قبس
ق - ب - س
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Meşale, ateş demektir. Kabes bir ateş yığınında alınan bir ucundan tutulabilen, diğer ucu ateşli olan odun parçası demektir. İktibas ise bu odun parçasını almak demektir. Edebiyatta istılahı olarak bir edebi metinden alıntı yapmaya da iktibas denir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Meşale, ateş demektir. Kabes bir ateş yığınında alınan bir ucundan tutulabilen, diğer ucu ateşli olan odun parçası demektir. İktibas ise bu odun parçasını almak demektir. Edebiyatta istılahı olarak bir edebi metinden alıntı yapmaya da iktibas denir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.480 harfالقاف والسين والباء معهما
ق س ب، س ق ب، ق ب س، س ب ق، ب س ق مستعملات قسب: القَسْبُ: تمر يابس يتفتت في الفم، والصاد خطأ.
والقَسْبُ: الصلب الشديد، يقال: إنه لقَسْبُ العلباء أي صلب العقب والعصب، وقَسُبَ قُسُوبةً.
والقَسيبُ: صوت الماء تحت الورق أو القماش، قال:
للماء من تحته قَسيبُ
وقال:
قَسبُ العلابي جراء الألغاد
سقب: السَّقْبُ لغة في الصقب.
والسَّقيبةُ: عمود الخباء، قال:
كسَقْفِ خباء خر فوق
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR553 harfالقَبَسُ: شعلةٌ من نار؛ وكذلك المِقْباسُ. يقال: قَبَسْتُ منه ناراً أقْبِسُ قَبْساً فأقْبَسَني، أي أعطاني منه قَبَساً. وكذلك اقْتَبَسْتُ منه ناراً، واقْتَبَسْتُ منه عِلماً أيضاً، أي استفدته. قال اليزيديّ: أقْبَسْتُ الرجل عِلماً، وقَبَسْتُهُ ناراً. فإن كنت طلبتها له قلت: أقْبَسْتُهُ. وقال الكسائي: أقْبَسْتُهُ عِلماً وناراً، سواءٌ. قال: وقَبَسْتُهُ أيضاً فيهما. والقَبيسُ: الفحل السريع الإلقاح. وقد
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR6.183 harfق س ب
قسب ، قبس ، سبق ، سقب ، بسق : مستعملة .
قسب : قال الليث : القَسْبُ : تَمْرٌ يابِسٌ يَتَفتَّتُ في الفم ، ومَن قاله بالصاد فقد أَخْطأَ .
قال : والقَسْبُ : الصُّلْبُ الشديد ، يقال : إنّه لَقَسْبُ العِلْبَاءِ صُلْبُ العَقَبِ والعَصَب ، وقال رؤبةُ :
قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ
والفعلُ قَسُبَ قُسوبةً .
وقال ابنُ السكيت : سَمِعْتُ قَسِيبَ الماءِ وخَرِيرَه أي : صوْتَهُ .
وقال الليثُ :
ق س ب قسب ، قبس ، سبق ، سقب ، بسق : مستعملة . قسب : قال الليث : القَسْبُ : تَمْرٌ يابِسٌ يَتَفتَّتُ في الفم ، ومَن قاله بالصاد فقد أَخْطأَ . قال : والقَسْبُ : الصُّلْبُ الشديد ، يقال : إنّه لَقَسْبُ العِلْبَاءِ صُلْبُ العَقَبِ والعَصَب ، وقال رؤبةُ : قَسْبُ العَلاَبيِّ جُرازُ الألْغَادْ والفعلُ قَسُبَ قُسوبةً . وقال ابنُ السكيت : سَمِعْتُ قَسِيبَ الماءِ وخَرِيرَه أي : صوْتَهُ . وقال الليثُ : القَسِيبُ : صوتُ الماء تحت وَرَقٍ أو قماشٍ . وقال عبيد : أو جَدْوَلٍ في ظِلاَلِ نخْلٍ للماء مِن تحته قَسِيبُ قال ابن السكيت : سمعت قسيب الماءِ وخريره وأَلِيلَهُ ، أي : صوته . أبو عبيدٍ ، عن الأمويّ : القِسْيَبُّ : الطويلُ من الرجال . وقال أبو عمرو : القِسْيَبُّ الطويلُ من كل شيءٍ الشديدُ . وأنشد : أَلاَ أَراكَ يا ابْنَ بِشْرٍ خِبّا تخْتِلُها خَتْلَ الوليد الضَّبَّا حتى سَلَكْتَ عَرْدَكَ القِسْيَبَّا في صَدْعِها ثم نَخَبْتَ نَخْبَا ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القَسُّوبُ : الخُفُّ وهو القَفْشُ ، قال : والقاسبُ : الغُرْمُول المُتَمَهِل ، ونوَى القسْب أصلب النوى . سقب : قال الليث : السّقْبُ والسَّقِيبَةُ : عمودُ الخِبَاءِ . وقال ذو الرمَّة : سَقْبَان لمْ يَتَقشّرْ عنهما النَّجَبُ أي : طويلان ، ويقال صَقْبان ، وسَقْبُ الناقة بالسين لا غير . وقال الأصمعي : الصُّقُوبُ : عُمُد الخِباء ، واحدُها صَقْبٌ . وقال الليث : أَسْقَبت الناقةُ إذا وَضَعَت أكثرَ ما تضعُ الذُّكورَ وأَجْسمَت وأَنْبلَتْ فهي مِسقابٌ . وأنشد . غَرَّاء مِسقاباً لفَحْلٍ أَسْقَبا يريدُ بقوله أَسْقبَ فعلاً ، ولم يجعلْهُ نعتاً . أبو عبيد عن الأصمعي : إذا وَضَعَت الناقةُ فولدُها ساعةَ تضعُه سَلِيلٌ قبْل أن يُعْلَمَ أَذَكَرٌ هو أم أُنثى ؛ فإذا عُلم فإن كان ذكراً فهو سَقْبٌ ، وأُمُّه مُسقِبٌ . وقالت الخنْسَاء : لمّا اسْتبانت أَنَّ صاحبها ثَوَى حَلَقَتْ وعلّتْ رأْسها بِسِقابِ كانت المرأة في الجاهلية إذا مات زوجها حَلقتْ رأسها وخَمَشَت وَجْهها وحمَّرَتْ قطنةً من دَمِ نفسها ووَضَعتْها على رأسها وأخرجَت قطنَها مِنْ خَرْق قناعها لتُعْلِم الناس أنها مصابة ويسمَّى ذلك السِّقاب . سبق : قال الليث : السَّبْق : القُدْمَةُ في الجَري وفي كلِّ أَمْر ، تقولُ له : في هذا الأمر سُبْقةٌ وسابقةٌ وسَبْق ، والجميع الأسباق ، والسوابق . ثعلب عن ابن الأعرابي : السَبْق : مصدرُ سَبَقَ سَبْقاً ، والسبَق بفتح الباء : الخَطَر الذي يوضع في النِّضال والرِّهان في الْخَيْل فمن سَبق أَخَذه . قال : ويقال : سبَّق إذا أخذ السبَق ، وسبَّق إذا أَعطى السَّبَق ، وهذا من الأَضْداد . وقال محمد بن سلاّم : العربُ تقول للذي يَسْبِق من الخيل سابق وسَبُوق ، وإذا كان يُسْبَق فهو مُسَبَّق . وقال الفرزدق : مِن المحْرِزينَ المَجْدَ يومَ رِهانِه سَبُوق إِلى الغايات غيرُ مُسَبَّق وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا سَبَق إِلا في خُفَ أو حافِرٍ أو نَصْلٍ ) ، فالْخُفُّ : الإبل ، والحافرُ : الْخَيْلُ ، والنَّصْلُ : الرَّمْيُ . وفي حديث آخر : ( مَنْ أدْخَلَ فَرَساً بَيْن فرسين فإنْ كانَ يُؤْمَنُ أنْ يُسْبَقَ فَلا خَيْرَ فيهِ وإنْ كانَ لا يُؤْمَنُ أن يسبقَ فلا بأسَ بهِ ) . قال أبو عبيد : والأصلُ فيهِ أن يسبق الرجُلُ صاحبه بشيءٍ مُسمًّى على أنه إن سبق فلا شَيءَ له ، وإن سبقهُ صاحبه أخذَ الرَّهنَ ، فهذا هو الحلالُ لأنَّ الرَّهنَ مِن أحدِهمَا دون الآخر ، فإن جعل كلُّ واحدٍ منهما لصاحبهِ رَهناً أيهما سبق أخذَهُ فهذا القمارُ المنهيُّ عنهُ ، فإن أرادا تحليلَ ذَلكَ جعلاَ معهمَا فَرَساً ثالثاً لِرَجُلٍ سواهما ، ويكون فَرَسُهُ كفئاً لفَرَسيْهِما ، ويسمى المحلل والدَّخيلَ ، فيضعُ الرَّجُلانِ الأولان رهنين منْهُمَا ، ولا يضعُ الثَّالثُ شيئاً ، ثم يُرسلونَ الأفراسَ الثلاثَةَ فإنْ سبق أحدُ الأولين أخَذَ رَهنهُ ورهن صاحبه فكانَ طيباً لهُ ، وإنْ سبق الدخيلُ أخذَ الرَّهنينِ جميعاً وإن سُبِق لم يغرم شيئاً ، فهذا معنى الحديث . أبو منصور : وقد جاءَ الاسْتِبَاق في كتابِ اللَّهِ في ثَلاثَةِ مواضعَ بمعاني مُخْتلفةٍ منها قولهُ عزَّ وجلَّ : ( إِنَّا ذَهَبْنَا نَسْتَبِقُ وَتَرَكْنَا يُوسُفَ ) ( يوسف : 17 ) . قال المفسرون : المعنى : ذهبنا ننْتَضِلُ في الرَّمي . وقال : ( وَاسُتَبَقَا الْبَابَ ) ( يوسف : 25 ) ، معناه : تبادَرا إلى البابِ ، تبادَرَ كلُّ واحد منهما إلى الباب ، فإن سبقها يوسفُ فتحَ البابَ وخرجَ وإن سبقتهُ زُليْخَا أغْلَقَتْهُ لئلا يخرجَ ولِتُراوده عن نفسه . والثالثُ قولهُ : ( كَانُواْ يَكْسِبُونَ وَلَوْ نَشَآءُ لَطَمَسْنَا عَلَى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُواْ الصِّرَاطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ ) ( يس : 66 ) ، معنى استباقهمُ الصراطَ مُجاوَزَتهُمْ إياهُ حتى يضلُّوا ولا يهتدوا ، والاستباق في هذا الموضع من واحد ، وهو في الاثنين الأوَّلين من اثنين . وقال الليث : السباقانِ في رِجلِ الطَّائرِ الجارح قَيداهُ من سير أو خيط ، وسَبَّقْتُ البازي إذا جعلت السِّباقَان في رجليه ، وسبَّقْتُ بين الخَيلِ إذا سابقتُ بينها والمصدرُ التسبيق . بسق : قال الله عز وجل : ( للهالْحَصِيدِ وَالنَّخْلَ بَاسِقَاتٍ لَّهَا طَلْعٌ نَّضِيدٌ ) ( ق : 10 ) . قال الفراءُ : باسقات : طِوالاً . يقال : بسق طولاً ، فهو باسق ، فهن طوال النخل . أبو عبيد عن الأصمعي قال : إذَا أشْرَق ضرْعُ النّاقَةِ ووقع فيه اللبنُ فهي مُضْرِعٌ فإذا وقع فيه اللِّبأُ قبلَ النِّتاج فهي مبسق ، فإذا دنا نتاجُها فهي مُدْنيةٌ . وقال الليث : أبسقَتِ الشاةُ فهي مُبسق إذا أنزلتِ اللبن قبل الولاد بشهرٍ أو أكثرَ فتحلَبُ . قال : وربما أبسقَتْ وليستْ بحامِل فأنزلتِ اللبن ، فهِيَ بَسُوق ومُبسق ومِبساق . قال : وسمعتُ أنّ الجارِيةَ تُبسق وهي بكرٌ ، يصيرُ في ثدْيها لبنٌ ، وبسق وبصق وبزق واحِدٌ ، وبُساق جبلٌ بالحجازِ . وقال اليزيديُّ : أبزَقَتِ الناقَةُ وأبسقت إذا أنزَلتِ اللبنَ . قبس : قال الليث : القَبَسُ : شُعْلةٌ من النارِ يقتبسُهَا أيْ : يأخذُها مِنْ معظم النارِ . قال : وقَبستُ العلم واقتبستُهُ ، وأقبستُهُ فلاناً وأقبستُ فلاناً ناراً أو خبزاً ، وأنشد : لا تُقبِسَنَّ العِلْمَ إلا امْرءاً أعَانَ باللُّبِّ عَلَى قَبْسِهِ أبو عبيد عَنْ أبي زَيد : أقبستُ الرجلَ علماً بالألفِ ، وقبستُهُ ناراً أقبِسه إذَا جئتَهُ بها ، فإنْ كانَ طلبها له ، قال : أقبسْتُهُ بالألف . أبو عبيد عنْ الكسائي : أقبستُهُ ناراً وعلماً سَواء ، وقد يجوزُ طرح الألفِ منهما . ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : قبسني ناراً ومالاً وأقبسني عِلماً . وقد يقال بغير ألِفٍ ، والقَوابِسُ : الذِينَ يقبسون الناسَ الخيرَ . ابن شميل عن يونس : أتانا فُلاَنٌ يقتبسُ العِلْمَ فأقبسناهُ أي عَلمناهُ ، واقتبسْنا فلاناً فأبى أن يقبِسنا أي يعطينا ناراً ، وقد اقتبسني إذَا قال : أعطني ناراً . أبو عبيد : مِنْ أمثالِهِمْ في الرجُلين يجتمعان فيتفقانِ : ( أُمٌّ لِقْوةٌ وأَبٌ قبيسٌ ) فاللقوةُ مِنَ الإناثِ السريعةُ التلقِّي لماء الفَحْلِ . قلت أنا : وسمعت امرأة من العرب تقول : أنا امرأة مقباس أرادت أنها تحمل سريعاً إذا ألمّ بها الرجل ، وكانت تستوصف دواء إذا شربته لم تحمل ، والْقَبيسُ من الفحول : السريعُ الإلقاحِ . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القابوسُ : الرجلُ الجميلُ الوجهِ الحسنُ اللونِ ، وأبو قابوس كنيةُ النُّعمان بن المنذر ، وأبو قُبَيْسٍ جَبَلٌ بمكة معروف .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.779 harf(باب القاف والباء وما يثلثهما)
(قبح) القاف والباء والحاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على خلاف الحُسْن، وهو القُبْح. يقال قَبحَه الله، وهذا مقبوحٌ وقَبيح. وزعم ناسٌ أنَّ المعنى في قَبَحه: نحّاهُ وأبعدَه. [ومنه] قولُه تعالى: {وَيَوْمَ القِيَامَةِ هُمْ مِنَ المَقْبُوحِينَ[القصص 42].
ومما شذَّ عن الأصل وأحسَبُه من الكلام الذي ذَهَبَ مَن كان يُحْسِنُه، قولُهم كِسْرُ قَبيحٍ، وهو عَظْمُ السَّاعد، النِّصف الذي
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR247 harf- القبس: المتناول من الشعلة، قال: ﴿أو آتيكم بشهاب قبس﴾ [النمل/7]، والقبس والاقتباس: طلب ذلك، ثم يستعار لطلب العلم والهداية. قال: ﴿انظرونا نقتبس من نوركم﴾ [الحديد/13]. وأقبسته نارا أو علما: أعطيته، والقبيس: فحل سريع الإلقاح تشبيها بالنار في السرعة.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR513 harfق ب س
خذ لي قبساً من النار ومقبساً ومقباساً واقبس لي ناراً واقتبس ومنه: ما أنت إلا كالقابس العجلان أي كالمقتبس وما زورتك إلا كقبسة العجلان.
وتقول: ما أنا إلا قبسة من نارك وقبضة من آثارك وقبسته ناراً وأقبسته كقولك: بغيته الشيء وأبغيته.
ومن المجاز: قبسته علماً وخبراً وأقبسته وقيل: أقبسته لا غير.
