قرش
ق - ر - ش
KÖK- 1 geçiş
- 1 ayet
- 1 sîga
- 12 sözlük
Tüccar demektir. Türkçe’deki kuruş buradan gelmektedir. Karış kelimesinden dönüşmüştür. Tüccarlar mallarını alıp satarken karış veya kulaç ile ölçerlerdi. Gezgin tüccarlara Kureyş adı verilmiştir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(12)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Tüccar demektir. Türkçe’deki kuruş buradan gelmektedir. Karış kelimesinden dönüşmüştür. Tüccarlar mallarını alıp satarken karış veya kulaç ile ölçerlerdi. Gezgin tüccarlara Kureyş adı verilmiştir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.905 harfالقاف والشين والراء معهما
ق ش ر، ش ق ر، ر ش ق، ش ر ق، ر ق ش، ق ر ش مستعملات قشر: القَشْرُ: سحفك القِشْرَ عن ذيه أي عن صاحبه.
والأقشَرُ: الذي اشتدت حمرته كأن بشرته متغيرة .
وحية قَشْراءُ، وشجرة قَشْراءُ أيضاً إذا كان بعضها قُشِرَ وبعضها لم يُقْشَرُ.
والقُشْرَة والقُشَرَةُ: مطرة تَقشِرُ الحصى عن وجه الأرض.
ومطرة قاشِرةٌ: ذات قِشْرةٍ.
والقاشُورُ: المشؤوم.
ويقال: قَشَرَهُم أي شأمهم قال:
اصببْ عليهم
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR231 harfالقَرْشُ: الكسبُ والجمعُ. وقد قَرَش يَقْرِشُ. والتَقْريشُ: الاكتساب. وتَقَرَّشوا: تجمَّعوا. والتَقْريشُ، مثل التحريش. والمُقَرِّشَةُ: السنةُ المَحْل. وتقارَشَتِ الرماحُ، أي تداخلت في الحرب. وأقْرَشَ به إقْراشاً، أي سعى به ووقع فيه.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.694 harfق ش ر
قشر ، قرش ، شرق ، رشق ، شقر ، رقش : مستعملات .
قشر : قال الليث : الْقَشْرُ : سَحْفُكَ الْقِشْرَ عن ذيه ، والأقْشَرُ الذي حُمْرَته كأن بشرته مُتَقشّرَةٌ .
قال : وحَيَّةٌ قَشراءُ ، وهي كأنها قَدْ قُشِرَ بعضُ سَلْخها وبعضٌ لمَّا ، والْقُشْرَةُ والْقَشَرَة لُغة وهي مطرةٌ شديدةٌ تقشِرُ الحصى عن الأرضِ ، ومطرةٌ قاشرةٌ ذاتُ قشرٍ ، قال : والْقِشْرَةُ أيضاً مصدرُ الْقَاشِرِ ، والْقاشُورُ هو المشؤومُ
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR18.515 harf(باب القاف والراء وما يثلثهما)
(قرس) القاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على برد. من ذلك القَرْس: البَرد. وقَرِس الإنسانُ قَرَساً، إذا لم يستطع أن يعمل بيديه من شِدّة البَرد. قال أبو زُبَيد:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ *** كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
يقال أقرسَه البرد. ومما ليس من هذا الباب القُرَاسِية: الجملُ الضَّخم.
(قرش) القاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على الجمع والتجمُّع. فالقَرْش:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR490 harfق ر ش
لاتقارشت الرماح واقترشت: تشاجرت وسمعت للرماح قرشة.
وشجةٌ مقرشة وهي التي تصدع العظم.
وفلان يقرش لعياله ويقترش ويتقرّش: يكتسب ويجمع من هنا وهنا.
ومن المجاز: سنة مقرّشة: شديدة.
وقرّش بين القوم: سعى وأفسد.
وفي مثل " وجه المقرّش أقبح " وقلت لكردس بن مزينة: فلان كريم لو كان قرشياً فقال: يقرّشه فعاله.
