قرض
ق - ر - ض
KÖK- 13 geçiş
- 7 ayet
- 7 sîga
- 13 sözlük
Kırpıntı demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Kırpıntı demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.173 harfالقاف والضاد والراء معهما
ق ر ض مستعمل فقط قرض: أقرَضتْهُ قَرْضاً، وكل أمرٍ يتجافاه الناس فيما بينهم فهو من القروض.
والقَرْضُ: نطق الشعر، والقريضُ الاسم كالقصيد.
والبعير يقرِض جرته، وهو مضغها، والجرة المقرُوضةُ وهي القَريضُ.
وقولهم: حال الجَريضُ دون القَريض، يقال: الجَريضُ الغُصَّةُ، والقَريضُ الجرة لأنه اذا غص لم يقدر على قرض جرته.
ويقال في حديثه: إن رجلاً نبغ له ابن شاعر فنهاه عن قرض الشعر فكمد
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.356 harfقَرَضْتُ الشيءَ أقْرِضُهُ بالكسر قَرْضاً: قطعته. يقال: جاء فلان وقد قَرَضَ رباطه. والفأرةُ تَقْرِضُ الثوب. والقَرْضُ أيضاً: قول الشعر خاصَّةً يقال: قَرَضْتُ الشعر أقْرِضه، إذا قلته، والشِعرُ قَريضٌ. والقَريضُ أيضاً: ما يرُدُّهُ البعير من جِرَّتِهِ. وكذلك المَقْروضُ. والقُراضَةُ: ما سقط بالقَرْضِ. ومنه قُراضَةُ الذهب. والمِقْراضُ: واحد المقاريضِ. وقَرَضَ فلانٌ، أي مات. وانْقَرَضَ القومُ، دَرَجوا
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR5.274 harfق ض ر
قرض
استعمل من وجوهه : قرض .
قرض : قال الله عزّ وجلّ : ( مَّن ذَا الَّذِى يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ ) ( البقرة : 245 ) ، القرْض في قوله : ( قَرْضاً حَسَناً اسم ، ولو كان مَصدراً لكان إقراضاً . والقرضُ اسمٌ لكلِّ ما يُلتمَس عليه الجزاءُ مِن صدَقةٍ أو عملٍ صالح ، وأصلُ القرْض في اللُّغة القَطْعُ ، وَمنه أُخِذَ المِقراض ، وأَقْرَضْتُه أي : قطَعتُ له قطعةً يُجازى عليها
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR18.515 harf(باب القاف والراء وما يثلثهما)
(قرس) القاف والراء والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على برد. من ذلك القَرْس: البَرد. وقَرِس الإنسانُ قَرَساً، إذا لم يستطع أن يعمل بيديه من شِدّة البَرد. قال أبو زُبَيد:
وقد تصَلَّيت حَرَّ حربِهِمُ *** كما تَصَلّى المقرورُ من قَرسِ
يقال أقرسَه البرد. ومما ليس من هذا الباب القُرَاسِية: الجملُ الضَّخم.
(قرش) القاف والراء والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على الجمع والتجمُّع. فالقَرْش:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR330 harf- القرض: ضرب من القطع، وسمي قطع المكان وتجاوزه قرضا، كما سمي قطعا. قال: ﴿وإذا غربت تقرضهم ذات الشمال﴾ [الكهف/17]، أي: تجوزهم وتدعهم إلى أحد الجانبين، وسمي ما يدفع إلى الإنسان من المال بشرط رد بدله قرضا، قال: ﴿من ذا الذي يقرض الله قرضا حسنا﴾ [البقرة/ 245]، وسمي المفاوضة في الشعر مقارضة، والقريض للشعر، مستعار استعارة النسج والحوك.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR849 harfق ر ض
قرض الثوب بالمقراض وقرضته الفأرة وهذه قراضات الثوب: لما ينفيه الجلم وقراضة الفأرة: لفضالة ما تقرضه.
وقرض الشيء بنابه: قطعه.
وبنات مقرضٍ يقتلن الحمام وابن مقرض قتّال للحمام أخّاذٌ بحلوقها وهو نوع من الفئران.
وهو قرضوب من القراضبة وهم الصعاليك واللصوص.
والبعير يقرض جرّته: يمضغها.
ودسع قريضه: جرّته.
واستقرضته فأقرضني واقترضت منه كما تقول: استلفت منه وعليه قرض
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR8.231 harfالقَرْضُ: القَطْعُ. قَرَضه يَقْرِضُه، بالكسر، قَرْضاً وقرَّضَه: قطَعه.
