنب ، كما يقولون : تَامِرٌ ، ولابِنٌ ، أي ذو تَمْرٍ وَلَبن . قال : والعُنَّابُ من الثَّمر يقال له : السَّنجِلان بلسان الفرس .
وقال ابن شُميل : العِنَبة : بَثْرَة تشتدّ فتَرِم وتمتلىءُ ماءً وتُوجِعُ ، تأخذ الإنسان في عينه وحَلْقه .
يقال : في عينه عِنَبة .
وقال الفرّاء :
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR24.772 harf(باب العين والنون وما يثلثهما([1]))
(عني) العين والنون والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: الأوّل القَصْد للشيء بانكماشٍ فيه وحِرْصٍ عليه، والثاني دالٌّ على خُضوع وذُلّ، والثالث ظهورُ شيء وبروزُه.
فالأوّل منه([2]) عُنِيت بالأمر وبالحاجة. قال ابن الأعرابيّ: عَنِي بحاجتي وعُنِي- وغيره قال أيضاً ذلك. ويقال مثل ذلك: تعنّيت أيضاً، كل ذلك يقال -عِنايةً وعُنِياً فأنا مَعْنيّ به وعَنٍ به. قال الأصمعيّ: لا يقال
(باب العين والنون وما يثلثهما([1])) (عني) العين والنون والحرف المعتل أصولٌ ثلاثة: الأوّل القَصْد للشيء بانكماشٍ فيه وحِرْصٍ عليه، والثاني دالٌّ على خُضوع وذُلّ، والثالث ظهورُ شيء وبروزُه. فالأوّل منه([2]) عُنِيت بالأمر وبالحاجة. قال ابن الأعرابيّ: عَنِي بحاجتي وعُنِي- وغيره قال أيضاً ذلك. ويقال مثل ذلك: تعنّيت أيضاً، كل ذلك يقال -عِنايةً وعُنِياً فأنا مَعْنيّ به وعَنٍ به. قال الأصمعيّ: لا يقال عَنِيَ. قال الفرّاء: رجل عانٍ بأمري، أي مَعْنِيّ به. وأنشد: عانٍ بِقصْوَاها طويلُ الشُّغْلِ *** له جَفيرانِ وأيُّ نَبْلِ([3]) ومن الباب: عَناني هذا الأمر يَعنينِي عِنايةً، وأنا معنِيٌّ [به] واعتنيت به وبأمره. والأصل الثاني قولهم: عَنَا يَعنو، إذا خضَع. والأسيرُ عانٍ. قال أبو عمرو: أَعْنِ هذا الأسير([4]) ، أي دَعْه حتَّى ييبَس القِدّ عليه. قال زهير: ولولا أن ينالَ أبا طَرِيفٍ *** إسارٌ من مَليكٍ أو عَنَاءُ([5]) قال الخليل: العُنُوّ والعَناء: مصدرٌ للعاني. يقال عانٍ أقرَّ بالعُنُوّ، وهو الأسير. والعاني: الخاضع المتذلّل. قال الله تعالى:﴿وَعَنَتِ الوُجُوهُ لِلْحَيِّ القَيُّومِ﴾ [طه 111] . وهي تَعنُو عُنوّاً. ويقال للأسير: عنا يعنو. قال: * ولا يقال طَوَالَ الدَّهرِ عانيها * وربّما قالوا: أَعْنُوه، أي ألقوه في الإسار. وكانت تلبية أهلِ اليمن في الجاهلية هذا: جاءت إليك عانيه *** عبادُك اليمانِيَهْ كيما تحجّ الثَانيهْ *** على قِلاصٍ ناجِيَه ويقولون: العاني: العبد. والعانية: الأمَة. قال أبو عمرو: وأعنيته* إذا جعلتَه مملوكاً. وهو عانٍ بَيِّن العَناء. والعَنوة: القَهر. يقال أخذناها عَنْوة، أي قهراً بالسيف. ويقال: جئت إليك عانياً، أي خاضعاً. ويقولون([6]) : العَنوة: الطاعة. قال: * هلَ أنتَ مُطيعِي أيُّها القلبُ عَنوةً * والعناء معروف، وهو من هذا. قال الشيبانيُّ: رُبَّتْ عَنْوةٍ لك من هذا الأمر، أي عناء. قال القطاميّ: وَنأتْ بحاجتنا ورُبَّتَ عَنوةٍ *** لك من مواعدها التي لم تَصدُقِ([7]) قالوا: وتقول العرب: عَنَوْتُ عند فلانٍ عُنُوّاً، إذا كنتَ أسيراً عنده. ويقولون في الدعاء على الأسير: لا فَكَّ الله عُنْوَته! بالضم، أي إساره. ومن هذا الباب، وهو عندنا قياسٌ صحيح: العَنِيَّة، وذلك أنها تُعنِّي كأنّها تُذِلّ وتَقْهَر وتشتدُّ على من طُلِيَ بها. والعَنِيَّة: أبوال الإبل تَخْثُر، وذلك إذا وُضعت في الشَّمس. ويقولون: بَل العَنِيّة بولٌ يُعْقَد بالبَعْر. قال أوس: كأنّ كُحَيلاً مُعْقَداً أو عَنيَّةً *** على رَجْع ذفراها من اللِّيث واكفُ([8]) قال أبو عبيد من أمثال العرب: "عَنِيَّةٌ تَشِفي الجَرَب([9]) "، يضرب مثلاً لمن يُتداوَى بعقله ورأيه([10]) ، كما تُداوَى الإبل الجَرْبَى بالعنيَّة. قال بعضهم: عَنَّيت البعير، أي طليتُه بالعَنِيّة. وأنشد: على كلِّ حرباء رعيل كأنّه *** حَمُولةُ طالٍ بالعَنيَّة ممهلِ([11]) والأصل الثالث: عُنْيان الكِتاب، وعُنوانه، وعُنْيانه. وتفسيره عندنا أنّه البارز منه إذا خُتم. ومن هذا الباب مَعنى الشَّيء. ولم يزد الخليل على أنْ قال: معنى كلِّ شيء: مِحْنَتُه وحاله التي يَصِير إليها أمره([12]) . قال ابنُ الأعرابيّ: يقال ما أعرِف معناه ومَعناته. والذي يدلُّ عليه قياسُ اللُّغة أنَّ المعنى هو القَصْد الذي يَبرُز ويَظهر في الشَّيْء إذا بُحث عنه. يقال: هذا مَعنَى الكلامِ ومعنى الشِّعر، أي الذي يبرز من مكنون ما تضمَّنه اللَّفظ. والدَّليل على القياس قول العرب: لم تَعْنِ هذه الأرضُ شيئاً ولم تَعْنُ أيضاً، وذلك إذا لم تُنبت، فكأنَّها إذ كانت كذا فإنّها لم تُفِد شيئاً ولم تُبْرِز خيراً. ومما يصحِّحه قولُ القائل([13]) : ولم يَبقَ بالخلصاء مِمّا عَنَتْ به *** من البَقْل إلاَّ يُبْسُها وهَجيرُها ومما يصحِّحه أيضاً قولهم: عَنَتِ القِرْبةُ تَعنُو، وذلك إذا سال ماؤها. قال المتنخِّل: * تعنو بِمَخْرُوتٍ([14]) * قال الخليل: عنوانُ الكتابِ يقال منه: عَنَّيْت الكتاب، وعنَّنْته، وعَنْوَنته. قال: وهو فيما ذَكَروا مشتقٌّ من المعنَى. قال غيره: مَن جعل العنوان من المعنى قال: عَنَّيت بالياء في الأصل. وعُنوانٌ تقديرهُ فُعْوَال. وقولك عَنْونْت فهو فَعْولْت. قال الشَّيباني: يقال ما عَنَا من فلانٍ خيرٌ، وما يعنو من عملك هذا خيرٌ عَنْواً. (عنب) العين