دين

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: د-ي-ن29 sîga, 172 mücavir kök, 104 ayet, 45 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.قتلكرهدِينِبِالدِّينِدَيْنٍدينخلصالْمَدَائِنِحنفالْمَدِينَةِدِينِكُمْنهيألهغرر

KökSîga 29Ayet 104Sure 45Mücavir 172

▶ Ağı aç (3B)

دين

د - ي - ن

KÖK
  • 118 geçiş
  • 104 ayet
  • 29 sîga
  • 13 sözlük

Dane, inek yavrusuna denir. Anasına meme emmek için yaklaşması haline “dane” denir. Yaklaşmak demektir veya borçlanmak demektir. Deyn kelimesi din kelimesi ile aynı köktendir. Atomlarda da oksijen hidrojene elektron borçlanır borçlu ve alacaklı birbirlerinden ayrılmadıklarından su molekülü oluştururlar. Din de, kişilerin birbirleriyle ayrılamaz şekilde borçlandıkları düzendir. Aynı zamanda borç ve alacak muhasebeye dayandığı için din hesap, muhasebe demektir. Dinar kelimesi de dinden gelir. Burada din düzen demektir. Allah’ın dinine girmek kişi olarak onun şeriatini kabul etmek demektir. Bunun hesabı ahirette görülecektir. Dinin dünyevi manası İslam düzeninde olan bir devletin vatandaşlığını kabul etmek demektir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Dane, inek yavrusuna denir. Anasına meme emmek için yaklaşması haline “dane” denir. Yaklaşmak demektir veya borçlanmak demektir. Deyn kelimesi din kelimesi ile aynı köktendir. Atomlarda da oksijen hidrojene elektron borçlanır borçlu ve alacaklı birbirlerinden ayrılmadıklarından su molekülü oluştururlar. Din de, kişilerin birbirleriyle ayrılamaz şekilde borçlandıkları düzendir. Aynı zamanda borç ve alacak muhasebeye dayandığı için din hesap, muhasebe demektir. Dinar kelimesi de dinden gelir. Burada din düzen demektir. Allah’ın dinine girmek kişi olarak onun şeriatini kabul etmek demektir. Bunun hesabı ahirette görülecektir. Dinin dünyevi manası İslam düzeninde olan bir devletin vatandaşlığını kabul etmek demektir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR5.174 harf
باب الدال والنون و و ء ي معهما د و ن، د ي ن، و د ن، د ن أ، د ن و، ن د و، ن د ي، ن أ د، ن د أ مستعملات دون: تقول في الإِغراء: دونَكَ هذا الشيءَ وهذا الأمْرَ أي عليكَ. ودونك زيدٌ في المنزلة والقُرْبِ والبعد، وزَيْدٌ دونَكَ أي هو أحسَنُ منك في الحَسَب. وكذلك الدُّون يكون صفةً ويكون نَعْتاً على هذا المعنى، ولا يُشتقُّ منه فِعل، وتقول: هذا دون ذاكَ في التّقريب والتحقير، فالتقريبُ منصوبٌ لأنه صفة،
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.974 harf
