قصد

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ق-ص-د5 sîga, 60 mücavir kök, 6 ayet, 5 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.صفوقَاصِدًامُقْتَصِدٌقصدخترغضضوَاقْصِدْحمرجحدتور

KökSîga 5Ayet 6Sure 5Mücavir 60

▶ Ağı aç (3B)

قصد

ق - ص - د

KÖK
  • 6 geçiş
  • 6 ayet
  • 5 sîga
  • 13 sözlük

Kemik iliğidir.devamı ›

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Kemik iliğidir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.723 harf
القاف والصاد والدال معهما ق ص د، ص د ق يستعملان فقط قصد: القَصْدُ استقامة الطريقة، وقَصَدَ يقصِدُ قَصْداً فهو قاصد. والقَصْدُ في المعيشة ألا تسرف ولا تقتر. وفي الحديث: "ما عال مُقتَصِدٌ ولا يعيل". والقَصيدُ: ما تم شطرا أبنيته من الشعر. والقَصيدةُ: مخة العظم إذا خرجت وانقَصَدَتْ أي انفصلت من موضعها وخرجت. وانقَصَدَ الرمح أي انكسر نصفين حتى يبين، وكل قطعة منه قِصدَةٌ، ويجمع على قِصَدٍ، ورمح قَصِدٌ
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR965 harf
القَصْدُ: إتيان الشيء. تقول قَصَدْتُهُ، وقَصَدْتُ له، وقَصَدْتُ إليه بمعنًى. وقَصَدْتُ قَصْدَهُ: نحوْت نحوه. وقَصَدْتُ العودَ قَصْداً: كسرته. والقِصْدَةُ بالكسر القطعةُ من الشيء إذا انكسر، والجمع قِصَدٌ. يقال: القَنا قِصَدٌ. وقد انْقَصَدَ الرمح. وتَقَصَّدَتِ الرماح: تَكَسَّرَت. ورمحٌ أقْصادٌ. قال الأخفش: هذا أحد ما جاء على بناء الجمع. وتَقَصَّدَ الكلبُ وغيره، أي مات. قال لبيد: فَتَقَصَّدَتْ منها
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR6.545 harf
ق ص د قصد ، صدق ، دصق . قصد : قال الليث : القصد : اسْتقامة الطريقة ، قَصدَ يَقْصِد قصداً فهو قاصِدٌ ، والقصد في المعيشةِ ألاَّ يسرِفَ ولا يقتِّرَ . وفي الحديث : ( ما عالَ مُقْتصِدٌ ولا يَعِيل ) ، والقصيد من الشعر ما تم شطر أبنيته وقال غيره : سميَ قصيداً لأن قائله احتفل له فَنَقَّحَه بالكلام الجيِّدِ والمعنى المختار ، وأصله من القَصِيدِ وهو المخُّ السَّمِين الذي يَتَقَصَّد أي : يَتَكَسَّر إذا
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR7.592 harf
(باب القاف والصاد وما يثلثهما) (قصع) القاف والصاد والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تطامُنٍ في شيء أو مطامَنةٍ له. من ذلك القَصْعَة، وهي معروفة، سمِّيت بذلك للهَزْمة. والقاصِعاء: أوَّل جِحَرة اليَربوع، وقياسُها ما ذكرناه. وقد تقَصَّع، إذا دخلَ قاصِعاءَه. قال: فوَدَّ أبو ليلى طُفيلُ بنُ مالكٍ *** بمُنعَرَجِ السُّوبان لو يَتَقَصَّعُ([1])فأمَّا قَصْع النّاقة بجِرّتها فقالوا: هو أن ترُدَّها في جوفها.
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.124 harf
- القصد: استقامة الطريق، يقال: قصدت قصده، أي: نحوت نحوه، ومنه: الاقتصاد، والاقتصاد على ضربين: أحدهما محمود على الإطلاق، وذلك فيما له طرفان: إفراط وتفريط كالجود، فإنه بين الإسراف والبخل، وكالشجاعة فإنها بين التهور والجبن، ونحو ذلك، وعلى هذا قوله: ﴿واقصد في مشيك﴾ [لقمان/19] وإلى هذا النحو من الاقتصاد أشار بقوله: ﴿والذين إذا أنفقوا﴾ (الآية: ﴿والذين إذا أنفقوا لم يسرفوا ولم يقتروا وكان بين ذلك قواما﴾
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR865 harf
ق ص د قصدته وقصدت له وقصدت إليه وإليك قصدي ومقصدي وبابك مقصدي وأخذت قصد الوادي وقصيد الوادي‏.‏ قال القطاميّ‏:‏ وتنجّزت منه أغراضي ومقاصدي‏.‏ ورماه فأقصده وتقصّده‏:‏ قتله مكانه‏.‏ قال أبو حية النّميريّ‏:‏ رمين فأقصدن القلوب ولم تجد دما ماثراً إلا جوًى في الحيازم وعضته الحية فأقصدته وأقصدته المنيّة‏.‏ وتقصّدت الرماح‏:‏ تكسّرت‏.‏ ورمح قصدٌ‏:‏ سريع الانكسار والرماح بينهم قصد‏.‏ وشعر مقصّد
Maddenin bağlantısı