والـمِقْراضانِ: الجَلَمانِ لا يُفْرَدُ لهما واحد، هذا قول أَهل اللغة، وحكى سيبويه مِقْراضٌ فأَفْرد.
والقُراضةُ: ما سقَط بالقَرْضِ، ومنه قُراضةُ الذَّهب.
والـمِقْراضُ: واحد الـمَقارِيض؛ وأَنشد ابن بري لعدي بن زيد: كلّ صَعْلٍ، كأَنَّما شَقَّ فِيه
سَعَفَ الشَّرْيِ شَفْرتا مِقْراضِ
وقال ابن مَيّادةَ:
قد جُبْتُها جَوْبَ ذِي
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR747 harf* ق ر ض * * قَرَض * الشيء قطعه و * قَرَضَتِ * الفأرة الثوب و * قَرَضَ * الرجل الشعر أي قاله والشعر * قَرِيٌَ * وباب الكل ضرب و * القُرَاضَةُ * بالضم ما سقط بالقرض ومنه قراضة الذهب و * المِقْراضُ * واحد * المَقاريضِ * و * قَرَضَ * فلان أي مات و * انْقَرَضَ * القوم درجوا ولم يبق منهم أحد وقوله تعالى ﴿تقرضهم ذات الشمال﴾ أي تخلفهم شمالا وتجاوزهم وتقطعهم وتتركهم عن شمالها و * القَرْضُ * ما تعطيه من
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR8.930 harfقرضه يقرضه قرضا: قطعه، هذا هو الأصل فيه، ثم استعمل في قطع الفأر والسلف والسير، والشعر، والمجازاة، ويقال: قرضه قرضا جازاه كقارضه مقارضة. ومن الأخير قول أبي الدرداء: إن قارضت الناس قارضوك، وإن تركتهم لم يتركوك، وإن هربت منهم أدركوك. وقد سبق ذكر الحديث في ع ر ض، يقول: إن فعلت بهم سوءا فعلوا بك مثله، وإن تركتهم لم تسلم منهم ولم يدعوك، وإن سببتهم سبوك، ونلت منهم ونالوا منك. ذهب به إلى القول فيهم
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR16.864 harfقَرَضَهُ
1 قَرَضَهُ ذ , aor. قَرِضَ , (S, M, A, &c.,) inf. n. قَرْضٌ, (S, M, Msb,) He cut it; (S, M, A, Mgh, Msb, K;) namely a thing, (S, Msb,) or a garment, or piece of cloth, (A, Mgh,) with the مِقْرَاض, (A, Mgh, Msb,) and with the مِقْرَاضَانِ; (Msb;) and in like manner, [or as signifying he cut it much, or frequently, or repeatedly,] you say, ↓ قرّضهُ, (M, TA,) inf. n. تَقْرِيضٌ: (TA:) this
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.263 harfقَرَضَ
قَرَضَ I ( n. ac. قَرْض 1 ),
a. Cut, severed.
b. Gnawed, nibbled; chewed.
c. Traversed, passed; passed by, left on one side ( place ).
d. [ Fī ], Turned to the right & left in ( walking ).
e. Recited; composed ( poetry ).
f. see III (b) .
g. [ coll. ], Lent money to.
h. see infra.
قَرِضَ
قَرِضَ A (
a. n.ac قَرَض 4 ), Died, perished.
قَرَّضَ
قَرَّضَ II ,
a. see I (a) , (
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok27.642 harfقرض
قَرَضَ - يَقْرِضُ - أَقْرَضَ - يُقْرِِضُ - قََرْض - قَرْضَاً
قَرَضَ - يَقْرِضُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يتركه ويتنكبه ويتجاوزه، ويتعمد أن لا يمربه ولا يلاقيه
﴿وَتَرَى الشَّمْسَ إِذَا طَلَعَتْ تَتَزَاوَرُ عَنْ كَهْفِهِمْ ذَاتَ الْيَمِينِ وَإِذَا غَرَبَتْ تَقْرِضُهُمْ ذَاتَ الشِّمَالِ﴾: تقرِضهم: تتركهم وتتنكبهم باتجاه ذات الشمال فلا
Mücavir kökler80 mücavir (99 toplam)
- حسن
6 ortak ayet · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
- ضعف
4 ortak ayet · Katlanmış deri demektir
- أله
7 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- أجر
3 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- ذو
3 ortak ayet · Sahip
- فجو
1 ortak ayet · Geniş boşluk
- كرم
2 ortak ayet · Üzüm salkımıdır
- زكو
2 ortak ayet · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
- نقب
1 ortak ayet · Geçit, yarık, delik demektir
- عزر
1 ortak ayet · “Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur
- صلو
2 ortak ayet · Namaz
- وجد
2 ortak ayet · Su birikintisidir
Geçtiği ayetler(7)
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافًا كَثِيرَةً وَاللَّهُ يَقْبِضُ وَيَبْصُطُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
BorçKimdir o ki; Allah’a güzel bir borç versin de Allah onu kat kat fazlasıyla ödesin. Allah, hem darlaştırır, hem de bollaştırır. Ve O’na döndürüleceksiniz.
… الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ …
BorçAnd olsun ki, Allah İsrailoğullarından söz almıştı. Biz, onlardan oniki temsilci seçtik. Allah demişti ki: Muhakkak ki Ben, sizinleyim; namaz kılar, zekat verir, peygamberlerime inanır, onlara yardım ederseniz, Allah’a güzel bir borç verirseniz; andolsun ki sizin kötülüklerinizi örterim. Ve andolsun ki sizi, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Bundan sonra sizden her kim de küfrederse; şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.
مَنْ ذَا الَّذِي يُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا فَيُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ كَرِيمٌ
BorçKim, Allah’a güzel bir ödünç verecek olursa; Allah ona karşılığını kat kat verir. Ve ona, çok değerli bir mükafat da vardır.
إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقَاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ
BorçMuhakkak ki sadaka veren erkeklerle, sadaka veren kadınlar ve Allah’a güzel bir ödünç verenlere; işte onlara, kat kat artırılır ve onlara değerli bir mükafat vardır.
إِنْ تُقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا يُضَاعِفْهُ لَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ شَكُورٌ حَلِيمٌ
BorçEğer Allah’a güzel bir ödünçle ödünç verirseniz; onu sizin için katkat arttırır ve sizi bağışlar. Allah; Şekur’dur, Halim’dir.
… تَيَسَّرَ مِنْهُ وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّكَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ …
BorçŞüphesiz ki Rabbın; senin, gecenin üçte ikisi, yarısı ve üçte biri içinde kalktığını bilir. Seninle beraber olan bir topluluğun da. Gece ve gündüzü Allah, takdir eder. Sizin onu sayamayacağınızı bildiğinden tevbenizi kabul etmiştir. Öyleyse Kur’an’dan kolayınıza geleni okuyun. İçinizden hasta olacakları, Allah’ın lutfundan aramak üzere yeryüzünde dolaşacak olanları ve Allah yolunda savaşacak olanları şüphesiz ki Allah bilir. O halde ondan kolayınıza geleni okuyun, namazı kılın, zekatı verin ve Allah’a güzel bir ödünç verin. Kendiniz için hayırdan ne takdim ederseniz; Allah katında onu mükafat bakımından daha büyük ve daha hayırlı olarak bulursunuz. Ve Allah’tan mağfiret dileyin. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قرض |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | دين, سلف, نفق, قطع |
| Zıt Kök | ربو |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi iki diş veya makas gibi iki kesici kenar arasından sıkıştırarak kesip koparmak, bütünden bir parça kırpmak |
| Çekirdek Özet 2 | Sahibinin kendi mülkünden bir cüzü geri dönmek üzere kesin bir iradeyle ayırıp başkasına veya Allah yoluna devretmesi; bir sınırı makaslarcasına teğet geçip aşmak |
| Çekirdek Özet 3 | Fazlalık üretme ve biriktirme hırsına dayalı sömürünün aksine, servetin bir parçasını karşılıksız ve şeksiz kesip dolaşıma sokarak toplumsal ve ahlaki adaleti sağlayan mali mekanizma |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca modern anlamdaki ticari, faizli veya alacak-verecek türü teknik borç ilişkisine indirgenmesi; bunun sonucunda Allah’a verilen borcun mali bir pazarlık gibi algılanması ve Kehf 18:17’deki fiziksel kesip geçme hareketinin gözden kaçması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قر | Bir araya getirme, soğukluk, durulma, temas etme ve sert bir yüzeyde toplanma veya vurarak yüzeyi kazıma/etkileme; nitekim قرح, قرش, قرع, قرف köklerinde yüzeyi sıyırma, yaralama veya toplama anlamı belirgindir | ض | Çekirdeğin temas ve baskı hareketine sert, sıkıştırıcı ve iki kenardan kıstırıcı bir basınç ekleyerek nesneyi ezerek veya kırparak bütünden muntazam bir parça koparma anlamı oluşturmuştur |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Nesnenin bir noktada yoğunlaşmasını, bir araya toplanmasını ve belirli bir sınır hattına girmesini sağlar |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Eylemin iradeyle, bilinçli bir başlangıçla ve nesnenin en belirgin, önde gelen kısmına yönelerek gerçekleştiğini gösterir |