أبو عبيد: الدَيْنُ: واحد الديونِ. تقول: دِنْتُ الرجل أقرضته، فهو مدينٌ ومَدْيونٌ. ودانَ فلان يَدينُ دَيْناً: استقرض وصار عليه دَيْنٌ، فهو دائِنٌ. وأنشد الأحمر: نَدينُ ويَقْضي الله عنا وقد نَرى مصارع قومٍ لا يَدينونَ ضُيَّعِ ورجلٌ مَدْيونٌ: كثُر ما عليه من الدَيْنِ. وقال: مُسْتَأْرِبٍ عَضَّهُ السلطانُ مَدْيون ومِدْيانٌ، إذا كان عادتُه أن يأخذ بالديْنِ ويستقرض. وأَدانَ فلان إدانَةً، إذا باعَ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR19.170 harf
د ن ( وايء ) دين ، دنأ ، دنا ، ودن ، نود ، نأد ، ندا ، ندأ ، دون : ( مستعملة ) . دون : شمر قال ابن الأعرابيّ : يقال : أدنُ دونَك أي اقتربْ ، قال لَبِيد : مِثْلُ الذي بالغِيلِ يَغْزُو مُخْمَدَا يَزْداد قُرباً دونَه أنْ يُوعَدا مُخْمَدٌ : ساكنٌ قد وطّن نفسه على الأمر ، يقول : لا يَرُده الوَعِيدُ فهو يَتَقَدَّمُ أمامَهُ يَغْشَى الزَّجْرَ ، وقال زُهَير بن خَبَّابٍ : وإنْ عِفْتَ هذا فادنُ دونَك إنّني
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR8.949 harf
(باب من الرباعي آخر) ومن هذا الباب ما يجيءُ على الرّباعي وهو من الثلاثي على ما ذكرناه، لكنّهم يزيدون فيه حرفاً لمعنىً يريدونه مِنْ مبالغةٍ، كما يفعلون ذلك في زُرْقُمٍ([1]) وَخَلْبَنٍ([2]). لكن هذه الزيادَة تقع أوّلاً وغيرَ أوّلٍ. وَمن ذلك (البَحْظَلَة) قالوا: أَنْ يَقْفِزَ الرَّجُل قَفَزَانَ اليَربوع. فالباءُ زائدةٌ([3]) قال الخليل: الحاظل الذي يمشي في شِقِّه. يقال مَرَّ بنا يَحْظَلُ ظالِعاً. ومن
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.793 harf
- يقال: دنت الرجل: أخذت منه دينا، وأدنته: جعلته دائنا، وذلك بأن تعطيه دينا. قال (أبو عبيد) (في الغريب المصنف ورقة 330 من النسخة التركية، وتهذيب اللغة 14/182 نقلا عن أبي عبيد) : دنته: أقرضته، ورجل مدين، ومديون، ودنته: استقرضت منه (انظر: المجمل 2/342)، قال الشاعر: *ندين ويقضي الله عنا وقد نرى ** مصارع قوم لا يدينون* ضيعا (البيت للعجير السلولي، وهو في المجمل 2/342؛ واللسان (دين) ؛ والغريب المصنف
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR890 harf
د ي ن دان فلان بدين الخرمية‏.‏ ورجل دين ومتدين‏.‏ وديّنته‏:‏ وكلته إلى دينه‏.‏ وتقول‏:‏ أبعت بدين أم بعيـن وهـي النقـد‏.‏ ودنـت وادّنـت وتديّنـت واستدنـت‏:‏ استقرضـت‏.‏ ودنتـه وأدنتـه وديّنتـه‏:‏ أقرضتـه‏.‏ وداينـت فلانـاً‏:‏ عاملتـه بالديـن‏.‏ وتداينـوا‏.‏ وفلـان دائـن ومديون‏.‏ ودنته بما صنع‏:‏ جزيته‏.‏ ‏"‏ كما تدين تدان ‏"‏‏.‏ ومنه يوم الدين‏.‏ والله الديان وقيل‏:‏ هو القهار من
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR12.545 harf
الدَّيّانُ : من أَسماء الله عز وجل معناه الحكَم القاضي . وسئل بعض السلف عن علي بن أَبي طالب عليه السلام فقال : كان دَيّانَ هذه الأُمة بعد نبيها أَي قاضيها وحاكمها . و الدَّيَّانُ : القَهَّار ومنه قول ذي الإِصبع العدواني : لاهِ ابنُ عَمِّك لا أَفضَلْتَ في حَسَب فينا ولا أَنتَ دَيَّاني فتَخْزُوني أَي لست بقاهر لي فتَسوس أَمري . و الدَّيّانُ : الله عز وجل . و الدَّيَّانُ : القَهَّارُ وقيل : الحاكم
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR1.338 harf
* د ي ن * * الدَّيْنُ * واحد * الدُّيُونِ * وقد * دَانَهُ * أقرضه فهو * مَدِينٌ * و * مَدْيُونٌ * و * دَانَ * هو أي استقرض فهو * دَائِنٌ * أي عليه دين وبابهما باع قلت فصار دان مشتركا بين الإقراض والاستقراض وكذا الدائن ورجل * مَدْيُونٌ * كثر ما عليه من الدين و * مِدْيانٌ * أي عادته أن يأخذ بالدين ويستقرض و * أدَانَ * فلان باع إلى أجل تقول منه * أَدِنِّي * عشرة دراهم و * ادَّانَ * بالتشديد استقرض
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR632 harf
] | ( *!الدَّيْنُ : ما لَهُ أَجَلٌ [ *!كالدِّينةِ ، بالكسر ] ) ويَنْقَسِمُ إِلى الصَّحِيحِ وغيرِ الصَّحِيِحِ ، فالصَّحِيحُ : الذي لا يَسْقُطُ إِلّا بأَداءٍ أو إِبْراءٍ ، وغيرُ الصَّحِيحِ : ما يَسْقُطُ بدُونِهما كنُجُومِ الكِتابَةِ ، قاله المُناوِيُّ رحمه اللهُ تَعالَى . ( وما لَا أَجَلَ له فَقَرْضٌ ) التَّدَهْقُنُ : التَّكَيُّسُ . ودَهْقَنَ الطعامَ : أَلاَنَهُ ؛ عن أَبي عُبَيْدٍ . وقالَ
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok24.660 harf
دَانَ 1 دَانَ دان داني , (IAar, S, K, TA,) aor. يَدِينُ, (IAar, M, K, TA,) [inf. n. دِينٌ, (which see below,) in this and most of the other senses, or the inf. n. is دَيْنٌ, and دِينٌ is a simple subst.,] He was, or became, obedient; he obeyed: (IAar, S, M, K, TA:) this is the primary signification: or, as some say, the primary signification is the following; namely, he was, or became, abased and
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.539 harf
دَانَ دَانَ ( y ) I ( n. ac. دَيْن 1 ), a. Was in debt, borrowed, bought on credit. b. ( n. ac. دِيْن 2 , دِيَاْنَة 23t ), Was religious, professed a religion. c. [ La ], Submitted to, obeyed. d. ( n. ac. دِيْن 2 ), Abased, enslaved, subdued, had or gained authority over. e. Recompensed, requited. f. Judged. g. see IV (a) . دَيَّنَ دَيَّنَ II , a. Allowed to practise his
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok41.629 harf
دين MـTEADDİ دَانَ - يَدِينُ (المتعدي) - دَيْن - تَدايَنَ - يَتَدايَنُ دَانَ - يَدِينُ (المتعدي) + كائن + كائناً + بـِ شيء: باعه بالدَّيْن: باعه بضاعة على أن يؤدي ثمنها بعد أجل مسمى دَيْن: على وزن " فـَعـْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " دَانَ - يَدِينُ " المتعدي: عملية الدَّيْن: البيع الآجل: عملية الشراء بالأجل وليس نقداً: يبيع آخر بضاعة أو متاع
Tamamını oku