وهو قرش من القروش إذا كان غالباً قاهراً وهو دابة عظيمة من
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.216 harfالقَرْشُ: الجمع والكسبُ والضم من ههنا وههنا يضم بعضه إِلى بعض. ابن سيده: قَرَشَ قَرْشاً جَمَعَ وضمَّ من هنا وهنا، وقَرَشَ يَقْرِشُ ويَقْرُشُ قَرْشاً، وبه سميت قُرَيش. وتَقَرَّش القومُ: تجمَّعوا. والمُقَرِّشةُ: السَنةُ المَحْل الشديدة لأَن الناس عند المَحْل يجتمعون فتنْضمُّ حواشيهم وقَواصِيهم؛ قال:
مُقَرّشات الزمَنِ المَحْذور
وقَرَشَ يَقْرِش ويقْرُش قَرْشاً واقْتَرَشَ وتَقَرّش: جَمَعَ واكتسب.
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR191 harf* ق ر ش * * القَرْشُ * الكسب والجمع وبابه ضرب وبه سميت * قُريشُ * وهي قبيلة ورجل * قُرَشيٌّ * وربما قالوا * قُريْشيٌّ * وهو القياس و * قُريشُ * إن أريد به الحي صرف وإن أريد به القبيلة لم يصرف
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR7.230 harfقرشه يقرشه قرشا، من حد ضرب، ويقرشه، أيضا، من حد نصر: قطعه. وقرشه: جمعه من ها هنا وها هنا، وضم بعضه إلى بعض، قال الفراء: ومنه قريش القبيلة، وأبوهم النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر، فكل من كان من ولد النضر فهو قرشي دون ولد كنانة ومن فوقه، كذا في الصحاح. قلت: وعند أئمة النسب كل من لم يلده فهر فليس بقرشي، قاله ابن الكلبي، وهو المرجوع إليه في هذا الشأن، لتجمعهم في الحرم من حوالي مكة
قرشه يقرشه قرشا، من حد ضرب، ويقرشه، أيضا، من حد نصر: قطعه. وقرشه: جمعه من ها هنا وها هنا، وضم بعضه إلى بعض، قال الفراء: ومنه قريش القبيلة، وأبوهم النضر بن كنانة بن خزيمة بن مدركة بن الياس بن مضر، فكل من كان من ولد النضر فهو قرشي دون ولد كنانة ومن فوقه، كذا في الصحاح. قلت: وعند أئمة النسب كل من لم يلده فهر فليس بقرشي، قاله ابن الكلبي، وهو المرجوع إليه في هذا الشأن، لتجمعهم في الحرم من حوالي مكة بعد تفرقهم في البلاد، حين غلب عليها قصي بن كلاب. ويقال تقرش القوم، إذا اجتمعوا، قالوا: وبه سمي قصي مجمعا. قلت: وقيل: إنما لقب قصي مجمعا لجمعه قبائل قريش بالرحلتين، ولكونه أول من جمع يوم الجمعة فخطب، وفيه يقول مطرود بن كعب الخزاعي: أبوكم قصي كان يدعى مجمعا به جمع الله القبائل من فهر
أو لأنهم كانوا يتقرشون البياعات فيشترونها، أو لأن النضر ابن كنانة اجتمع في ثوبه يوما، فقالوا تقرش، فغلب عليه اللقب، أو لأنه جاء إلى قومه يوما فقالوا: كأنه جمل قريش، أي شديد فلقب به، أو لأن قصيا كان يقال له: القرشي، وهو الذي سماهم بهذا الاسم، قاله المبرد ونقله السهيلي في مبهم القرآن، أو لأنهم كانوا يفتشون الحاج، بالتخفيف، جمع: حاجة فيسدون خلتها، فمن كان محتاجا أغنوه، ومن كان عاريا كسوه، ومن كان معدما واسوه ومن كان طريدا آووه، ومن كان خائفا حموه، ومن كان ضالا هدوه، وهذا قول معروف ابن خربوذ، أو سميت بمصغر القرش، وهي دابة بحرية تخافها دواب البحر كلها، وقيل: إنها سيدة الدواب، إذا دنت وقفت الدواب، وإذا مشت مشت، وكذلك قريش سادات الناس جاهلية وإسلاما، وهذا القول نقله الزبير بن بكار بسنده عن ابن عباس، وأنشد قول المشمرج الحميري: وقريش هي التي تسكن البح ر بها سميت قريش قريشا أو سميت بقريش