ويقال في سرعة اتفاق الأخوين: لقوة صادفت قبيساً وهو الفحل السريع الإلقاح وقد قبس
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.041 harfالقَبَس: النار. والقَبَس: الشُّعْلة من النار. وفي التهذيب: القَبَس شُعلة من نار تَقْتَبِسها من مُعْظَم، واقْتِباسها الأَخذ منها. وقوله تعالى: بشهاب قَبَس: القَبَس: الجَذْوَة، وهي النار التي تأْخذها في طَرَف عُود. وفي حديث عليّ، رِضوان اللَّه عليه: حتى أَوْرى قَبَساً لِقابِس أَي أَظهر نُوراً من الحق لطالبه. والقابِس: طالِب النار، وهو فاعِل من قَبَس، والجمع أَقْباسٌ، لا يكسَّر على غير ذلك، وكذلك
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR345 harf* ق ب س * * القَبَسُ * بفتحتين شعلة من نار وكذا * الِقْبَاسُ * و * قَبَسً * منه نارا من باب ضرب * فأقْبَسًهُ * أي أعطاه منه قبسا و * اقْتَبَسً * منه أيضا نارا وعلما أي استفاد قال اليزيدي * أقْبَصَهُ * علماو * قَبَسهُ * نارا فإن كان طلبها له قال * أقْبَصَهُ * وقال الكسائي أقبسه علما ونارا سواء و * فَبَسهُ * أيضا فيهما وأبو * قُبَيْسٍ * جبل بمكة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.747 harfالقبس، محركة: النار، وقيل: الشعلة من النار، وفي التهذيب: شعلة من نار تقتبس، أي توخذ من معظم النار، ومن ذلك قوله تعالى: بشهاب قبس أي جذوة من نار تأخذها في طرف عود. وفي حديث علي رضي الله تعالى عنه: حتى أورى قبسا لقابس، أي أظهر نورا من الحق لطالبه، كالمقباس. وقبس يقبس منه نارا، من حد ضرب، واقتبسها: أخذها. واقتبس العلم ومن العلم: استفاده، كذلك اقتبس منه نارا. وقال الكسائي: اقتبست منه علما ونارا،
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR5.105 harfقَبَسَ نَارًا
1 قَبَسَ نَارًا ذ , aor. قَبِسَ , (Msb, K,) inf. n. قَبْسٌ, (T, K,) He took fire, مِنْهُ [from him;] (K;) as also ↓ اقتبسها: (S, K:) or he took fire from the main mass thereof; (Msb;) as also ↓ اقتبس [alone]. (Msb, K.) ― -b2- [Hence,] قَبَسَ عِلْمًا, (and مِنَ العِلْمِ, TA,) (assumed tropical:) He acquired knowledge, مِنْهُ [from him;] (Ks, K, TA;) as also ↓ اقتبسهُ: (Ks, S, K, TA:)
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.053 harfقَبَسَ
قَبَسَ I ( n. ac. قَبْس 1 )
a. [ acc. & Min ], Took, got, acquired, obtained from; sought from; learnt from.
b. see IV (b) .
أَقْبَسَ
أَقْبَسَ IV ,
a. Gave fire to.
b. Taught, imparted ( knowledge ) to; taught, instructed.
اِقْتَبَسَ
اِقْتَبَسَ VIII ,
a. see I (a) .
b. Borrowed passages from, quoted ( author ).
قَبْسَة
قَبْسَة 1t ,
a. The borrowing fire.
b. Loan; borrowed
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR13.696 harfقبس
قَبَسَ - يَقْبِسُ - قَبَس - اقْتَبَسَ - يَقْتَبِسُ
قَبَسَ - يَقْبِسُ + كائن + ناراً أو شيئاً + من كائن: يأخذ قطعة أو جزءاً من النار أو الشيء لينتفع به
قَبَس: اسم فعل " قَبَسَ - يَقْبِسُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: ما " يُقَْبَس": الجزء المقتطع عن الأصل: وفي النار هو الشعلة المأخوذة من شعلة أخرى
اقْتَبَسَ - يَقْتَبِسُ: على وزن " افتعل " من "
Mücavir kökler29 mücavir (38 toplam)
- نور
3 ortak ayet · Ateş demektir
- أهل
2 ortak ayet · Hilal yeni ay demektir
- شهب
1 ortak ayet · Gök taşı demektir
- لمس
1 ortak ayet · Birbirinize dokundunuz
- مكث
1 ortak ayet · Oturup bekleyen adam demektir
- قول
3 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أنس
2 ortak ayet · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
- سور
1 ortak ayet · “Sare” inişli çıkışlı dağ silsilesidir
- بوب
1 ortak ayet · Bab kapı demektir
- بطن
1 ortak ayet · Batın karın demektir
- صلي
1 ortak ayet · Ona yaslanırlar
- وري
1 ortak ayet · Arka
Geçtiği ayetler(3)
إِذْ رَأَى نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْهَا بِقَبَسٍ أَوْ أَجِدُ عَلَى النَّارِ هُدًى
Tutuşmuş odunHani o; bir ateş görmüştü de ailesine: Durun, ben bir ateş gördüm. Size ya ondan bir kor getiririm veya ateşin yanında bir yol gösteren bulurum, demişti.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قبس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جذو, شعل, نور |