Sîgalar(29)

Mücavir kökler172 mücavir (414 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. خلص

    12 ortak ayet · Hales : Çekirdek içidir

  2. حنف

    5 ortak ayet · Hanif eğildiği zaman kırılmayan yaş çalıdır

  3. قتل

    12 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…

  4. أله

    55 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  5. يوم

    22 ortak ayet · “Yemm” durgun akan su demektir

  6. شرك

    11 ortak ayet · Tasma kayış demektir

  7. نهي

    7 ortak ayet · Nihayet, son demektir

  8. خمص

    2 ortak ayet · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…

  9. طعن

    2 ortak ayet · Ve dil uzatmak

  10. ملل

    4 ortak ayet · İnanç

  11. كره

    5 ortak ayet · Hoşlanmadı

  12. غرر

    4 ortak ayet · Ğerer, “Ğerer” çuval demektir

Geçtiği ayetler(104)

  1. مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ

    DüzenDin gününün malikidir.

  2. لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ …

    DüzenDinde zorlama yoktur. Gerçekten hak, batıldan iyice ayrılmıştır. Tağut’u inkar edip, Allah’a inanan kimse kopmak bilmeyen sağlam bir kulpa sarılmıştır. Ve Allah, Semi’dir, Alim’dir.

  3. … وَاسْمَعْ غَيْرَ مُسْمَعٍ وَرَاعِنَا لَيًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَطَعْنًا فِي الدِّينِ وَلَوْ أَنَّهُمْ قَالُوا سَمِعْنَا وَأَطَعْنَا وَاسْمَعْ وَانْظُرْنَا لَكَانَ …

    DüzenYahudilerden öyleleri var ki; kelimeleri yerlerinden değiştirir ve dillerini eğip bükerek ve dine tan ederek; işittik ve karşı geldik, duy, duymaz olası ve bizi güt (raina) derler. Eğer işittik ve itaat ettik, dinle ve bizi gözet demiş olsalardı, onlar için daha iyi olurdu. İşte Allah, inkarları yüzünden onlara la’net etmiştir. Onların ancak pek azı iman eder.

  4. … وَلَايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهَاجِرُوا وَإِنِ اسْتَنْصَرُوكُمْ فِي الدِّينِ فَعَلَيْكُمُ النَّصْرُ إِلَّا عَلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ …

    DüzenMuhakkak ki iman edip hicret eden, mallarıyla ve canlarıyla Allah yolunda cihad edenler; barındırıp yardım edenler, işte onlar; birbirinin dostudurlar. İman edip de hicret etmeyenlere gelince; hicret edene kadar sizin onlarla bir dostluğunuz yoktur. Şayet onlar da din hususunda sizden yardım isterlerse; sizinle aralarında muahede bulunan bir kavim aleyhinde olmamak üzere onlara yardım etmek boynunuza borçtur. Allah yaptıklarınızı görendir.

  5. فَإِنْ تَابُوا وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَنُفَصِّلُ الْآيَاتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ

    DüzenEğer tevbe ederler, namaz kılarlar ve zekat verirlerse; onlar, artık dinde kardeşlerinizdir. Biz, ayetleri bilir bir kavim için açıklıyoruz.

  6. هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدَى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَلَوْ كَرِهَ الْمُشْرِكُونَ

    DüzenDinini bütün dinlere üstün kılmak için; Rasulünü hidayet ve hak din ile gönderen O’dur. İsterse müşrikler hoşlanmasınlar.

  7. … نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طَائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَلِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذَا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ

    DüzenMü’minlerin hepsi de seferber olacak değildirler. Her topluluktan bir taifenin dinini iyi öğrenmek ve kendisine döndüklerinde kavmini uyarmak üzere geri kalmaları gerekmez mi? Olur ki kaçınırlar. 9

  8. وَإِنَّ عَلَيْكَ اللَّعْنَةَ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ

    DüzenMuhakkak ki ceza gününe kadar la’net sanadır.

  9. … حَقَّ جِهَادِهِ هُوَ اجْتَبَاكُمْ وَمَا جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْرَاهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ …

    DüzenVe Allah için hakkıyla cihad edin. O, sizi seçmiş ve babanız İbrahim’in yolu olan dinde sizin için bir zorluk kılmamaıştır. Daha önce peygamberlerin size şahid olması, sizin de insanlara şahidler olmanız için size müslüman adını veren O’dur. Şu halde namaz kılın, zekat verin ve Allah’a sarılın. O’dur sizin Mevlanız. Ne güzel Mevla, ne güzel yardımcı.

  10. وَالَّذِي أَطْمَعُ أَنْ يَغْفِرَ لِي خَطِيئَتِي يَوْمَ الدِّينِ

    DüzenVe din günü günahlarımı bağışlamasını umduğum O’dur.

