كلب

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: ك-ل-ب4 sîga, 57 mücavir kök, 4 ayet, 3 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.شملالْكَلْبِحسبوَكَلْبُهُمْكلبلهثيقظمُكَلِّبِينَكَلْبُهُمْذرعوصدسدس

KökSîga 4Ayet 4Sure 3Mücavir 57

▶ Ağı aç (3B)

كلب

ك - ل - ب

KÖK
  • 6 geçiş
  • 4 ayet
  • 4 sîga
  • 12 sözlük

Kur'an'daki karşılığı: Onların köpeği

Notlarım

Sözlükler(12)

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.165 harf
الكاف واللام والباء معهما ك ل ب، ك ب ل، ب ك ل، ل ب ك مستعملات كلب: الكلب: واحد الكلاب، والأنثى بالهاء وثلاثة أكلب وكلبات. والذئب: كلب البر، ويقال: أنست الكلاب بابن آدم فاستعان بها على الذئاب. والكَلِيبُ: جمع الكِلاب، كالحمير والبقير. والكَلابُ والمُكَلِّب: الذي يعلم الكلاب الصيد. وكَلبٌ كَلِبٌ: يكلب بأكل لحوم الناس، فيأخذه شبه جنون، فلا يعض إنساناً إلا كَلِب، أي: أصابه داء يسمى الكَلَب، أن يعوي
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR2.018 harf
الكلب معروف، وربَّما وصف به، يقال: امرأة كَلْبَةٌ. والجمع أكْلُبٌ وكِلابٌ وكَليبٌ، مثل عبد وعبيد، وهو جمعٌ عزيزٌ. وقال يصف مَفازةً: كأنَّ تَـــجـــاوُبَ أصْـــدائِهـــــا مُكاءُ المُكَلِّبِ يدعو الكَليبا والأكاليب: جمع أكلب. وفي المثل: "الكِلابُ على البقر" ترفعها وتنصبها، أي أرْسِلها على بقر الوحش. ومعناه خَلِّ امْرَأ وصِناعَتَه. والكلاَّبُ: صاحب الكِلاب: والمُكَلِّبُ: الذي يعلِّم الكِلابَ
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR7.019 harf
ك ل ب كلب ، كبل ، لبك ، لكب ، بلك ، بكل : مستعملات . أما بلك ، ولكب فإنَّ الليث أهملها ، وهما مستعملانِ . لكب : روى عمرو عن أبيه أنه قال : المَلْكَبَةُ : الناقةُ الكثيرةُ الشَّحْم واللَّحْم . قال : والملكَبَةُ : القيادةُ . بلك : ورَوَى ثعلب عن ابن الأعرابي أنَّه قال : البُلْكُ . أَصْواتُ الأشْداق إذا حرَّكتْها الأصابعُ من الوَلَع . كلب : قال الليث : الكَلْب : واحد الكِلاب . قال : والكَلْبُ
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR6.927 harf
(باب الكاف واللام وما يثلثهما) (كلم) الكاف واللام والميم أصلانِ: أحدهما يدلُّ على نطقٍ مُفهِم، والآخَر على جراح. فالأوّل الكَلام. تقول: كلّمته أُكلّمه تكليماً؛ وهو كَليمِي إذا كلّمك أو كلَّمتَه. ثمَّ يتَّسِعون فيسمُّون اللفظةَ الواحدة المُفهِمَةَ كلمة، والقِصَّةَ كلمة، والقصيدةَ بطولها كلمة. ويجمعون الكلمةَ كلماتٍ وكَلِماً. قال الله تعالى: ﴿يُحرِّفُونَ الكَلِمَ عَنْ مَوَاضِعِهِ﴾ [النساء 46،
Tamamını oku