بن مخلد ابن غالب بن فهر، وكان صاحب عيرهم، فكانوا يقولون: قدمت عير قريش، وخرجت عير قريش، فلقبوا بذلك. وقال السهيلي، رحمه الله تعالى- في مبهم القرآن، في آل عمران، عند ذكر بدر-: هو أبو بدر، وهو ابن قريش بن الحارث بن يخلد بن النضر، وكان قريش أبوه دليلا بين فهر بن مالك في الجاهلية، فكانت عيرهم إذا وردت بدرا يقال: قد جاءت عير قريش، يضيفونها إلى الرجل، حتى مات وبقي الاسم، فهذه ثمانية أوجه ذكرها في سبب تلقيب النضر قريشا، سبعة منها نقلها إبراهيم الحربي في غريب الحديث من تأليفه، وفاته ما نقله الأزهري وغيره: سميت بذلك لتبحرها وتكسبها وضربها في البلاد تبتغي الرزق، وقيل: لأنهم كانوا أهل تجارة ولم يكونوا أصحاب ضرع وزرع، من قولهم: فلان يتقرش المال، أي يجمعه، فهذه عشرة أوجه، والمشهور من ذلك الوجه الأول الذي نقله الجوهري عن الفراء، ثم ما ذكره الزبير بن بكار، نسابة العرب، وحكى لبعضهم في تسميتهم بقريش عشرون قولا. وهم اثنان: قريش الظواهر، وقريش البطاح، وقد ذكر في ظ ه ر، فراجعه. قال الجوهري: فإن أردت بقريش الحي صرفته، وإن أردت به القبيلة لم تصرفه، قال الشاعر في ترك الصرف: غلب المساميح الوليد سـمـاحة وكفى قريش المعضلات وسادها قلت: هو لعدي بن الرقاع، يمدح الوليد بن عبد الملك وبعده: وإذا نشرت له الثناء وجـدتـه ورث المكارم طرفها وتلادها قال ابن بري: ومن المستحسن له في هذه القصيدة، ولم يسبق إليه في صفة ولد الظبية: تزجى أغن كأن إبرة روقه قلم أصاب من الدواة مدادها والنسبة إلى قريش: قرشي، وقريشي نادر، عن الخليل، قال الشاعر: بكل قريشي عـلـيه مـهـابة سريع إلى داعي الندى والتكرم
هكذا أنشده الجوهري والخليل، ونقله ابن دحية في التنوير، والبيت من شواهد كتاب سيبويه من جملة ثلاثة أبيات وهي: ولست بشاوي علـيه دمـامة إذا ما غدا يغدو بقوس وأسهم ولكنما أغدو علي مـفـاضة دلاص كأعيان الجراد المنظم بكل قريشي.... إلى آخره. ففي الأول شاهد في قولهم: شاوي في النسب إلى الشاء. وفي الثاني شاهد على جمع عين على أعيان، وفي الثالث شاهد على قولهم قريشي، بإثبات الياء في النسب إلى قريش، قاله ابن بري. وقال شيخنا: وقال قوم: القياس هو الأول، يعني حذف الياء في النسب. قلت: وهو المشهور المستعمل. وفي التهذيب: إذا نسبوا إلى قريش قالوا: قرشي، بحذف الزيادة، قال: وللشاعر أن يقول قريشي إذا اضطر. والقروش، كجرول: ما يجمع من ها هنا وها هنا، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط شنيع، والصواب القروش، بالضم، جمع قرش، بالفتح: ما يجمع من ها هنا وها هنا، وبه فسر قول رؤبة: قد كان يغنيهم عن الشغوش والخشل من تساقط القروش سمن ومحض ليس بالمغشوش فتأمل. وقال أبو عمرو: القرواش، بالكسر، والحضر، والطفيلي وهو الواغل، والشولقي. والقرواش: العظيم الرأس، عن ابن خالويه. وقرواش بن حوط الضبي، وشريح بن قرواش العبسي، شاعران. والقارشة من الشجاج: شبه الباضعة منها. والقريشية: ة، بجزيرة ابن عمر، منها التفاح الجيد. ونهر قريش: بواسط، وأبو قريش: ة، بها، على فرسخ منها. وأقرش به إقراشا: سعى به ووقع فيه، حكاه يعقوب. وأقرشت الشجة فهي مقرشة صدعت العظم ولم تهشمه، وكذلك المقرشة، كمحدثة، لغة في الفاء، وقد تقدم. والتقريش: مثل التحريش، عن أبي عبيد، نقله