ق ص د قصدته وقصدت له وقصدت إليه وإليك قصدي ومقصدي وبابك مقصدي وأخذت قصد الوادي وقصيد الوادي‏.‏ قال القطاميّ‏:‏ وتنجّزت منه أغراضي ومقاصدي‏.‏ ورماه فأقصده وتقصّده‏:‏ قتله مكانه‏.‏ قال أبو حية النّميريّ‏:‏ رمين فأقصدن القلوب ولم تجد دما ماثراً إلا جوًى في الحيازم وعضته الحية فأقصدته وأقصدته المنيّة‏.‏ وتقصّدت الرماح‏:‏ تكسّرت‏.‏ ورمح قصدٌ‏:‏ سريع الانكسار والرماح بينهم قصد‏.‏ وشعر مقصّد ومقطع ولم يجمع في المقطعات مثل ما جمع أبو تمام ولا في المقصّدات مثل ما جمع المفضّل وهذه من أجود القصيد والقصائد‏.‏ ومن المجاز‏:‏ قصد في معيشته واقتصد‏.‏ وقصد في الأمر إذا لم يجاوز فيه الحدّ ورضي بالتّوسط لأنه في ذلك يقصد الأسد‏.‏ وهو على القصد وعلى قصد السبيل إذا كان راشداً‏.‏ وله طريق قصد وقاصدة خلاف قولهم‏:‏ طريق جور وجائرة وسير قاصد‏.‏ وبيننا ليلة قاصدة وليال قواصد‏:‏ هيّنة السير‏.‏ وعليك بما هو أقسط وأقصد‏.‏ وسهم قاصد وسهام قواصد‏:‏ مستويّة نحو الرميّة‏.‏