والنون والباب أُصَيلٌ يدلُّ على ثمرٍ معروف، وكلمةٍ غير ذلك. فالثَّمر العِنَب، واحدته عِنَبة. ويقولون: ليس في كلامهم فِعَلة إلاّ عِنَبة. وربمَّا قالوا للعِنَب العِنَباء. قال: * العِنَباء المتَنَقّى والتِّينْ ([15]) * وربَّما جمعوا العنب على الأعناب. ويقال رجل عانِبٌ، أي كثير العنب، كما يقال تامرٌ ولابنٌ. والكلمة الأخرى: العَنَبان، على وزن فَعَلان: الوَعِل الطَّويل القرون. قال: * يشدُّ شدّ العَنَبانِ البارِحِ * ويقال للظَّبْي النَّشيط: العَنَبان، ولا يُبنَى منه فِعْل. (عنت) العين والنون والتاء أصلٌ صحيح يدلُّ على مَشَقّة وما أشبَهَ ذلك، ولا يدلُّ على صحّة ولا سهولة. قال الخليل: العَنَت: المشقّة تدخلُ على اللسان. تقول عَنِتَ فلان، أي لِقيَ عَنَتاً، يعني مشقّة. وأعْنَتَه فلانٌ إعناتاً، إذا أدخل عليه عَنَتاً. وتَعَنَّته تَعَنُّتاً، إذا سأله عن شيء أراد به اللَّبْسَ عليه والمشقّة. قال ابن دريد([16]) : العَنَت: العَسْف والحمل على المكروه. أعْنَتَه يُعْنته إعناتاً. ويُحمَل على هذا ويقاسُ عليه([17]) ، فيقال للآثِم: عَنِت عَنَتاً، إذا اكتسب مأثماً. قال الفَرّاء في قولـه تعالى: ﴿ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ العَنَتَ مِنْكُمْ﴾ [النساء 25]، أي يرخّص لكم في تزويج الإماء إذا خافَ أحدُكم أن يَفجُر. قال الزّجَّاج: العَنَت في اللغة: المَشَقّة الشديدة. يقال أكَمَةٌ عَنوتٌ، أي شاقّة. قال المبرِّد: العَنَت هاهنا: الهلاك: وقال غيره: معناه ذلك لمن خاف أن تحمله الشَّهْوَةُ على الزِّنَى، فيلقى الإثمَ العظيمَ في الآخرة. (عنج) العين والنون والجيم أصلٌ صحيح واحدٌ يدلُّ على جَذْبِ شيء بشيء يمتدّ، كحبلٍ وما أشبهه. قال الخليل: العِنَاح: سَيْر أو خيط يُشدُّ في أسفل الدّلو، ثمَّ يشَدُّ في عُروتها. وكلُّ شيء لـه ذلك فهو عِنَاج. فإذا انقطع الحبلُ أمسك العِناجُ الدَّلوَ أن تقع في البئر. قال: [وكلُّ] شيء تجذبه إليك فقد عَنَجتَه. قال: قومٌ إذا عقَدوا عَقداً لجارهم *** شدوا العِنَاج وشدُّوا فوقه الكَرَبا([18]) وقال آخر: وبعضُ القولِ ليس له عِناجٌ *** كسَيلِ الماء ليس لـه إتاءُ([19]) الإتاء: المادّة. وجمع العِناج عُنُج، وثلاثةُ أعنِجة. والرجل يَعْنُِج إليه رأسَ بعيره، أي يجذِبُه بخِطامه. ويقال: إنّ العِناج إنّما يكون في عُرَى الدَّلو، ولا يكون في أسفلها. وأنشد: لها عِناجانِ وسِتُّ آذانْ([20]) *** واسعةُ الفَرْغ أديمان اثنانْ قال ابنُ الأعرابيّ: عَنَجْت الدّلو وأعْنَجْتُها. قال أبو زيد: العَنْج: جذبُك رأسَها وأنت راكبُها. يعني النّاقة. قال أبو عُبيدة: من أمثالهم في الذي لا يَقبل الرّياضة: "عَوْدٌ يُعَلّم العَنْج". وأما الذي ذكرناه من قوله: * وبعض القول ليس له عِناجٌ * فقال أبو عمرو بن العلاء: العِناج في القول: أن يكون [له] حصاةٌ فيتكلّم بعلمٍ ونَظر، وإذا لم يكن لـه عِناج خرجَ منه ما لا يريد صاحبُه. ومعنى