الجوهري. والتقريش، أيضا: الإغراء والإفساد، يقال: قرش به، إذا وشى وحرش وأفسد، وهو مجاز، قال الحارث بن حلزة: أيها الناطق المقرش عنـا عند عمرو وهل لذاك بقاء عداه بعن، لأن فيه معنى الناقل عنا، وكذلك أقرش به، إذا سعى. والتقريش: الاكتساب. ووقع في بعض نسخ الصحاح: التقرش، بدل التقريش. والمقرشة، كمحدثة: السنة المحل الشديدة، نقله الجوهري، وهو مجاز، وكذلك مقروشة، لأن الناس تجتمع عام المحل فتنضم حواشيهم وقواصيهم، قال: مقرشات الزمن المحذور. وتقرشوا: تجمعوا، ومنه سميت قريش، كما تقدم. وقال ابن دريد: تقرش زيد، إذا تنزه عن مدانس الأمور. وتقرش فلان الشيء، إذا أخذه أولا فأولا، عن اللحياني وتقارشت الرماح: تداخلت في الحرب، نقله الجوهري، وكذلك تقرشت، إذا تشاجرت وتداخلت، ورماح قوارش، قال القطامي: قوارش بالرماح كأن فيهـا شواطن ينتزعن بها انتزاعا
وقد قرشوا بالرماح، إذا طعنوا بها، والقرش: الطعن بالرماح. وتقرشت وتقارشت: تطاعنوا بها فصك بعضها بعضا. واقترشت: وقع بعضها على بعض، فسمعت لها صوتا. ومقارش: اسم. ومما يستدرك عليه: القرش: الكسب، كالاقتراش. وقرش، كعلم: لغة في قرش، كضرب، نقله الصاغاني: وجمع القرش: القروش، قال رؤبة: قرضي وما جمعت من قروشي. وقيل: إنما يقال: تقرش واقترش لأهله، يقال: قرش لأهله وتقرش واقترش، وهو يقرش لأهله، ويتقرش، أي يكتسب، وقرش في معيشته مخفف من حد ضرب وتقرش: دبق ولزق. وقرش يقرش قرشا: أخذ شيئا. وقرش من الطعام: أصاب منه قليلا. وأقرش بالرجل: أخبره بعيوبه. وأقرش به: حرش. واقترش فلان بفلان: سعى به وبغاه سوءا، ويقال: والله ما اقترشت بك، أي ما وشيت بك. وقرش الشيء: صوته، وسمعت قرشة، أي وقع حوافر الخيل، وهو أيضا صوت نحو صوت الجوز والشن إذا حركتهما. وقرش قرشا: سكت، نقله ابن القطاع، وكعلم قرشا وقرشه: تسلخ وجهه من شدة شقرته. نقله ابن القطاع، أيضا. وتقارش القوم: تطاعنوا. وجبن قريش، كأمير، أي يابس شديد. والقرشية، بضم وفتح: قرية بساحل حمص، وهي آخر أعمالها مما يلي حلب وأنطاكية. والقرشية، بالضم: قرية بالغربية منها عبيد بن عمر بن محمد القرشي، والد عبد الرحمن، ممن أخذ عن أبي العباس الزاهد، وابن النقاش، مات سنة 867. والقرشية أيضا: قرية باليمن من أعمال زبيد، منها القطب أبو الحسن علي بن عمر الشاذلي، صاحب مخا، وحفيده عبد المغني بن أبي الفتح، وإخوته: الصديق وعمر، وعبد الرحمن، وعماه: عبد الرحمن، وعبد المحسن، بيت علم وصلاح، رضي الله تعالى عنهم، مات عبد المغني هذا بجدة سنة 889. وقريش بن أنس ثقة. وأبو قريش محمد بن جمعة الحافظ. وأبو نصر محمد بن عبد الرحمن القريشي: محدث. هكذا نسب على الأصل. وقريش بن سبع بن المهنا ابن سبع، المهنا، الحسيني الشريف، العالم النسابة، أبو محمد المدني، سمع ببغداد من أبي الفتح بن البطي، وابن النقور وغيرهما، وتوفي بالمشهد سنة 460 ذكره أبو حامد العابدي في تتمة الإكمال، وقد أجازه. والقرواش: لقب إسماعيل بن علي بن الحسن الحسيني، وهو جد القراوشة بالمحلة الكبرى. ومن أمثالهم: وجه المقرش أقبح أي المفسد. وقيل لبعضهم، وهو كردوس بن مزينة: فلان كريم لو كان قرشيا، فقال: تقرشه أفعاله. وهو مجاز. ويقال: هو قرش من القروش، للغالب القاهر، وهو مجاز أيضا. وقرواش بن عوف اليربوعي: فارس جلوى الكبرى.