Sîga sayfası: الْمَدِينَةِ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökدين
YapıÜçlü
Özel Durumİlletli (ecvef yaî)
Bağlamsal Yakın Köklerملل, حكم, قضى, طوع
Zıt Kökعصي
Çekirdek Özet 1İki taraf arasında vadeli hak, borç, boyun eğme ve karşılıklı bağlayıcılık oluşturan taahhüt
Çekirdek Özet 2İnsanın yaratıcısına veya kurulan nizama karşı sorumluluk, hesap, itaat ve karşılık düzeni
Çekirdek Özet 3Bireysel ve toplumsal hayatı borç-alacak dengesi, yargı ve hesaplaşma ilkeleriyle bağlayan nizam
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca soyut bir inanç veya ritüeller bütününe indirgenip hukuki, iktisadi ve yargısal hesap boyutunun yok sayılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
دنAlçalma, yaklaşma, bir şeye doğru eğilme ve sınırına girme hareketini ifade eder; nitekim دنو kökünde fiziki ve mekânsal yaklaşma, دنا kökünde aşağı çekilme görülür.يAnlamdaki yaklaşma ve alçalma hareketine esneklik, süreklilik ve iki taraf arasında uzanan akdi ve hukuki bağ boyutu katarak kavramı borçlanma, boyun eğme ve hesaplaşma nizamına dönüştürmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دkapı; giriş, geçiş, hareketBir alana girme, eşikten geçerek belirli bir otoritenin veya alanın sınırlarına dâhil olma hareketi
يel ve kol; iş, yapma, uzanmaYükümlülük altına girme, taahhüt verme, hakkı teslim etme veya alma yönünde uzanma eylemi
نfiliz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılıkBaşlayan ilişkinin, zimmetin ve karşılığın zaman içinde devam etmesi, vadesi gelinceye dek sürmesi
دينKapıdan girilip el uzatılarak zimmet altına girilen ve sonucu zamana yayılan bağlayıcı nizamBireyin kendi iradesiyle veya varoluşsal konumuyla bir eşikten geçerek hak ve sorumluluk üstlenmesi, bu bağın süreklilik içinde hesap ve ceza ile tamamlanması hareketini gösterir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir kimseye peşin olmayan mal verip onu borçlandırmak, vadesi ertelenmiş hak ve zimmet altına girmek; kişinin bir otoriteye teslim olup boyun bükmesidir.
Cahiliye şiiri kullanımıZü’l-Isba‘ el-Advânî şiirinde amcasının oğluna seslenirken kökü boyun eğdiren, hükmeden ve yöneten anlamında kullanır: لاهِ ابنُ عَمِّك لا أَفضَلْتَ في حَسَب فينا ولا أَنتَ دَيَّاني فتَخْزُوني
Erken Arapça kullanımErken dönem Arap atasözünde karşılıklılık ve amelin karşılığını tam bulması anlamında yer almıştır: كما تَدينُ تدان / Nâbiğa ez-Zubyânî ise karşılık verme ve hesaba çekme anlamında şöyle der: بهن أدين من يأتي أَذاتي / مُداينةَ المدُايِنِ فلْيُدِنِّـي

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde دين kökü, merkezi ve köklü bir yargı, hüküm, borç ve hukuk terminolojisini temsil eder. Erken Batı ve Doğu Sami dillerinde kök, soyut bir inanç sisteminden ziyade doğrudan mahkeme, adli yargılama, dava gütme, egemenlik ve borç münasebetlerini ifade etmek için kullanılmıştır. Akatçada dānu / dînu biçimi dava, hüküm, adli karar ve mahkeme sürecini gösterir; yargıca dayyānu denir. İbranicede dîn (דין) kökü hükmetmek, dava görmek, yargılamak ve hak aramak anlamına gelir; dayyān terimi yargıçtır. Süryanicede dīnā (ܕܝܢܐ) yargı, hüküm, hesap günü, kanun ve mahkeme manalarını eksiksiz taşır. Arapçada kök bu ortak Sami mirasındaki yargı, nizam, hüküm ve ceza anlamlarını bütünüyle korumuş, buna ilave olarak iktisadi düzlemde veresiye borçlanma (deyn), itaat (dâne lehû) ve insanın varoluşsal nizamı (dîn) açılımlarını kazanarak semantik alanını genişletmiştir.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon; Payne Smith Syriac Dictionary; The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönدين / دنو geçişkenliğiYaklaşma ve boyun eğme tabanından vadeli borçlanmaya, oradan da hesaba, cezaya ve şeriate uzanan düzenli bir soyutlama mevcuttur.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice dîn, Süryanice dīnā, Akatça dînu / dānuSami dillerinin tamamında ortak çekirdek yargı, hüküm, mahkeme, hak arama ve hesaplaşmadır.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiEski Farsça daenaEski İranca daena (içsel algı, vicdan, din) ile fonetik benzerlik bulunsa da Sami kökü mahkeme ve borç temelli bağımsız bir gelişim hattına sahiptir; kavramsal etkileşim muhtemeldir.Muhtemel

Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Arthur Jeffery, The Foreign Vocabulary of the Qur'an.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
دينAnlamlıBorç, itaat, ceza, nizamBir otoriteye boyun eğme, zimmet altına girme ve amelin karşılığını almaHedef köktür; Kur'an'da geçer.
دنيAnlamlıYaklaşmak, aşağıda olmakMekân, zaman veya değer bakımından alçakta ve yakında bulunmaKur'an'da دنو üzerinden geçer; hedef kökle zayıflık ve yaklaşma bağı taşır.
يدنKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıSözlüklerde bu dizilim altında müstakil bir kök maddesi teşekkül etmemiştir.Kur'an'da geçmez.
يندKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıArap fonotaktiğinde bu harf dizilimi kullanılmamıştır.Kur'an'da geçmez.
نديAnlamlıIslaklık, cömertlik, meclisÇiy düşmesi, seslenmek, insanların toplandığı meclis veya yardım eliKur'an'da meclis ve seslenme anlamlarıyla geçer; Kur'an'da doğrudan türevi vardır.
نيدAnlamlıZaaf, eğrilikBedenen zayıf düşmek veya bir tarafa meyletmek anlamında nadir bedevi kullanımıKur'an'da geçmez; sözlüklerde nadir kayıttır.

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
دينMerkezBorç, itaat, yargı ve nizamBireyi hem hukuki borçla hem varoluşsal hesapla bağlayan çift taraflı nizamİtaat, ceza, yargı ve toplumsal düzenin tamamını zimmet kavramıyla birleştirir.
مللKomşuYol, şeriat, toplumsal inanç topluluğuملل kökü daha çok tebliğ edilen, yazdırılan ve topluca takip edilen inanç yolunu bildirirken دين hesap ve itaat bağını vurgular.Kur'an'da İbrahim'in milleti terkibinde olduğu gibi izlenen yolu ve toplumsal kimliği ifade eder.
حكمKomşuHüküm, engelleme, adaletحكم fesadı önlemek üzere kesin karar vermeyi ve otoriteyi bildirir; دين ise bu hükmün doğurduğu hesap ve itaat nizamıdır.Bozulmayı ve taşkınlığı gemleme eksenlidir.
قضىKomşuİnfaz, kesin bitiriş, kazaقضى bir işi kesinleştirip sonuca bağlamayı ifade eder; دين ise devam eden süreci ve hesabı kapsar.Hükmün tamamlanması ve nihai icrası yönünü öne çıkarır.
طوعKomşuGönüllü itaat, boyun eğişطوع zorlama olmaksızın içten gelen itaati bildirirken دين hem gönüllü hem yaptırımlı nizamı kapsar.Zorlama ve yükümlülük içermeyen teslimiyet nüansı taşır.
عصيZıtBaşkaldırı, itaatsizlik, düzeni kırmaNizama ve borca riayet etmeyip otoritenin ve sözleşmenin dışına çıkmaKendisine tanınan sınıra ve taahhüde isyan ederek boyun eğmeyi reddetmektir.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدينBorç, itaat, nizam, cezaHem iktisadi yükümlülüğü hem ahlaki-hukuki düzeni hem de nihai yargıyı karşılar.Kesin
LatinceDebitum, Iudicium, ReligioBorç, yargı, bağlayıcı inanç nizamıDebitum maddi ve manevi borcu, Iudicium mahkeme ve yargıyı karşılar; Religio ise insanı tanrıya bağlayan yükümlülük yönünü verir.Güçlü
İngilizceDebt, Judgment, Religion, OrderBorç, hüküm, din, nizamDebt kelimesi deyn yönünü, judgment ceza ve hesap gününü karşılar; religion sözcüğü kökün borç ve şehir nizamı boyutunu dışarıda bırakır.Güçlü