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR9.871 harf
القصد: استقامة الطريق. قَصَد يَقْصِدُ قصداً، فهو قاصِد. وقوله تعالى: وعلى الله قَصْدُ السبيل؛ أَي على الله تبيين الطريق المستقيم والدعاءُ إِليه بالحجج والبراهين الواضحة، ومنها جائر أَي ومنها طريق غير قاصد. وطريقٌ قاصد: سهل مستقيم. وسَفَرٌ قاصدٌ: سهل قريب. وفي التنزيل العزيز: لو كان عَرَضاً قريباً وسفراً قاصداً لاتبعوك؛ قال ابن عرفة: سفراً قاصداً أَي غيرَ شاقٍّ. والقَصْدُ: العَدْل؛ قال أَبو اللحام
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR428 harf
* ق ص د * * القَصْدُ * إتيان الشيء وبابه ضرب تقول * قَصَدَهُ * وقصد له وقصد اليه كله بمعنى واحد و * قَصَدَ * قصده أي نحا نحوه و * القَصيدُ * جمع * القَصِيدةِ * من الشعر مثل سفين وسفينة و * القاصدُ * القريب يقال بيننا وبين الماء ليلة * قاصِدةٌ * أي هينة السير لا تعب فيها ولا بطء و * القَصْدُ * بين الإسراف والتقتير يقال فلان * مُقْتِصدٌ * في النفقة و * اقْصِدْ * في مشيك و * اقْصِدُ * بذرعك أي أربع
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR11.081 harf
القصد: استقامة الطريق، وهكذا في المحكم والمفردات للراغب. قال الله تعالى في كتابه العزيز: وعلى الله قصد السبيل أي على الله تبيين الطريق المستقيم والدعاء إليه بالحجج والبراهين الواضحة، ومنها جائر، أي ومنها طريق غير قاصد. وطريق قاصد سهل مستقيم، وسيأتي. ومثله في البصائر: وزاد في المفرادات: كأنه يقصد الوجه الذي يؤمه السالك لا يعدل عنه، فهو كنهر جار، وأورده الزمخشري في الأساس من المجاز. القصد
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR15.473 harf
قَصَدَهُ 1 قَصَدَهُ ذ , and قَصَدَلَهُ, and اـلَيْهِ, (S, M, A, L, Msb, K,) and نَحْوَهُ, (A in art. سمت, &c.,) aor. قَصِدَ , (M, Msb, K, &c.,) inf. n. قَصْدٌ, (S, M, Msb, K, &c.,) from which the pl. قُصُودٌ is formed by some of the professors of practical law; [and مَقْصَدٌ, q. v., is also an inf. n.;] (Msb;) He tended, repaired, or betook himself, or went, to, or towards, him, or it;
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.946 harf
قَصَدَ قَصَدَ I ( n. ac. قَصْد 1 , مَقْصَد 17 ) a. [ acc. or La or Ila ], Repaired, betook himself to, went to; tended to; aimed at; purposed, intended, meant, resolved upon; wished, desired, sought. b. [ acc. or La & Bi ], Repaired to with; brought to. c. ( n. ac. قَصْد 1 ) [ Fī ], Took the right course in; was just, moderate, kept within due bounds in; acted gently in; went at a moderate
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR31.263 harf
قصد قَصَدَ - يَقْصِدُ - قَصْد - قَاصِد - مُقْتَصِد - مُقْتَصِدة قَصَدَ - يَقْصِدُ +كائن + في أمر: ضد " غلا - يغلو ": يكون معتدلاً وسطياً فيه: لا يغلو ولا يبالغ: يعطي الأمر حقه من العناية من غير مبالغة أو غلو قَصْد: اسم فعل " قَصَدَ - يَقْصِدُ ": الوسطية وعدم الغلو والمبالغة ﴿وعلى الله قصد السبيل ومنها جائر﴾: قصد السبيل: جعل السبيل سهلة غير
Tamamını oku

Sîgalar(5)

Mücavir kökler60 mücavir (77 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. ختر

    1 ortak ayet · Htr(tı) devenin arkasına bulaşan pislik demektir

  2. غضض

    1 ortak ayet · Ğudde (dat), “Ğadid” hurmanın tomurcuğu olup yumuşak…

  3. صوت

    1 ortak ayet · Çomaktır

  4. حمر

    1 ortak ayet · Yaban eşeği demektir

  5. موج

    1 ortak ayet · Dalga

  6. جور

    1 ortak ayet · Civar yerleşik bir yerin çevresi demektir

  7. جحد

    1 ortak ayet · Cehd sert topraktır

  8. حلف

    1 ortak ayet · Hilye süs demektir

  9. سفر

    1 ortak ayet · “Sufur” süpürgedir

  10. نجل

    1 ortak ayet · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir

  11. صفو

    1 ortak ayet · Seçip ayırdı

  12. تور

    1 ortak ayet · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır

Geçtiği ayetler(6)

  1. وَإِذَا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمَا يَجْحَدُ بِآيَاتِنَا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ

    Orta yolluOnları dağlar gibi dalgalar sardığı vakit; dini yalnız Allah’a tahsis ederek O’na yalvarırlar. Onları karaya çıkararak kurtardığı zaman da; içlerinden bir kısmı orta yolu tutar. Ayetlerimizi gaddar ve nankör olanın dışında başkası bilerek inkar etmez.