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR179 harfقَرَشَ
1 قَرَشَ ذ , aor. قَرِشَ , inf. n. قَرْشٌ; and ↓ اِقْتَرَشَ and ↓ تَقَرَّشَ; He gained, acquired, or earned, and collected, for his family. (M.)
5 تَقَرَّشَ and 8: see 1.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR837 harfقَرَشَ
قَرَشَ I , U ( n. ac. قَرْش 1 ),
a. Cut off, severed, detached.
b. Earned, gained, acquired, amassed wealth.
قَرَّشَ
قَرَّشَ II ,
a. see I (b) .
b. [ coll. ], Turned into money.
c. [ coll. ], Became thick, curdled, clotted ( milk ).
قَاْرَشَ
قَاْرَشَ III
a. [ coll. ], Had dealings with; was brought into contact with.
b. [ coll. ], Meddled, interfered with.
أَقْرَشَ
أَقْرَشَ
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok20.340 harfقرش
قَرَشَ - يَقْرِشُ (قَرَشَ - يَقْرُشُ) - قَريْش - قُرَيْش
قَرَشَ - يَقْرِشُ (قَرَشَ - يَقْرُشُ) + كائن + شيئاً: يضمه ويجمعه على بعضه ثم يؤيه إليه ويحوذه: يكسب ويجمع ويضم لماله بشتى الطرق الممكنة
قَرِيْش: على وزن فعيل : اسم فاعل مبالغة من " قَرَشَ - يَقْرِشُ ": الذي يجمع كثيراً وبقوة وعنف
قُرَيْش: مصغر " قَرِيْش: وهي اسم قبيلة أهل مكة أيام
Sîgalar(1)
Mücavir kökler1 mücavir (1 toplam)
- ألف
1 ortak ayet · Lif ip yapılan ipliklerden herbirine denir
Geçtiği ayetler(1)
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قرش |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جمع, كسب, حشد |
| Zıt Kök | فرق |
| Çekirdek Özet 1 | Farklı yönlerden parça parça toplayıp bir araya getirme, derleme ve kazanç sağlama |
| Çekirdek Özet 2 | Kabilevi ve iktisadi dağınıklığı emniyet ve ticaret ekseninde kurumsal bir birliğe dönüştürme |
| Çekirdek Özet 3 | Dağınık unsurların ortak bir merkez ve geçim ağı etrafında toplanarak siyasi-iktisadi güç odağı haline gelmesi |
| Kritik Hata Riski | İsmi yalnızca soyut ve durağan bir kabile unvanı sayıp, kökün taşıdığı aktif toparlanma, ticaret ve iktisadi teşkilatlanma boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قر | Soğukluk, durağanlık, bir yere toplanıp yerleşme, birikme ve kararlılık ifade eder; nitekim قرر sabit kalmayı, قري suyu havuzda toplamayı, قرن iki şeyi birbirine bağlayıp birleştirmeyi anlatır. | ش | ش harfinin yayılma, dağılma ve hareket bildiren niteliği eklenerek; dağınık ve çevredeki unsurların aranıp parça parça çekilerek tek bir merkezde toplanması ve kazanç gayesiyle derlenmesi anlamı oluşmuştur. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş veya iğne deliği; sınır, toplanma ve merkez | Dağınık noktaların belirli bir odak noktası veya merkeze doğru yönelmesini simgeler. |
| ر | İnsan başı; öncülük, bilinçli yöneliş ve tepe | Toplama ve yönelme fiilinin bilinçli bir irade, liderlik ve sevk idaresiyle yürütülmesini gösterir. |
| ش | Diş; parçalama, çiğneme, aktif hareket ve yayılma | Çevredeki rızık, kazanç ve dağınık unsurların aktif bir hareketle aranıp parçalar halinde toplanmasını anlatır. |