AlmancaSchuld, Gericht, OrdnungBorç, mahkeme/hesap, düzenSchuld hem maddi borcu hem ahlaki mesuliyeti karşılar; Gericht ilahi hesap gününe tam tekabül eder.Güçlü
FransızcaDette, Jugement, Culte/OrdreBorç, yargılama, ibadet/düzenDette yükümlülüğü, jugement mahkeme boyutunu karşılar; tek bir Fransızca sözcük kökün bütüncül anlamını taşıyamaz.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Deutsches Wörterbuch; Lewis & Short Latin Dictionary.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
Din günü (الدِّينِ)Ceza, hesaplaşma, nihai yargıAhiret sahneleri, amellerin tartılması ve ilahi mahkemenin kurulması bağlamı (Fâtiha 1:4, Hicr 15:35, İnfitâr 82:9).
Hak din, Allah'ın dini (دِينِ اللَّهِ / الدِّينُ الْحَقُّ)Varlık nizamı, şeriat, teslimiyet düzeniTevhid çağrısı, fıtrat ve peygamberlerin getirdiği evrensel nizam bağlamı (Âl-i İmrân 3:19, Âl-i İmrân 3:83, Rûm 30:30).
Melikin dini (دِينِ الْمَلِكِ)Beşerî hukuk, krallık kanunu ve yargı nizamıYusuf peygamberin Mısır kralının yürürlükteki ceza ve idare kanunlarına atıf yaptığı bağlam (Yûsuf 12:76).
Karşılıklı borçlanma (تَدَايَنتُم بِدَيْنٍ)İktisadi vadeli borç, zimmet sözleşmesiMüminler arası ticari işlemlerin yazılması ve şahit tutulması bağlamı (Bakara 2:282).
Şehir, merkez (الْمَدِينَةِ)Hukukun, yargının ve otoritenin geçerli olduğu yerleşik düzenMedeni hayat, toplumsal örgütlenme ve peygamberlerin tebliğ yaptığı kentsel merkezler bağlamı (A'râf 7:123, Kasas 28:18, Münâfikûn 63:8).
Şirkin nizamı (دِينُكُمْ)Müşriklerin batıl inanç ve yaşam düzeniTevhid ile şirkin ilkelerinin uzlaşmazlığı bağlamı (Kâfirûn 109:6, Mâide 5:77).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİman, amel ve din tanımıDinin sadece kalbî tasdikten mi ibaret olduğu yoksa şeriat hükümleri ve itaati de zorunlu kılıp kılmadığıİnanç esası, teslimiyet ve ilahi hesaplaşma ekseninde yoğunlaşmıştır.
FıkıhBorçlar hukuku ve zimmetDeyn kavramının ayn (fiziki mal) karşısındaki durumu, zimmet borcunun ifası, vadenin bağlayıcılığıİktisadi ve hukuki zimmet, taahhüt ve eda yükümlülüğüne daralmıştır.
TefsirDin günü ve fıtrat diniFâtiha suresindeki yevmi'd-dîn terkibinin mahiyeti ile Rûm suresindeki fıtrat dini kavramının açılımıİlahi adalet, amellerin karşılığı ve yaratılış nizamına teslimiyet olarak ele alınır.
HadisCibril hadisi ve amellerDinin İslam, iman ve ihsan mertebeleri üzerinden tanımlanması; amellerin karşılığı prensibiYaşanan bir hayat tarzı, ahlaki sorumluluk ve karşılıklı borçluluk hali.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniYaratıcı-kul ilişkisiVaroluşsal borç ve kullukİnsanın varlığını borçlu olduğu yaratıcısına mutlak itaatiKulun Allah'a karşı fıtri ve ontolojik zimmetini ikrar edip teslim olmasıdır.Kesin
İlmiHakikat ve nedensellik bağıBilgi nizamı ve mantıki tutarlılıkDoğru hüküm verme ve sebep-sonuç ilişkisinin takibiBilginin insan zihninde bağlayıcı bir ilke ve hesaplanabilir kural üretmesidir.Güçlü
SiyasiHukuk düzeni ve meşruiyetAnayasa, kamu otoritesi, yargıToplumu adalet ve kanun dairesinde sevk ve idare etmeDevletin bireyler üzerindeki egemenliği ve bireylerin kamusal nizama itaati.Kesin