| ض | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma (erken dönemde ص imgesinden türetme) | Nesneyi iki taraftan sıkıştırarak kıstırma, basınç uygulama ve koparıcı bir kavrayışla sonuca bağlama hareketini yükler |
| قرض | Belli bir sınırdaki nesnenin iradi bir yönelişle iki kesici/kıstırıcı baskı arasına alınarak bütünden kesilip ayrılması | Bütün bir maldan veya rotadan, bilinçli bir kararla belirli bir payın koparılıp ayrılmasını veya bir yönün makaslanıp geçilmesini temsil eder |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi dişle veya makasla kesip koparmak; devenin geviş getirirken yemini dişleriyle ezip kesmesi (قرض البعير جرته); kumaşın veya altının kenarından kırpılan parça (قراضة) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Adiy b. Zeyd bir beytinde makasın iki ağzının kesişini şöyle tasvir eder: كلّ صَعْلٍ، كأَنَّما شَقَّ فِيه / سَعَفَ الشَّرْيِ شَفْرتا مِقْراضِ |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönem Arap atasözünde ölüm veya boğulma anındaki çaresizliği ifade etmek için söylenen حال الجريض دون القريض meseli; devenin gevişi veya şairin vezinli sözü kesip biçmesi bu kökle anılmıştır |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça قرض kökü, Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında belirgin bir semantik süreklilik gösteren, kök düzeyinde ısırma, kıstırma, çimdikleme ve bir parçayı koparma eylemlerini imleyen köklerle fonetik denklik taşır. İbranicede קָרַץ (qāras) biçimi bir şeyi iki parmak veya alet arasında sıkıştırmak, çimdiklemek, parçalamak ve göz kırpmak anlamındadır. Süryanicede ܩܪܰܨ (qəraṣ) kökü parçalamak, dişlemek, koparmak ve mecazen birinden bir parça ısırır gibi çekiştirmek, gıybetini yapmak anlamlarında kullanılır. Akadcada qarāṣu fiili kili veya bir kütleyi iki parmakla sıkarak parça koparmak, şekil vermek için çimdiklemek demektir. Arapça, kökteki son sesi lateral/dişeti sürtünmeli ض sesine kaydırarak, genel çimdikleme ve koparma hareketini bilhassa kesici aletle (makas) veya dişle muntazam kesme, kumaş ve maden gibi kıymetli bütünden bir cüz ayırma (kırpıntı, قراضة) ve nihayetinde mülkiyetten bir parçayı ayırıp başkasına devretme eylemine dönüştürmüştür.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قرض fiilinden türeyen isim ve mastarlar | Temel anlam diş veya makasla kesmektir; kumaş ve altından kesilen kırpıntıya قراضة, borç verene ve sermaye ortaklığına قراض denmesi, bütünden bir parçanın fiilen kesilip ayrılması mantığına dayanır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice קָרַץ (qāras), Süryanice ܩܪܰܨ (qəraṣ), Akadca qarāṣu | Kütleden parça koparma, çimdikleme, dişleme ve iki sert yüzey arasında sıkıştırıp ayırma ortak Sami kök katmanını oluşturur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dışı Afro-Asyatik kollarda kökle birebir örtüşen güvenilir veri tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Chicago Assyrian Dictionary.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قرض | Anlamlı | Kesmek, kırpmak, borç vermek | Makas veya dişle bütünden bir parça kesip ayırmak; malından bir bölümü geri ödenmek üzere ayırıp vermek; sınır çizerek teğet geçmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| قضر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| رقض | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| رضق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| ضقر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
| ضرق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn mühmel kaydeder; Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قرض | Merkez | Bütünden bir parçayı kesip ayırarak vermek; teğet geçmek | Malın bizzat kendi gövdesinden bir parça kesilip karşılıksız veya aynıyla iade edilmek üzere verilmesidir; faizsizliği ve mülkiyetten fedakârlığı barındırır | Makasla kesmek gibi net ve keskin bir ayrılmayı içerir |