| قرş | Dağınık çevreden merkeze doğru bilinçli bir çekme ve toplama hareketi | Farklı yönlere dağılmış imkânların, malların veya toplulukların bilinçli bir iradeyle tek bir merkezde toplanıp bir araya getirilmesini temsil eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Farklı yerlerden azar azar toplayıp birbirine ekleme, biriktirme ve ailenin geçimi için rızık arayıp derleme; ayrıca mızrakların çarpışırken çıkardığı ses ve denizde diğer canlıları avlayıp toplayan yırtıcı deniz canlısı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem kullanımında kabilenin adı ve denizdeki baskın canlı anlamında şahit getirilmiştir; nitekim kabilenin isimlendirilmesine dayanak olarak aktarılan beyitte denizde yaşayan ve diğer canlılara baskın gelen varlık olarak anılmıştır: وقريش هي التي تسكن البحر بها سميت قريش قريشا |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be'nin beytinde kazanç ve birikim anlamında kullanılmıştır: أولاك هبشت لهم تهبيشي / قرضي وما جمعت من قروشي; ayrıca Kusayy b. Kilâb'ın dağınık kabileleri Mekke vadisinde toplaması hadisesine izafeten kabilenin birleşme sürecini nitelemek üzere kullanılmıştır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab ve Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça قرش kökü, Sami dillerinde genel olarak sert bir temas, kemirme, çıtırdama, parça parça koparma ve bu parçaları bir araya getirme semantik matrisi ile bağlantılıdır. İbranicede keresh biçimi tahtaları birbirine bağlama, birleştirme veya kalıp yapma bağlamında yer bulurken, kökün ses çıkarma ve sürtünme boyutu kimi batı Sami lehçelerinde çıtırtı veya kemirme anlamlarıyla mevcuttur. Arapçada kök, iki temel gelişim çizgisi izlemiştir: İlki, mızrakların birbirine sürtünmesi ve kemiğin çatırdaması gibi ses bildiren fiziksel hareket; ikincisi ise buradan mecazen türeyen, dağınık rızık ve kazanç kırıntılarını oradan buradan toplayıp derleme, birleştirme hareketidir. Kökün denizdeki büyük yırtıcı balık veya toparlayıcı güç anlamı da çevredeki küçük unsurları kendine katıp hâkimiyet kurma fikrinden türemiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çatlama sesinden toparlama ve kazanç hareketine geçiş | Fiziksel sürtünme ve ses çıkarma kökünden, parça parça toplama ve ticaret yoluyla geçim derleme anlamı gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice keresh ve genel Sami bağlantıları | Parçaların birbirine tutturulması veya sert unsurların teması fikriyle paralellik gösterir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akdeniz havzası ticaret terminolojisi | Geç dönem Osmanlı ve Akdeniz dillerindeki küçük para birimi adlarıyla fonetik benzeşmeler bulunsa da kadim kökle tarihsel sürekliliği dolaylıdır. | Muhtemel |
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قرش | Anlamlı | Toplamak, derlemek, kazanmak | Farklı yerlerden rızık ve unsurları bir araya getirme | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| قشر | Anlamlı | Kabuğunu soymak, yüzeyini açmak | Bir şeyin dış yüzeyini veya kabuğunu sıyırıp ayırma | Kur'an'da geçmez; ayırma yönüyle zıt karakterlidir. |
| رقش | Anlamlı | Nakışlamak, yazmak, alacalamak | Yüzeye çizgiler ve işaretler koyarak renklendirme ve süsleme | Kur'an'da geçmez; parça parça iz bırakma anlamı taşır. |
| رشق | Anlamlı | Fırlatmak, ok atmak, hafif ve çevik olmak | Bir nesneyi hızla hedefe doğru fırlatma ve hafif hareket etme | Kur'an'da geçmez. |
| شقر | Anlamlı | Kızıllık, ten veya saç renginde sarı-kızıl karışımı | Belirgin bir renk tonunu ve kızıl parıltıyı ifade eder | Kur'an'da geçmez. |