| Zıt Kök | طفأ |
| Çekirdek Özet 1 | Büyük bir ateş kaynağından bir ucundan tutulup taşınmak üzere alınan kor parçası veya meşale |
| Çekirdek Özet 2 | Karanlıkta yol bulmak veya soğukta ısınmak için asıl kaynaktan aktarılan ışık ve ısı payı |
| Çekirdek Özet 3 | Asıl hakikat kaynağından eksilme olmaksızın başkalarına aktarılan aydınlatıcı bilgi ve hidayet (iktibas) |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin kendi başına var olan müstakil bir ateş kaynağını değil, büyük bir menbaından 'alınmış ve taşınabilir parça' olduğunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قب | Bir şeyi önden tutma, dıştan yakalama, kabartma veya toplama hareketi (قبض, قبل, قبر, قبح) | س | Çekirdeğe tutunma ve süratle çekip alma dinamiği eklenerek ana ateş kütlesinden aydınlatıcı veya ısıtıcı bir parçanın hızla çekilip taşınması anlamına özelleşmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Enerjinin veya ışığın yoğunlaşıp bir merkezde toplanmasını temsil eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Toplanan bu gücün bir mahfaza, nesne veya hazne içinde tutulmasını simgeler. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Taşınabilir bir dal veya dayanağın ucuna tutunarak dışarıya aktarılmasını ifade eder. |
| قبس | Odaklanmış bir enerji kaynağından (ق), bir nesnenin içerisine (ب), bir ucundan tutunup taşınacak biçimde (س) ışık veya ateş aktarma hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir ocaktan veya büyük bir ateş yığınından, karanlığı aydınlatmak yahut başka bir yerde ateş yakmak amacıyla bir odun parçası vasıtasıyla alınan tutuşmuş kor veya meşale. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairlerinin dizelerinde kök, hızla ateş almaya gelen yolcu veya hızlı dölleyen damızlık aygır tasvirinde geçer: فَأُمٌّ لَقْوَةٌ وأَبٌ قَبِيسُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'ye nispet edilen rivayette peygamberlik nurunun aktarılması حَتَّى أَوْرَى قَبَساً لِقَابِسٍ şeklinde geçmekte; hadis metinlerinde ise ilim talebi için مُقْتَبِسِينَ lafzı kullanılmaktadır. |
Kaynak Lisānü’l-ʿArab, Maqāyīsü’l-Luğa, Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesi içerisinde قبس kökü, ana gövdeden bir parça ayırma, kavrama ve aktarma semantik matrisi ile bağlantılıdır. İbranice qāḇaṣ (toplamak, bir araya getirmek) ve Aramice-Süryanice qəḇas (bastırmak, ateşi veya közü sıkıştırmak/tutmak) formları ile fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. Kökün ortak Sami çekirdeğinde nesneleri bir araya toplayıp ucundan tutma fikri bulunmakta iken, Arapçada bu eylem doğrudan doğruya "büyük bir ateşten aydınlanma ve ısınma maksadıyla bir kor parçası veya meşale alıp götürme" somutluğuna tahsis edilmiştir. Bu somut temel, dilde soyutlanarak bilginin ve ışığın kaynaktan eksiltilmeksizin paylaşılarak taşınması (iktibas) anlamına evrilmiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisānü’l-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Büyük ateş kütlesinden meşale/kor alma | Kök fiziksel olarak ateş parçası almayı (kabes) ve soyut olarak ilim iktibas etmeyi ifade eder; dölleyici sürat için de türetilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice toplama/sıkıştırma kökleri | Ateşi derleme, közü tutma ve bir araya getirme eylemleriyle morfolojik ve anlamsal akrabalık mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik enerji aktarımı kökleri | İlksel düzeyde ısının ve ışığın bir vasıtayla taşınmasına yönelik arkaik sözcük tabakasıyla uyuşur. | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīsü’l-Luğa, Brown-Driver-Briggs, HALOT.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قبس | Anlamlı | Ateş koru, meşale | Büyük bir ateşten aydınlanmak üzere parça almak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قسب | Anlamlı | Kurumak, katılaşmak | Ağızda ufalanan kuru ve sert hurma | Katılık ve kuruluk yönüne evrilmiştir; Kur'an'da geçmez |