  2. … الَّذِينَ اصْطَفَيْنَا مِنْ عِبَادِنَا فَمِنْهُمْ ظَالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سَابِقٌ بِالْخَيْرَاتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذَلِكَ هُوَ الْفَضْلُ …

    Orta yolluSonra Biz; kitabı, kullarımızdan seçtiklerimize miras kıldık. Onlardan kimi nefsine zulmedicidir, kimi de muktesiddir. Kimi ise Allah’ın izni ile hayırlara koşandır. İşte bu; büyük lutfun kendisidir.

Sîga sayfası: مُقْتَصِدَةٌ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökقصد
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerعدل, وسط, قوم, سدد
Zıt Kökجور
Çekirdek Özet 1Bir şeyin özüne ve ortasına yönelme, kemiğin kırılıp iliğinin ayrılması, dolgunluk ve hedefi tam vurma
Çekirdek Özet 2İfrat ve tefritten arınmış dosdoğru orta yol, adalete dayalı dengeli tutum ve zahmetsiz yöneliş
Çekirdek Özet 3Davranışta, inançta ve iktisatta sapmaları önleyen, hedefe doğrudan ulaştıran ontolojik ve ahlaki denge ilkesi
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca sıradan bir niyet veya gevşek bir ılımlılık sanarak hedefi tam ortadan vuran adil ölçü niteliğini gözden kaçırmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
قصKesmek, kırmak, bir şeyin özüne veya sınırına ulaşmak, izini sürmek (قصص, قصم, قصر, قصو, قصف)دKapı, giriş ve kesin yöneliş imgesi katarak kesme ve kırma eylemini hedefi tam merkezinden vurmaya, özü çıkarmaya ve doğrusal bir amaç gütmeye dönüştürmüştür.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
قUfuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınırHareketi toplayan, odaklayan ve kesin bir odağa bağlayan sınır işlevi görür.
صOlta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırmaDoğrudan hedefe kilitlenme, yakalama ve öze doğru çekilme eğilimini belirler.
دKapı; giriş, geçiş, hareketEylemin bir kanaldan hedefe doğrudan geçişini ve kesin varış noktasını kurar.
قصدUfuktaki sınıra kilitlenip kapıdan dosdoğru içeri giren odaklanmış hareketDağılmadan ve sağa sola sapmadan hedefin tam ortasına, özüne kilitlenerek oraya doğrudan yönelme eylemini temsil eder.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamSert bir nesneyi, özellikle mızrağı veya kemiği tam ortasından ikiye kırmak; kemiğin kırılarak içindeki iliğin (mûh) açığa çıkması; et ve ilikle dolu olan semiz dişi deve; atılan okun hedefi tam ortasından vurup yerinde öldürmesi.
Cahiliye şiiri kullanımıA‘şâ bir beytinde atılan okun hedefi sapmadan tam merkezinden vuruşunu şöyle tasvir eder: فأقْصَدها سهمي وقد كان قبلها / لأمثالها من نِسوَةِ الحيِّ قانِصَا
Erken Arapça kullanımHz. Peygamber’e atfedilen erken rivayette tutumlu ve dengeli harcama kastedilerek şöyle buyrulur: ما عال مُقتَصِدٌ ولا يعيل. Ayrıca şiir geleneğinde her beyti vezin ve anlam bakımından tam ve dolgun kılınmış manzûmeye kasîde (قَصِيدَة) denmesi erken dönemden itibaren yerleşik bir tabirdir.

Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde قصد kökü, kök harfleri düzeyinde Batı Sami dillerinde parçalama, kırma ve biçme biçimindeki somut köklerle fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. İbranicede kesmek ve kırmak anlam alanına bağlanan köklerle akrabalık taşırken, Arapçada bu fiziksel kesme ve kırma eylemi (kemiğin kırılıp iliğinin çıkarılması, mızrağın ortadan kırılması) zamanla iki belirgin semantik hatta evrilmiştir: birincisi hedefin tam ortasına yönelme ve hedefi şaşmadan vurma; ikincisi ise iki aşırı uç arasındaki tam denge noktasını yani orta yolu (itidal) tutma hattıdır. Kökün Süryanice ve diğer Doğu Sami dillerindeki izleri daha sınırlı olup Arapça, somut parçalanma ile soyut amaçlılık ve itidal arasındaki geçişi en zengin biçimde koruyan Sami dildir.

Güven Güçlü

Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs Hebrew Lexicon; Lisān al-ʿArab.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönOrtadan kırma, özü açığa çıkarma ve hedefe yönelmeKemiğin kırılıp iliğinin alınması ve mızrağın kırılması eylemi, doğrudan hedefe kilitlenmeye ve iki uç arasındaki orta noktayı bulmaya aktarılmıştır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ve Aramice kesme, ayırma ve biçme semantiğiKuzeybatı Sami dillerindeki parçalama ve kesme kökleriyle fonetik ve semantik akrabalık barındırır.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan soydaş biçim tespit edilememiştir.Veri bulunamadı

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, HALOT.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
قصدAnlamlıOrtalamak, yönelmek, kırmakDoğru yola yönelmek, dengeli olmak, hedefi vurmakHedef kök; Kur'an'da geçer
قدصKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez
صقدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez
صدقAnlamlıDoğruluk, gerçeklik, uyumSözün veya inancın gerçeğe tam uyması, sarsılmaz sadakatKardeş kök; Kur'an'da geçer, hedef kökle doğruluk ekseninde buluşur
دقصKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez
دصقKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kayıtlıdır; Kur'an'da geçmez