| شرق | Anlamlı | Doğmak, parlamak, yarılmak | Güneşin doğması, ışığın yayılması ve yön olarak doğu | Kur'an'da geçer. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قرş | Merkez | Parça parça toplayıp derleme | Dağınık imkân ve insanları aktif bir çabayla bir araya getirip kazanç sağlama | Hedef köktür. |
| جمع | Komşu | Genel bir araya getirme | Ayrık unsurları tek bir bütün haline getirme genel fiilidir; geçim veya parça parça derleme vurgusu içermez | En kapsamlı toplanma köküdür. |
| كسب | Komşu | Kazanç elde etme | Çaba sarf ederek mal ve menfaat devşirme; toplayıp birleştirme zorunluluğu barındırmaz | Doğrudan eylemin sonucundaki kâra odaklanır. |
| حشد | Komşu | Kalabalık toplama | İnsanları veya orduları bir amaç için seferber edip yığma | Nicelik ve güç gösterisi merkezlidir. |
| فرق | Zıt | Dağıtma ve ayırma | Bir arada bulunan parçaları birbirinden koparma, bölme ve uzaklaştırma | Hedef kökün derleme eyleminin tam karşıtıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قرش | Toplama, biriktirme, ticaretle kazanma | Çevreden parça parça toplayıp geçim sağlama ve derlenip kabileleşme anlamını eksiksiz taşır. | Kesin |
| Latince | colligere, conquirere | Bir araya getirmek, araştırıp derlemek | Dağınık nesneleri toplama hareketini verir; ticari ve kabilevi teşkilatlanma boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to assemble, to glean, to forage | Derlemek, parça parça toplamak, rızık aramak | Malzeme veya rızkı güçlükle arayıp biriktirme yönünü karşılar; toplumsal kimlik inşa yönünü vermez. | Güçlü |
| Almanca | zusammensuchen, einsammeln | Oradan buradan toplayıp derlemek | Dağınık şeyleri bir araya getirme sürecini ifade eder; geçim ve kurumsallaşma vurgusu zayıftır. | Güçlü |
| Fransızca | glaner, rassembler | Tane tane toplamak, birleştirmek | Seyrek unsurların toplanmasını karşılar; siyasal odak oluşturma nüansını kapsamaz. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| İsim formu (قُرَيْش) | Mekke merkezli kabile topluluğu ve ticaret teşekkülü | Harem bölgesinde toplanmış, kış ve yaz ticaret seferleriyle iktisadi ve siyasi emniyete kavuşturulmuş kabile cemaati; Kureyş 106:1. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hilafet ve imamet bahsi | İmametin Kureyşiliği meselesinde nesep şartı mı yoksa liyakat ve toplumsal güç merkezi mi olduğu tartışması | Siyasi liderlik ve otorite odağı olma vasfı |
| Fıkıh | Zekât, ganimet ve amme hukuku | Ehl-i Beyt ve Kureyş mensuplarının zekât alma durumu ve devlet başkanlığı ehliyeti | Hukuki statü ve kabilevi aidiyet sınırları |
| Tefsir | Kureyş suresi bağlamı | Kabilenin adının toplanma, ticaret veya deniz canlısından mı geldiği ve Allah'ın bahşettiği nimetlerin tahlili | İlahi lütuf, açlıktan doyurulma ve korkudan emin kılınma nimeti |
| Hadis | Kureyş'in fazileti ve liderlik rivayetleri | Hilafetin bu toplulukta kalması ve insanların onlara tabi olmasına dair rivayetler | Tarihsel öncülük, siyasi ağırlık ve temsil kabiliyeti |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Beytullah'ın muhafazası | Tevhid merkezinin hizmetkârı | Harem bölgesinin emniyetini ve hac ibadetinin düzenini sağlama | Dağınıklıktan kurtulan topluluk, Kâbe'ye hizmet ve tevhid merkezini koruma görevi üstlenir. | Kesin |
| İlmi | Lisan ve kültür birikimi | Lehçe standardizasyonu | Yarımadanın farklı lehçelerinden süzülen ortak edebi dili taşıma | Ticaret panayırları yoluyla Arap dilinin en yetkin ifadesini bünyesinde cem etmiştir. | Güçlü |