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.973 harfالعِنَبُ: معروف، واحدتُه عِنَبة؛ ويُجْمَعُ العِنبُ أَيضاً على أَعناب. وهو العِنَباءُ، بالمدّ، أَيضاً؛ قال: تُطْعِمْنَ أَحياناً، وحِـيناً تَسْقِـينْ
العِنَباءَ الـمُتَنَقَّى والتِّينْ،
كأَنها من ثَمَر البساتِـينْ،
لا عَيْبَ، إِلاَّ أَنـَّهنَّ يُلْهِـينْ
عن لَذَّةِ الدنيا وعن بعضِ الدِّينْ
ولا نظير له إِلاَّ السِّـيَراءُ، وهو ضَرْبٌ من البرود، هذا قول كراع. قال الجوهري: الـحَبَّةُ من العِنَبِ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR68 harf* ع ن ب * * العِنَباء * بكسر العين وفتح النون والمد لغة في * العِنَب
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.752 harfالعنب هو ثمر الكرم: م كالعنباء بالمد، نقل عن الفهري في شرح الفصيح. يقال: هذا عنب وعنباء بالمد وأنشد الفراء:
كأنها من شجر البساتين
العنباء المتنقى والتـين قاله شيخنا. قلت: والأبياتث في التهذيب، ولسان العرب:
تطعمن أحيانا وحينا تسـقـين
كأنها من ثمر الـبـسـاتـين
لا عيب إلا أنـهـن يلـهـين
عن لذة الدنيا وعن بعض الدين
العنباء المتنـقـى والـتـين
ولا نظير له
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR4.641 harfعنّب
2 عنّب ذ , (O, K,) inf. n. تَعْنِيبٌ, (K,) said of a grape-vine, [meaning It produced grapes,] (O, K,) is from العِنَبُ. (O.)
عِنَبٌ
عِنَبٌ ذ and ↓ عِنَبَآء both signify the same, (S, O, K,) the latter said by Kr to be the only word of its measure except سِيَرَآء, but Kh mentions also حِوَلَآء, and Ibn-Kuteybeh adds to these خِيَلَآء, (TA,) [whence it seems to be, accord. to analogy,
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR380 harfعَنَبَ
عَنَبَ عَنَّبَ II
a. Produced grapes.
عِنَب
عِنَب 7 , ( pl. أَعْنَاْب 38 ),
a. Grape.
عِنَبَة
عِنَبَة 7t , ( pl. reg. ),
a. Grape.
b. Pimple, pustule.
عِنَبِيّ
عِنَبِيّ 7yi ,
a. Relating to grapes; made of grapes.
أَعْنَبُ
أَعْنَبُ 14 ,
a. Bignosed.
عَنَّاْب
عَنَّاْب 28 ,
a. Seller of grapes.
عُنَّاْب
عُنَّاْب 29 , عُنَّاْبَة 29t ,
a. Jujube; jujube-tree.