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
قصدMerkezYönelme, orta yol, dengeHedefe dosdoğru yönelerek aşırılıklardan uzak, tam dengede durma eylemidir.Hem niyet hem de davranış planında dengeyi ve özü korumayı ifade eder.
عدلKomşuAdalet, denklik, eşitlikعدل iki şey arasındaki eşitliği ve hukuki dengeyi hedefler; قصد ise aşırılıkları kırarak orta yolu bizzat yürümeyi vurgular.Hukuki ve ahlaki tartı boyutunda yoğunlaşır.
وسطKomşuOrta, merkez, en hayırlıوسط mekânsal veya konumsal olarak merkezde bulunmayı bildirir; قصد iradi olarak o merkeze yönelmeyi içerir.Varlık ve konum olarak en dengeli yeri anlatır.
قومKomşuDoğruluk, ayakta tutmaقوم eğriliği bulunmayan dik ve istikrarlı duruşu ifade eder; قصد iki uca sapmaksızın sürdürülen yürüyüşü gösterir.İstikamet ve kıvam boyutunu öne çıkarır.
سددKomşuİsabet, açığı kapatmaسدد hedefe tam isabet ettirmeyi ve boşluk bırakmamayı anlatır; قصد hareketin dengeli tabiatını temsil eder.Söz ve amelde tam isabet anlamı taşır.
جورZıtSapma, haktan ayrılma, zulümجور yoldan çıkmayı, sınırlardan sapmayı ve haddi aşmayı ifade eder; قصد kökünün tam zıddıdır.Doğru istikameti terk edip eğriliğe düşmektir.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaقصدDoğru yönelme, itidalHedefe dosdoğru yönelmeyi ve aşırılıklardan uzak dengeli orta yolu ifade eder.Kesin
LatinceIntentio, moderatioAmaç, niyet, ölçülülükIntentio zihinsel yönelimi, moderatio ise taşkınlıkları kıran ölçülülüğü karşılar; iki kavram kökün iki temel ucunu verir.Güçlü
İngilizceIntention, moderation, economyNiyet, itidal, tutumlulukIntention yönelme boyutunu, moderation aşırılıktan kaçınmayı, economy ise kaynakları dengeli harcamayı yansıtır.Güçlü
AlmancaAbsicht, MäßigungKasıt, ölçülülükAbsicht hedefe odaklanmayı, Mäßigung ifrat ve tefritten kaçınan ölçülü tutumu karşılar.Güçlü
FransızcaIntention, juste milieuNiyet, orta yolJuste milieu tam olarak iki aşırı uç arasındaki adil orta çizgiyi karşılarken intention yönelimi verir.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane’s Arabic-English Lexicon.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
قَصْدُDosdoğru ve hedefe ulaştıran yolYolların ayrıldığı yerde insanı saptırmadan doğrudan Allah'a ulaştıran ana istikamet bağlamında geçer (Nahl 16:9).
قَاصِدًاKolay, mutedil, yorucu olmayanTebük Seferi'ne katılmaktan kaçınan münafıkların tutumunu anlatırken, meşakkati az ve mesafesi orta olan sefer anlamında kullanılır (Tevbe 9:42).
وَاقْصِدْDengeli, ölçülü ve mutedil olma emriLokmân'ın oğluna verdiği ahlaki öğütlerde, yürüyüşte gurur ve taşkınlıktan uzak dengeli bir hız ve tavır takınma bağlamındadır (Lokmân 31:19).
مُقْتَصِدٌ / مُقْتَصِدَةٌHayırda yarış ile zulüm arasında orta yolda kalan zümreKitap ehlinden veya müminlerden ne tamamen sapan ne de iyilikte en öne geçen, farzları yerine getirip orta yolu tutan kimseler için kullanılır (Mâide 5:66, Fâtır 35:32).
مُقْتَصِدٌDenizdeki tehlikeden kurtulunca şükür ile nankörlük arasında tereddütlü kalanFırtınadan kurtarıldıktan sonra bütünüyle şükretmek yerine ikircikli ve çekingen bir orta çizgide duran insan hali (Lokmân 31:32).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİrade, niyet ve hidayet yoluAllah'ın kullarına doğru yolu göstermesi (قصد السبيل) ve insanın amellerindeki niyet ve iradi yönelişin (kasd) mahiyeti tartışılmıştır.Doğru istikamet ve bilinçli yönelim anlamında yoğunlaşır.
Fıkıhİbadetlerde ve tasarruflarda niyetAkitlerde ve ibadetlerde lafızların zahirine mi yoksa failin niyet ve amacına (makasıd) mı itibar edileceği meselesinde temel kavramdır.Hukuki fiilin ardındaki nihai gaye ve iradeyi bildirir.
TefsirAhlaki seviyeler ve zümre tasnifiFâtır Suresi 32. ayette geçen üç zümreden (zâlim, muktesid, sâbık) muktesid olanın konumu, günahkâr ile öncü arasındaki yeri olarak şerhedilmiştir.Aşırılığa düşmeyen fakat en ileri derecede de olmayan orta seviye.
Hadisİbadette ve harcamada itidalİbadetlerde aşırıya kaçıp tükenmeyi yasaklayan rivayetlerde (القصد القصد تبلغوا) ve iktisatlı harcamayı öven naslarda merkezî ilkedir.Sürekliliği sağlayan dengeli ve ölçülü uygulama.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
Diniİnanç ve amelde orta yolİtidalAşırılıkları önlemeDinde ruhbanlık gibi ifrat ile laubalilik gibi tefriti engelleyerek sürdürülebilir dindarlık sağlar.Kesin
İlmiYöntem ve düşünceRasyonel ölçülülükDoğru yargıya varmaDogmatik katılık ile kuşkucu savrulma arasında hakikate doğrudan ulaştıran sağlam metodolojiyi kurar.Güçlü
SiyasiYönetim ve kamu düzeniAdalet ve dengeToplumsal kutuplaşmayı gidermeBaskıcı istibdat ile kaotik başıboşluk arasında toplumu adaletle ayakta tutan yönetim tarzını temsil eder.Güçlü
İktisadiÜretim ve tüketim ahlakıİktisatKaynakları korumaİsraf ile cimriliğin kırıldığı, kaynakların özüne ve asıl hedefine uygun verimli kullanımını düzenler.Kesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDoğrusal optimizasyon ve merkezî eğilimİki sınır değer arasındaki minimum maliyetli en kısa vektör ve dalgalanmaların toplandığı ortalama nokta gibi, hedefe en az enerjiyle doğrudan varmayı temsil eder.Güçlü
Beşeri bilimlerAltın oran ahlakı ve dinamik dengeSosyal psikolojide ve ahlak felsefesinde aşırı uçların sönümlenerek davranışın en yüksek işlevsellik ve sürdürülebilirlik kazandığı orta nokta ilkesidir.Güçlü