| دين | Komşu | Borç ve taahhüt | Vadeli, yazılı ve genel hukuki borç ilişkisidir; malın kesilip verilmesinden ziyade vadenin ve yükümlülüğün zimmete geçmesini öne çıkarır | Kur'an'da vadeli borçlanma akdini ifade eder |
| سلف | Komşu | Öne sürmek, avans vermek | Gelecekte teslim alınacak bir mal için bedelin peşin olarak ödenmesi, öne geçirilmesidir | Zaman önceliğine ve takasa dayanır |
| نفق | Komşu | Harcamak, tüketmek | Malın tünelden çıkıp gitmesi gibi elden tamamen çıkarılmasıdır; geri dönüş şartı aranmaz | Tüketim ve karşılıksız elden çıkarma yönü baskındır |
| قطع | Komşu | Kesmek, ayırmak | Her türlü fiziki veya manevi kesme eyleminin genel adıdır; قرض ise iki baskı ucuyla kırparak kesmeye özgüdür | Genel cins isim niteliğindedir |
| ربو | Zıt | Artmak, şişmek, fazlalık | Bütünden kesip ayırmak yerine, başkasına verilen malın üzerine haksız fazlalık bindirerek şişirmektir; karzın ontolojik zıddıdır | Fazlalık ve sömürü esasına dayanır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قرض | Kesip koparma; borç verme | Kendi mal varlığından bir cüzü kesip ayırarak muhtaca veya ortaklığa aktarma; makaslama | Kesin |
| Latince | Mutuum, resecare | Tüketim ödüncü; budama, kesip ayırma | Mutuum kelimesi 'benden sana geçen' (meum-tuum) mantığıyla misli eşyanın faizsiz borç verilmesini tam karşılar; resecare ise budama ve kesme anlamını verir | Güçlü |
| İngilizce | Loan, clipping, shear | Borç, ödünç; kırpma, makaslama | Loan hukuki borç aktarımını verir ancak faizsizlik veya fiziki kesme nüansını taşımaz; shear ve clip ise fiziksel kesme hareketini karşılar | Güçlü |
| Almanca | Darlehen, beschneiden | Ödünç verme; kırpmak, kesmek | Darlehen karşılıklı akdi borcu karşılar; beschneiden ise fiziksel kırpma ve kenardan kesme yönünü tamamlar | Güçlü |
| Fransızca | Prêt, cisailler | Ödünç verme; makasla kesme | Prêt genel ödünç ilişkisini, cisailler ise iki bıçak ağzıyla kırpıp ayırma eylemini karşılar | Güçlü |
Kaynak Lewis & Short Latin Dictionary, Oxford English Dictionary, Kluge Etymologisches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَقْرِضُهُمْ | Mekânsal teğet geçme, makaslayıp bırakma | Güneşin mağara ashabının yanından onları kesip dışarıda bırakacak şekilde yan geçmesi, temas etmeksizin yön değiştirmesi (Kehf 18:17) |
| قَرْضًا حَسَنًا | Allah rızası için verilen arı, faizsiz ve minnetsiz mali infak | Allah’a güzel bir borç verme; kulun kendi servetinden bir parça kesip muhtaçlara veya cihat yoluna tahsis etmesi (Bakara 2:245, Mâide 5:12, Hadîd 57:11, Hadîd 57:18, Teğâbün 64:17, Müzzemmil 73:20) |
| يُقْرِضُ / تُقْرِضُوا / أَقْرَضْتُمُ | Borç verme eylemi (fail ve muhatap kiplemesiyle) | Bireyin mülkiyet hırsından fedakârlık ederek infakta bulunması ve ilahi mükâfata hak kazanması bağlamı (Bakara 2:245, Hadîd 57:11, Hadîd 57:18, Teğâbün 64:17) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah’a isnat edilen karz (قرض الله) | Zengin ve hiçbir şeye muhtaç olmayan Allah'ın kullarından 'borç istemesi' mecazı; kulları infaka teşvik ve mükâfatın kesinliğini taahhüt etme | Mecazi isnat ve ilahi cömertliğin vaat diliyle teyidi |
| Fıkıh | Karz akdi ve kırâz (mudârebe) | Misli bir malın mülkiyetini aynıyla geri almak üzere devretme; her türlü menfaat getiren karzın faiz (riba) sayılması; ticari sermaye ortaklığı | Menfaatsiz, ivazsız ve faizsiz tüketim ödüncü; mülkiyet devri |
| Tefsir | Karz-ı Hasen şartları ve Kehf 18:17 tahlili | Karzın 'hasen' (güzel) olmasının şartları: helal kazançtan olması, minnet ve eza barındırmaması, gizli verilmesi; güneşin mağara ashabını 'makaslayıp' geçmesi | İhlas, ahlaki arılık ve lafzi-mecazi kesme ilişkisi |