| Siyasi | Kabileler arası uzlaşı | Federatif liderlik | Çöl anarşisi içinde kabileleri diplomasi ve ahitlerle bir arada tutma | Dağınık kolları birleştirerek bölgesel diplomasiyi yürüten bir otorite modeli sunar. | Kesin |
| İktisadi | Ticaret kervanları | Uluslararası ticaret ağı | Kış ve yaz seferleriyle transit ticaret ve sermaye birikimi oluşturma | Tarıma elverişsiz vadide parça parça kazançları toplayıp küresel bir pazar kurmuştur. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yerçekimsel yığılma (gravitational accretion) | Dağınık ve seyrek gaz ve toz zerreciklerinin kütleçekim kuvvetiyle merkezde toplanıp yoğun bir gök cismi oluşturması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal kartel ve ticaret federasyonu | Dağınık üretici veya kabilelerin ortak pazar, emniyet paktı ve kâr paylaşımı amacıyla tek bir çatıda birleşmesi | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü ve kelimeyi sadece biyolojik bir kabile soyundan ibaret görüp, taşıdığı toplanma, teşkilatlanma ve iktisadi ağ dinamiklerini gözden kaçırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kelime, açlıktan doyurulma ve korkudan emin kılınma nimetleriyle birlikte anılarak; ilahi bir güven ortamında ticaret ve teşkilat kurma sorumluluğunu yüklenen bir toplumsal yapıyı ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kureyş suresini salt bir kavmin etnik övgüsü olarak yorumlamak; böylece nimetin ibadet ve sorumluluk karşılığı verildiği ilkesini ve iktisadi emniyetin tevhid merkezine kullukla olan sebep-sonuç bağını koparmak. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın nazil olduğu ilk toplumsal ve iktisadi zemini, ticaret ağlarını ve Mekke'nin güvenlik ekosistemini kavramanın anahtarıdır; ismin kök anlamındaki toparlanma olgusu, İslam öncesi ve sonrası sosyal dönüşümün zeminini açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kureyş suresi başta olmak üzere, Harem emniyetinden, Mekke'nin rızıklandırılmasından ve kervan ticaretinden bahseden ayet gruplarında (Kasas 28:57, İbrâhîm 14:37) doğrudan belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Mekke müşriklerinin konumunu salt bedevi bir putperestlik olarak gören basitleştirmeyi düzeltir; karşımızda son derece örgütlü, dağınıklığı aşmış, sermaye ve diplomasiyi yöneten kurumsal bir yapının bulunduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağınık parçaları, rızık kırıntılarını ve unsurları oradan buradan çekip tek bir merkezde biriktirme ve birleştirme eylemidir.
- Soyut anlamDağınıklık ve çatışma halindeki birimlerin ortak bir iktisadi çıkar, emniyet ve kurumsal liderlik etrafında bütünleşmesidir.
- Sistematik karşılıkİktisadi ve siyasi emniyet sağlandığında, dağınık beşeri ve maddi kaynakların merkezi bir güce dönüşerek yüksek organizasyon kabiliyeti kazanmasıdır.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFarklı konumlara dağılmış parçalı imkânlar veya unsurlar , birleştirici ve toparlayıcı irade olan marifetiyle toplanarak tek bir kurumsal merkez olan yapısına dönüşür. Bu merkezi toplanma neticesinde, açlığın giderilmesini temsil eden iktisadi rızık akışı ile korkudan kurtuluşu simgeleyen emniyet aynı odakta birleşir.