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok17.430 harfعنب
عَنَبَ - يَعْنِبُ - عِنَب - أَعْنَاب
عَنَبَ - يَعْنِبُ + الكائن أو النبت: ينشط ويخف فيبرز ويطلع وينتؤ خارجاً من مكمنه: وخاصة لنمو الثمر وخروجه على شكل عناقيد أو فقاعات كروية صغيرة
عِنَب: اسم جنس الفاكهة المعروفة التي تكون بشكل عناقيد
أَعْنَاب : جمع " عِنَب "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نمو النبات بحسب شكل الثمرة " وهي:
عَدَسَ -
Mücavir kökler64 mücavir (82 toplam)
- نخل
9 ortak ayet · Hurma ağacıdır
- جنن
7 ortak ayet · Bahçe demektir
- ثمر
4 ortak ayet · Meyve demektir
- زرع
3 ortak ayet · Ekin demektir
- زيت
2 ortak ayet · Zeytindir
- فكر
2 ortak ayet · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
- صنو
1 ortak ayet · Kökteşler
- قضب
1 ortak ayet · Sarmaşık demektir
- قنو
1 ortak ayet · Hurma salkımı demektir
- ينع
1 ortak ayet · Ve onun olgunlaşması
- فجر
2 ortak ayet · Fecr Yarık demektir
- نبت
2 ortak ayet · Bitki
Geçtiği ayetler(11)
… وَمِنَ النَّخْلِ مِنْ طَلْعِهَا قِنْوَانٌ دَانِيَةٌ وَجَنَّاتٍ مِنْ أَعْنَابٍ وَالزَّيْتُونَ وَالرُّمَّانَ مُشْتَبِهًا وَغَيْرَ مُتَشَابِهٍ انْظُرُوا إِلَى ثَمَرِهِ …
ÜzümlerO’dur; gökten su indirmiş olan. Onunla her bitkiyi çıkardık. Ondan yeşillikler çıkardık. Ondan yığın yığın taneler, hurmaların tomurcuklarından sarkan salkımlar, birbirine hem benzeyen, hem benzemeyen üzümlerden, zeytinden ve nardan bahçeler yapıp çıkarıyoruz. Meyvesine; bir meyve verdikleri zaman, bir de olgunlaştıkları zaman bakın. Şüphesiz ki bunlarda; iman eden bir kavim için ayetler vardır.
وَفِي الْأَرْضِ قِطَعٌ مُتَجَاوِرَاتٌ وَجَنَّاتٌ مِنْ أَعْنَابٍ وَزَرْعٌ وَنَخِيلٌ صِنْوَانٌ وَغَيْرُ صِنْوَانٍ يُسْقَى بِمَاءٍ وَاحِدٍ …
ÜzümlerYeryüzünde birbirine komşu toprak parçaları, üzüm bağları, ekinler ve çatallı çatalsız hurma ağaçları vardır. Hepsi de aynı su ile sulanır. Ama lezzetçe onları birbirinden ayrı kılmışızdır. Şüphesiz ki bunlarda; akleden bir kavim için ayetler vardır.
وَاضْرِبْ لَهُمْ مَثَلًا رَجُلَيْنِ جَعَلْنَا لِأَحَدِهِمَا جَنَّتَيْنِ مِنْ أَعْنَابٍ وَحَفَفْنَاهُمَا بِنَخْلٍ وَجَعَلْنَا بَيْنَهُمَا زَرْعًا
ÜzümlerOnlara iki adamı örnek ver ki; birisine iki üzüm bağı verip çevresini hurmalıklarla çevirmiş ve aralarında ekinler bitirmiştik.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عنب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | نخل, شجر, ثمر, زيت |
| Zıt Kök | جدب |
| Çekirdek Özet 1 | Salkım halinde tanelenen, sulu, tatlı ve asma üzerinde yetişen meyve; bağ ve asma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi lütuf, su ile canlanan bereketli bahçeler ve insan için rızık/nimet delili |
| Çekirdek Özet 3 | Emeğin, bakımın ve suyun birleşimiyle oluşan yüksek verimli, çok amaçlı zirai zenginlik |
| Kritik Hata Riski | Kelimeyi yalnızca mayalanıp şaraba dönüştürülen bir nesneye indirgeyerek Kur'an'daki bütüncül gıda, bağ ve rızık fonksiyonunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عن | Ortaya çıkma, yönelme, bir tarafa meyledip tutunma veya boyun bükme; عنق, عنت, عند köklerinde olduğu gibi bir uzantı, engel veya belirgin bağ kurma hali | ب | Çekirdeğin yönelme ve tutunma hareketine içe alma, toplanma ve bünyesinde öz/su biriktirme karakteri katarak salkımlaşıp tane tutan asma meyvesini ifade etmiştir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Açığa çıkma, dışarıdan belirgin şekilde fark edilme, pınarın kaynaması gibi özün dışa vurumu |