İktisadiTicaret ve borçlanmaKredi, zimmet ve sözleşme hukukuKaynakların vadeli transferini hukuki güvenceye bağlamaServetin dolaşımında hak ve borç dengesini kurarak ekonomik hayatı kayıt altına alma.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerKorunum yasaları ve bilanço dengesi (A−L=E)Fizikte enerjinin ve yükün korunumu gibi sistemde hiçbir girdinin kaybolmayıp mutlaka bir çıktıyla dengelenmesi prensibiGüçlü
Beşeri bilimlerToplumsal sözleşme ve hukuki zimmet teorisiBireylerin bir araya gelerek hak ve yükümlülük devri yoluyla kurdukları karşılıklı bağlayıcı düzenKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökün Batı dillerindeki modern religion kavramı gibi sadece vicdani, tecrübi, şahsi bir inanç ve mabet ritüeline hapsedilmesidir.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da din; bireyin iktisadi borcundan (Bakara 2:282), kralın ceza kanununa (Yûsuf 12:76), şehir nizamından (medine) ahiretteki mutlak mahkemeye (yevmi'd-dîn) kadar uzanan hayatın bütüncül nizamıdır.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataDin ile siyaset, ekonomi, adalet ve hukuk alanlarının birbirinden kopuk olduğu zannedilir; böylece dinin hayatı tanzim eden bağlayıcı gücü iptal edilir.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın omurgasını oluşturan varoluş, adalet, hesap ve şeriat kavramlarının tek bir kökte nasıl birleştiğini gösterir; var olmanın yaratıcıya karşı bir borçluluk hali olduğunu temellendirir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Ahiret hesaplaşmasını anlatan surelerde (Fâtiha, İnfitâr, Mâûn), borçlar hukukunu düzenleyen müdâyene ayetinde (Bakara 2:282) ve dinin ikmal edildiğini bildiren teşri ayetlerinde (Mâide 5:3).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Dinin sadece uhrevi bir vaat veya metafizik bir duygu olduğu zannını yıkarak onun hem bu dünyada yürürlükte olan bir nizam hem de ahirette mutlak bir hesaplaşma olduğunu ispat eder.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamVadeli borç verme, borç altına girme, boyun büküp itaat etme ve amelin karşılığını tam olarak alma eylemidir.
  • Soyut anlamBir otoriteye teslimiyet gösterilerek girilen, hak ve sorumlulukları zamana yayılan ve sonunda adli bir hesapla karşılık bulan nizamdır.
  • Sistematik karşılıkİnsanın Allah’a, topluma ve kâinata karşı fıtri ve hukuki zimmetini tanzim eden adalet, yargı ve hesap modelidir.
  • LaTeX modeliD=⟨A,R,T,J⟩buradaJ:∫t0t1A(t) dt→RC
  • LaTeX açıklamasıFormülde D din ve nizam sistemini temsil eder. Sistem dört temel bileşenden oluşur: A ameller ve taahhütler, R düzeni belirleyen kurallar ve şeriat, T vadenin işlediği zaman aralığı [t0,t1], J ise yargı ve hesap fonksiyonudur. Bu fonksiyon, belirlenen süre boyunca biriken amelleri kural matrisi üzerinden değerlendirerek nihai karşılığa (C) dönüştürür. Böylece borçlanma, süre, kural ve hesaplaşma tek bir dinamik modelde bütünleşir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: د