| بقس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilir; Kur'an'da geçmez |
| بسق | Anlamlı | Yükselmek, uzamak | Hurma ağacının göğe doğru boy atıp yükselmesi | Boyutça öne çıkma ve yükselme anlamı; Kur'an'da geçer |
| سقب | Anlamlı | Yakın olmak, yaklaşmak | Mekânca bitişiklik ve yeni doğmuş deve yavrusu | Fiziksel temas ve yakınlık yönü; Kur'an'da geçmez |
| سبق | Anlamlı | Öne geçmek, ilerlemek | Yarışta veya zamanda diğerlerinin önüne fırlamak | Hareketin öne yönelmesi boyutu; Kur'an'da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قبس | Merkez | Ateşten parça alma | Asıl kaynaktan taşınmak üzere alınan aydınlatıcı parça | Bir ucu elde tutulan, diğer ucu yanan meşale |
| جذو | Komşu | Ateş koru | Yanmakta olan kütüğün sönmeyen kalın dip koru | قبس taşınma ve aydınlatma amacını, جذو ise kalın kor parçasının kendisini vurgular |
| شعل | Komşu | Alev, parlama | Ateşin yükselerek parlaması ve alevin yayılması | قبس ayrılıp taşınan parçaya, شعل ise alevin tutuşma ve parlama haline odaklanır |
| نور | Komşu | Işık, aydınlık | Maddi veya manevi karanlığı gideren aydınlık | قبس ışığı sağlayan ateş aracını, نور ise hasıl olan net aydınlığı bildirir |
| طفأ | Zıt | Sönme, söndürme | Ateşin veya ışığın tamamen yok olması | قبس ateşi nakledip yaşatırken, طفأ onu tamamen ortadan kaldırır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قبس | Ateş parçası, meşale, iktibas | Büyük kaynaktan taşınmak üzere alınan alevli kor veya ilim. | Kesin |
| Latince | Fax, igniculus | Meşale, ateş kıvılcımı | Fax meşaleyi, igniculus ise küçük ateş parçasını karşılar; ancak kaynaktan nakledilme vurgusu Arapça kadar kurucu değildir. | Güçlü |
| İngilizce | Torch, brand, firebrand, borrowed light | Meşale, yanar odun, ödünç ışık | Firebrand yanan odun parçasını verir; manevi boyuttaki aktarım ve alıntı için borrowed light veya derivation kullanılır. | Güçlü |
| Almanca | Fackel, Feuerbrand | Meşale, tutuşmuş odun | Kaynaktan alınan fiziksel meşaleyi karşılar; ilmi aktarım boyutu dışarıda kalır. | Güçlü |
| Fransızca | Tison, flambeau | Meşale, yanan kor | Tison bir ucu yanan odun parçasını tam karşılar; bilginin aktarılması boyutu metaforik kalır. | Güçlü |
Kaynak Lewis & Short, Oxford English Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِقَبَسٍ / قَبَسٍ | Fiziksel ateş koru, meşale | Hz. Mûsâ'nın karanlıkta ve soğukta ailesine yol göstermek veya ısınmak üzere uzaktaki ateşten bir parça getirme vaadi (Tâhâ 20:10, Neml 27:7). |
| نَقْتَبِسْ | Manevi nurdan pay alma, ışık ödünçleme | Kıyamet günü münafıkların, karanlıkta kalan halleriyle müminlerin önlerindeki ışıktan faydalanma ve pay alma talebi (Hadîd 57:13). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve hidayet nurunun intikali | Hidayet ve vahiy nurunun peygamberler vasıtasıyla ümmete aktarılması, münafıkların ahirette bu nurdan pay alamayacakları tartışması. | Asıl kaynaktan türeyen manevi ışığın eksilmeksizin başkasına intikali. |
| Fıkıh | Hırsızlık veya ödünç alma ahkâmı | Başkasına ait ateşten veya ışıktan izinle ya da örfen faydalanmanın (iktibas) mülkiyet ve tazmin hükümleriyle ilişkisi. | Tüketilmeyen, kaynaktan eksiltmeyen menfaatten istifade. |
| Tefsir | Tâhâ, Neml ve Hadîd surelerindeki temsiller | Hz. Mûsâ'nın aradığı maddi meşale ile kavuştuğu ilahi vahiy nuru arasındaki tezat ve tefekkür boyutu. | Maddi kılavuzluk arayışından mutlak hidayet ufkuna geçiş. |