| ن | Filiz, yılan, balık | Canlılığın sürmesi, uzama, filizlenip sarılma, süreklilik ve bereketli çoğalma |
| ب | Ev, çadır | İçeride barındırma, muhafaza etme, bir sınır içinde özü veya suyu toplama |
| عنب | Gözden filizlenip bir kapta toplanma | Asmanın filizlenerek dallanması, uzayıp tutunması ve her bir tanenin kendi zarı içinde zengin bir su ve öz barındırması hareketini tasvir eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Asma ağacı ve bu ağacın salkımlı, etli ve sulu tanelerden oluşan meyvesi; ayrıca bu meyvenin oluşturduğu bağ ve bahçe alanı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde seçkin meyveler, şarap üretimi ve lüks tüketim bağlamında incir ve diğer meyvelerle anılmıştır. Ebû Züeyb el-Hüzelî veya erken kabile şairlerinin aktardığı beyitlerde temizlenip seçilmiş üzüm şu mısrada zikredilir: العِنَباء المتَنَقّى والتِّينْ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik sözlüklerde bol üzüme ve bağa sahip kimseler için عانِب tabiri kullanılmış; ayrıca dağ keçisinin çevik sıçrayışı için العَنَبان benzetmesi yapılmıştır |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça عنب kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde üzüm, asma ve meyve salkımı bağlamında geniş bir ortak mirasa dayanır. İbranicede salkım ve üzüm tanesini karşılayan ענב (ʿēnāb), Ugarit dilinde ʿnb, Süryanicede ʿenbtā veya ʿenbā ve Ge'ez dilinde ʿanab biçimleri aynı morfo-semantik kökenden gelmektedir. Bütün bu Sami dillerinde kök, hem tekil üzüm tanesini hem de salkımlı bağ ürününü ifade etmek üzere erken tarım çağlarından itibaren yerleşik hale gelmiştir. Kökün Akadca katmanında doğrudan aynı biçim yerine inbu (meyve, ürün) sözcüğü ile fonetik ve anlamsal bir geçişkenlik tartışılsada, kökün Batı Sami kolunda bağcılık kültürünün temel adı olarak özelleştiği açıktır.
Güven Kesin
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عنب kökünden türeyen isimleşmiş yapı | Arapçada fiil çekimi yerine doğrudan isim (عِنَب, أَعْنَاب) ve sıfat/nisbet kalıplarıyla yaşamış, meyve ve bağ kültürünün adı olmuştur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ענב, Süryanice ʿenbā, Ugaritçe ʿnb | Ortak Sami mirası olarak salkımlı asma meyvesi ve bağ ürünü anlamını kesintisiz korumuştur | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arabistan ve Habeş (Ge'ez) dilleri | Bölgesel vaha ve teras tarımının bir parçası olarak tarımsal terminolojide korunmuştur | Güçlü |
Kaynak David Cohen, Koehler-Baumgartner, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عنب | Anlamlı | Üzüm, asma, bağ | Salkımlı, taneli ve sulu meyve; bağ alanı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| عبن | Anlamlı | İrilik, kabalık, gövdelilik | İri yapılı, cüsseli insan veya deve için kullanılır | Kur'an'da geçmez; fiziksel hacim ve dolgunluk ortaklığı |
| نعب | Anlamlı | Ses çıkarma, hızlı hareket | Karganın ötüşü veya hızlı yürüyüş | Kur'an'da geçmez; fonetik permütasyon |
| نبع | Anlamlı | Kaynama, fışkırma | Suyun topraktan veya kaynaktan fışkırması | Kur'an'da geçer; suyun dışa vurumu yönüyle hedef kökün sululuğuyla tematik bağ kurar |
| بعن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilmiştir |
| بنع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmel kabul edilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عنب | Merkez | Asma ve salkımlı meyve | Doğrudan asma, üzüm tanesi ve bağ bütünlüğünü temsil eder | Salkım yapısı, sululuğu ve doğrudan tüketimiyle öne çıkar |