| Hadis | Karzın sadakaya üstünlüğü | Sadakanın on, borç vermenin ise on sekiz misliyle mükâfatlandırılacağı rivayetleri; çünkü borcu ancak gerçekten muhtaç olanın istemesi | İhtiyacın giderilmesi ve onurlu dayanışma |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Mülkiyetin hakiki sahibine teslimi | Karz-ı Hasen | Mülkiyet taassubunu kırma | Bireyin, elindeki servetin asıl sahibinin Allah olduğunu bilerek ondan bir parçayı feda etmesi | Kesin |
| İlmi | Metodolojik ayrımlar ve sınır çekme | Teğet geçme / Kesip ayırma | Analitik sınır belirleme | İki olgu arasındaki sınırın makaslama netliğiyle çizilmesi ve birbirine karıştırılmaması | Güçlü |
| Siyasi | Kamu maliyesi ve toplumsal adalet | Sosyal dayanışma fonu | Sınıf çatışmasını engelleme | Zengin ile yoksul arasındaki uçurumu faizsiz kaynak aktarımıyla kapatarak nizamı koruma | Güçlü |
| İktisadi | Likidite ve sermaye transferi | Faizsiz borç ve Kırâz (mudârebe) | Paranın dolaşımını sağlama | Paranın faiz yoluyla birikip atıl kalmasını önleyerek reel üretime ve yardımlaşmaya yönlendirilmesi | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrıklaştırma, budama (clipping/truncation) ve teğetsel kesit | Sürekli bir eğriden veya bütünden sonlu bir aralığın kesilip ayrılması ya da bir ışının nesneyi yarmadan teğet geçerek sınır oluşturması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karşılıklılık ilkesine dayalı faizsiz kaynak transferi | Sosyal dokuyu zedelemeden, borçluyu ezmeyen, bireysel servetten toplumsal refaha aktarılan net fedakârlık payı | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca modern bankacılık ve kredi mekanizmasındaki faizli veya sözleşmeli borçlanma işlemine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün mülkiyetten fedakârca bir parçayı kesip ayırma, minnetsiz infak ve hatta fiziksel olarak teğet geçip sınır belirleme (Kehf 18:17) boyutlarını kuşatan geniş semantik alanı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Allah’a borç verme ifadesinin haşa bir ihtiyaç veya ticari kâr ortaklığı gibi anlaşılması; faiz yasağının temelindeki karz-riba zıtlığının silikleşmesi |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mülkiyet felsefesini, infak ahlakını ve faiz karşıtı iktisadi nizamını 'kendi malından koparıp verme' metaforu üzerinden kuran anahtar bir kavramdır |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak, cihat hazırlığı ve mali fedakârlığın emredildiği Medine dönemi ayetlerinde (Bakara, Hadîd, Teğâbün) ve Kehf suresindeki tabiat tasvirinde belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İbadetin sadece bedeni eylemlerden ibaret olduğu yanılgısını düzelterek, mali fedakârlığın bizzat Allah ile yapılan en kârlı ve saf manevi muamele olduğunu gösterir |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki kesici diş veya makas ucu arasında sıkıştırarak bir nesneden parça kesip ayırmak, kırpmak; bir hattı teğet geçerek makaslar gibi yanından ayrılmak.
- Soyut anlamMülkiyeti altındaki bütünden bir miktarı karşılıksız ve minnetsiz olarak, ilahi mükâfat veya hakiki ihtiyaç sahibine ulaştırmak amacıyla kesin bir iradeyle ayırıp devretmek.
- Sistematik karşılıkFaiz ve sömürü temelli birikimin (ربو) panzehiri olan; servetin atıl kalmasını önleyip toplumsal tabana yayılmasını sağlayan faizsiz sermaye ve infak modeli.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde bireyin başlangıçtaki toplam mülkiyet ve servet bütününü, bu bütünden kesilip ayrılan kırpıntıyı yani borç/infak payını ifade eder. , bu parçanın ayrılmasından sonra kalan mülkü gösterir. Ayrılan cüz (), hiçbir dünyevi fazlalık talebi olmaksızın doğrudan ilahi rıza ve muhtaç alanına () aktarılır (). Karşılığında sistem, ilahi bir katlama katsayısı () ile geri dönüşü () kesinleşmiş ilahi bir mükâfat olarak üretir.