| Hadis | İlim talebi ve astroloji yasağı | İlim öğrenmek üzere yola çıkanların niteliği ve yıldızlardan kehanet aktarmanın sihir iktibası sayılması. | Bilginin menbaından alınarak aktarılması ve sahih kaynak vurgusu. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve Hidayet | Manevi aydınlanma meşalesi | Asıl hidayet kaynağından karanlıktaki ferde yol gösterici ışık ulaştırmak | Vahiy merkezi bir ateştir; tebliğ o ateşten alınan bir meşale ile insanları aydınlatmaktır. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve Metodoloji | İktibas, alıntı ve nakil | Hakikati ve bilgiyi asıl kaynağından usulünce aktarmak | Bir bilginin kaynağından güvenle alıntılanıp başka bir zihne taşınması işlemidir. | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve Meşruiyet | Temsili yetki aktarımı | Merkezi otoritenin meşruiyet ve gücünü taşraya veya temsilcilere tevdi etmesi | Asıl otorite merkezinden bir yetki meşalesi devralarak kamu düzenini sağlamaktır. | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve Teknoloji Transferi | Kaynak paylaşımı ve teknoloji iktibası | Sermaye ve bilginin asıl merkezden ikincil alanlara değer eksiltmeden aktarımı | Ateşin paylaşılınca eksilmemesi gibi, know-how ve lisansın aktarımıyla refahın yayılmasıdır. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik iletim ve foton transferi | Birincil ısı veya ışık kaynağından bir taşıyıcı vasıtasıyla ikincil sisteme enerji aktarımı; enerjinin lokalize taşınması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kültürel difüzyon ve metinlerarasılık | Bir kültürün veya metnin ana kaynağından alınan unsurların, özünü kaybetmeden yeni bir bağlama taşınarak uyarlanması. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قبس kökünü yalnızca kuru bir edebi alıntı (iktibas) veya basit bir odun parçası olarak görmek; kelimedeki 'hayati yol göstericilik' ve 'karanlığı yarıp ısınma sağlama' dinamiğini unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem Hz. Mûsâ'nın çölde kaybolmuşken aradığı fiziksel kurtuluş ışığını hem de kıyamet günü müminlerin amel ve imanlarından süzülen uhrevi hidayet nurunu kapsar. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hadîd 57:13 ayetindeki yalvarışı sıradan bir bekleme talebi sanmak; oysa münafıklar, dünyada iktibas etmedikleri manevi ışığı ahirette mekanik biçimde ödünç alabileceklerini zannetme yanılgısına düşmektedirler. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin ve hidayetin mahiyetini somut bir nesne (kabes) üzerinden açıklar. Işık, kaynağından ayrılıp başka yerlere taşınabilen ve başkalarını aydınlatırken kaynağını tüketmeyen ilahi bir emanettir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ'nın Tûr dağı kıssasını anlatan ayetlerde (Tâhâ 20:10, Neml 27:7) ve kıyamet sahnelerinde mümin-münafık ayrışmasını niteleyen ayetlerde (Hadîd 57:13) kurucudur. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Işığın ve hidayetin bireyin kendi kendine ürettiği kapalı bir cevher olmadığını; mutlaka merkezi bir kaynaktan alınması (iktibas edilmesi) gereken dinamik bir pay olduğunu hatırlatır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBüyük bir ocaktan veya ateş yığınından bir sopanın ucunda aydınlanmak ve ısınmak üzere alınan taşınabilir kor parçası.
- Soyut anlamHakikat, bilgi ve hidayet kaynağından türeyerek başka zihin ve kalpleri aydınlatan, kaynaktan eksilmeyen aktarım.
- Sistematik karşılıkBirincil enerji ve bilgi kaynağından ikincil alıcılara iletken bir vasıtayla sağlanan meşru ve sürekli ışık intikali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde ana enerji veya nur kaynağını, bu nuru talep eden alıcıyı, taşımayı sağlayan vasıtayı (meşale veya kabes), gerçekleşen iktibas sürecini temsil eder. Eşitliğin devamında ana kaynağın enerjisi , aktarılan paydan ötürü eksilmezken (), alıcının aydınlanma düzeyi pozitif bir değere ulaşarak karanlıktan kurtulmayı modeller.