| نخل | Komşu | Hurma ağacı ve bahçesi | Kur'an'da daima عنب ile eşleşen, çöl/vaha dengesinde dik duruşlu diğer temel besin ağacıdır | Üzüm asma ve sarılıcı iken hurma gövdeli ve diktir |
| شجر | Komşu | Genel ağaç ve bitki örtüsü | Gövdesi ve dalı olan bitkilerin genel adıdır | عنب özel bir meyve ve bitki türünü adlandırır |
| ثمر | Komşu | Meyve ve ürün | Her türlü bitkisel verimin ve hasadın üst kavramıdır | عنب, semerenin en seçkin ve somut örneklerinden biridir |
| زيت | Komşu | Zeytin ve zeytinyağı | Sıvı ve gıda bereketi yönüyle üzüm bağlarıyla birlikte anılan Akdeniz havzası ürünüdür | Zeytinde yağlılık, üzümde tatlı su ve şeker baskındır |
| جدب | Zıt | Kuraklık ve kıtlık | Yağmurun kesilmesi, bitkilerin kuruması ve bağların yok olması halidir | عنب kökünün temsil ettiği bereket, su ve asma yeşilliğinin karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عنب | Üzüm, bağ | Hem tekil meyve tanesini hem de bağ bütününü karşılar | Kesin |
| Latince | Uva, Vitis | Üzüm, asma | Uva taneyi ve salkımı, vitis ise asma bitkisini karşılar | Kesin |
| İngilizce | Grape, Vine | Üzüm, asma | Grape meyveyi, vine sarılıcı asma bitkisini ifade eder | Kesin |
| Almanca | Weintraube, Rebe | Üzüm salkımı, asma | Weintraube meyve salkımını, Rebe asmayı belirtir | Kesin |
| Fransızca | Raisin, Vigne | Üzüm, asma | Raisin meyveye, vigne ise bitki ve bağ yapısına odaklanır | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَعْنَابٍ / وَأَعْنَابٍ | Dünya hayatındaki ilahi nimet ve ayet (delil) | Yağmur ile yeryüzünün canlanması, hurma ve diğer ürünlerle birlikte insanın beslenmesine sunulan bağlar bağlamı (En'âm 6:99, Ra'd 13:4, Nahl 16:11, Mü'minûn 23:19, Yâsîn 36:34) |
| وَالْأَعْنَابَ | Rızık ve içecek kaynağı | İnsanların meyvelerinden içecek ve güzel rızık edindikleri nimet boyutu (Nahl 16:67) |
| أَعْنَابٍ | Mülkiyet, imtihan ve kibir meseli | İki bahçe sahibinin gururlanmasına ve dünya malının faniliğine konu olan bağlar (Bakara 2:266, Kehf 18:32) |
| وَعِنَبٍ / وَعِنَبًا | Olağanüstü talep ve yaratılış mucizesi | İnkarcıların peygamberden mucize olarak talep ettiği zenginlik veya topraktan bitirilen gıda çeşitliliği (İsrâ 17:91, Abese 80:28) |
| وَأَعْنَابًا | Ahiret mükafatı ve cennet nimeti | Takva sahiplerine vadedilen bahçeler ve salkımlı nimetler (Nebe' 78:32) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nimet, tevhîd ve kudret delili | Birbirine komşu topraklarda aynı su ile sulanan bağların farklı tat ve renkte meyve vermesinin Allah'ın irade ve kudretine delil kılınması | Kozmik düzen ve hikmet delili |
| Fıkıh | Zekat, şıra ve içki hükümleri | Üzümün zekata tabi zirai ürünlerden sayılması, yaş ve kuru üzüm mübadelesi (müzâbene yasağı) ve mayalanma süreçlerinin hukuki statüsü | İktisadi mal ve helal/haram sınırları |
| Tefsir | Meseller ve zıtlıklar analizi | Kehf ve Bakara surelerindeki bağ meselleri üzerinden nankörlük ile şükür, dünya hayatının geçiciliği ile ahiret sermayesi karşılaştırması | Temsili ve ahlaki anlatım |
| Hadis | Bereket ve adlandırma edebi | Hadislerde bağ ve üzüm için kullanılan ifadeler, özellikle kerem isminin müminin kalbine hasredilip asmaya doğrudan bu ismin verilmemesi edebi | Terminolojik edep ve bereket |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şükür alanı | İlahi ikram ve delil | İnsanı yaratıcının sanatını ve cömertliğini tefekküre yöneltme | Bir asma kütüğünden sarkan zengin salkımlar, şükrü gerektiren açık bir ilahi lütuftur | Kesin |