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü Türkçedeki modern «kasıt» (suç işleme niyeti, kötü niyet) kullanımına veya sadece parasal «iktisat» (para biriktirme, cimrilik sınırında tutumluluk) kavramına indirgemek.
Kur'an içi daha geniş anlamKök Kur'an'da yürüme biçiminden (31:19) inanç seviyelerine (35:32), yolun doğruluğundan (16:9) seferin kolaylığına (9:42) kadar tüm varoluşsal yönelişleri ve adil dengeyi kapsar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKök daraltıldığında, Kur'an'ın hem ahlakta hem ibadette hem de harcamada önerdiği ontolojik omurga olan «orta yol ve doğrudan hedefe kilitlenme» ilkesi ahlaki bir teferruata veya kötü niyet kategorisine indirgenmiş olur.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlık nizamında ve insan amelinde sapmaları engelleyen ana mihenk taşını; aşırılıkları kırarak özü muhafaza eden hedefe dönük dosdoğru yönelişi tarif ettiği için temel önemdedir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?İnsan karakterlerinin ve manevi derecelerin tasnif edildiği ayetlerde, ahlak ve edep talimatlarında ve Allah'a giden yolların beyan edildiği hidayet ayetlerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Faziletin aşırılıklarda, taşkın zahitlikte veya uç tepkilerde aranması yanılgısını düzeltir; en üstün değerin dengeli, kararlı ve hedefe doğrudan giden orta yolda olduğunu ortaya koyar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamKemiğin kırılarak iliğinin açığa çıkarılması, mızrağın ortadan kırılması, semizlik ve atılan okun hedefi doğrudan vurması.
  • Soyut anlamAşırı uçları kırıp ortadan kaldırarak iki sınır arasındaki en doğru, adil ve sürdürülebilir orta yola yönelme hali.
  • Sistematik karşılıkİfrat ile tefrit arasındaki salınımı engelleyen, insan eylemini doğrudan nihai maksada yönlendiren itidal ve optimizasyon ilkesi.
  • LaTeX modeliQ=arg⁡min⁡x∈[a,b]∥x−x∗∥
  • LaTeX açıklamasıModelde a ve b ifrat ve tefriti temsil eden aşırı uç sınırları; x∗ hedefin tam merkezinde yer alan hakikati ve mutlak doğruyu; x bu aralıkta seçilen ameli veya yolu; Q ise iki uç arasındaki sapmaları sıfırlayarak hedefe olan mesafeyi en aza indiren mutedil ve adil yönelişi (قصد) temsil etmektedir.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ق