| İlmi | Zirai biyoloji ve ekoloji | Yüksek verimli kültür bitkisi | Su, toprak ve güneş enerjisini zengin besin değerine dönüştürme | Kurak veya yarı kurak alanlarda derin kök sistemiyle su tasarrufu sağlayan gelişmiş ekolojik üretim | Güçlü |
| Siyasi | Mülkiyet ve güç dengesi | Zenginlik ve nüfuz sembolü | Toprak mülkiyeti üzerinden toplumsal statü ve kibir üretme potansiyeli | Kehf suresindeki bağ sahibi örneğinde olduğu gibi, siyasi ve sosyal üstünlük iddiasına dönüşebilme | Güçlü |
| İktisadi | Zirai katma değer | Ticari emtia ve temel gıda | Taze tüketim, kurutma, pekmez ve şıra ile çok yönlü ekonomik getiri sağlama | Emek-yoğun yapısıyla istihdam oluşturan ve uzun süreli saklanabilen stratejik tarımsal servet | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fraktal kümelenme ve ağ (network) yapısı | Tek bir ana gövdeden dallara, dallardan salkım saplarına ve saplardan bağımsız küresel tanelere uzanan hiyerarşik dağılım, fizikte ve matematikte dallanan ağ modellerine karşılık gelir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif dayanışma ve toplumsal örgütlenme | Salkımdaki her bir tanenin ortak bir merkezden beslenerek yan yana var olması, bireylerin ortak bir amaç ve kurum etrafında kenetlenip toplumsal zenginliği oluşturması modelini yansıtır | Muhtemel |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Üzüm kavramını yalnızca alkol/şarap üretimi tartışmalarına hapsederek ya da onu sıradan bir lüks sofra meyvesi düzeyine indirgeyerek okumak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da عنب, suyun hayat vericiliğinin, toprağın çeşitlilik kabiliyetinin, insan emeğiyle kurulan dengeli ekosistemin ve hem dünyada hem cennette sunulan bütüncül bir rızık modelinin adıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki kozmolojik tefekkür çağrısı kaybolur; iki bahçe sahibinin temsil ettiği servet ahlakı ve mülkiyet imtihanı sadece bireysel bir hikaye zannedilir |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin indiği coğrafyada vaha ve teras tarımının zirvesini temsil eden üzüm, ilahi cömertliğin, tasarımın ve insan emeğinin en berrak somut göstergesidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış delillerinin sergilendiği kozmik ayetlerde (En'âm, Ra'd, Nahl), mülkiyet ve ahlak mesellerinde (Bakara, Kehf) ve ahiret tasvirlerinde (Nebe') belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Meyvelerin ve doğanın sadece biyolojik bir tesadüf olduğu fikrini çürütür; aynı su ile sulanan bitkilerin farklı tat ve biçimler almasındaki iradeyi göstererek mekanist bakışı tashih eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAsma ağacı, bu ağacın salkımlı, tatlı ve sulu tanelerden oluşan meyvesi ve bu meyvelerin yetiştirildiği bağ bahçesi.
- Soyut anlamOrtak bir kaynaktan beslenerek çoğalan, bir araya gelerek değer üreten, dışı korunaklı içi bereket dolu çok boyutlu nimet ve verimlilik.
- Sistematik karşılıkSu girdisi, toprak potansiyeli ve insan emeğinin optimal bileşimiyle ortaya çıkan, hem şükrü hem de iktisadi adaleti test eden yüksek verimli rızık sistemi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde su girdisini, toprak ve çevre değişkenlerini, insani emek ve bakımı temsil eder. Bunların belirli bir zaman periyodu () içindeki bileşimi, salkımlı ve taneli asma meyvesi kümesini meydana getirir; sonuçta ortaya çıkan toplam ürün , hem biyolojik rızkı hem de ilahi lütfu simgeler.