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.538 harf
- الكلب: الحيوان النباح، والأنثى كلبة، والجمع: أكلب وكلاب، وقد يقال للجمع كليب. قال تعالى: ﴿كمثل الكلب﴾ [الأعراف/176] قال: ﴿وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد﴾ [الكهف/18] وعنه اشتق الكلب للحرص، ومنه يقال: هو أحرص من كلب (انظر: الذريعة إلى مكارم الشريعة ص 29؛ والحيوان 1/226 و 271؛ والمستقصى 1/64)، ورجل كلب: شديد: الحرص، وكلب كلب. أي: مجنون يكلب بلحوم الناس فيأخذه شبه جنون، ومن عقره كلب. يأخذه داء، فيقال:
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.147 harf
ك ل ب هذه أكلب وأكيلب وكلاب وكليب وصائد مكلب‏:‏ معلم للكلاب وسائر الجوارح وكلبٌ كلِبٌ وكلابٌ كلبى وبه كلب‏.‏ ورجل كلِب وقوم كلبى‏.‏ وفي دماء الملوك شفاء للكلبى‏.‏ وأسير مكلب‏.‏ وبيده كلاب وكلوب‏:‏ خشبة في رأسها عقافة منها أو من حديد‏.‏ قال‏:‏ جنادف لاحق بالرأس منكبه كأنه كودن يوشى بكلاب يغرى ويحثّ‏.‏ وأصابته أم كلبة وهي الحمّى‏.‏ أنجمت قرّة الشتاء وكانت قد أقامت بكلبةٍ وقطار وشتاء ودهر
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR15.635 harf
الكَلْبُ: كُلُّ سَبُعٍ عَقُورٍ. وفي الحديث: أَمَا تخافُ أَن يأْكُلَكَ كَلْبُ اللّهِ؟ فجاءَ الأَسدُ ليلاً فاقْتَلَعَ هامَتَه من بين أَصحابه. والكَلْب، معروفٌ، واحدُ الكِلابِ؛ قال ابن سيده: وقد غَلَبَ الكلبُ على هذا النوع النابح، وربما وُصِفَ به، يقال: امرأَةٌ كَلْبة؛ والجمع أَكْلُبٌ، وأَكالِبُ جمع الجمع، والكثير كِلابٌ؛ وفي الصحاح: الأَكالِبُ جمع أَكْلُبٍ. وكِلابٌ: اسمُ رجل، سمي بذلك، ثم غَلَبَ
Maddenin bağlantısı

الكَلْبُ: كُلُّ سَبُعٍ عَقُورٍ. وفي الحديث: أَمَا تخافُ أَن يأْكُلَكَ كَلْبُ اللّهِ؟ فجاءَ الأَسدُ ليلاً فاقْتَلَعَ هامَتَه من بين أَصحابه. والكَلْب، معروفٌ، واحدُ الكِلابِ؛ قال ابن سيده: وقد غَلَبَ الكلبُ على هذا النوع النابح، وربما وُصِفَ به، يقال: امرأَةٌ كَلْبة؛ والجمع أَكْلُبٌ، وأَكالِبُ جمع الجمع، والكثير كِلابٌ؛ وفي الصحاح: الأَكالِبُ جمع أَكْلُبٍ. وكِلابٌ: اسمُ رجل، سمي بذلك، ثم غَلَبَ على الحيّ والقبيلة؛ قال: وإِنّ كِلاباً هذه عَشْرُ أَبطُنٍ، * وأَنتَ بَريءٌ من قَبائِلها العَشْرِ قال ابن سيده: أَي إِنَّ بُطُونَ كِلابٍ عَشْرُ أَبطُنٍ. قال سيبويه: كِلابٌ اسم للواحد، والنسبُ إِليه كِلابيٌّ، يعني أَنه لو لم يكن كِلابٌ اسماً للواحد، وكان جمعاً، لَقِـيلَ في الإِضافة إِليه كَلْبـيٌّ، وقالوا في جمع كِلابٍ: كِلاباتٌ؛ قال: أَحَبُّ كَلْبٍ في كِلاباتِ الناسْ، * إِليَّ نَبْحاً، كَلْبُ أُمِّ العباسْ قال سيبويه: وقالوا ثلاثةُ كلابٍ، على قولهم ثلاثةٌ من الكِلابِ؛ قال: وقد يجوز أَن يكونوا أَرادوا ثلاثة أَكْلُبٍ، فاسْتَغْنَوْا ببناءِ أَكثر العَدَدِ عن أَقلّه. والكَلِيبُ والكالِبُ: جماعةُ الكِلابِ، فالكَليبُ كالعبيدِ، وهو جمع عزيز؛ وقال يصف مَفازة: كأَنَّ تَجاوُبَ أَصْدائها * مُكاءُ الـمُكَلِّبِ، يَدْعُو الكَلِـيبَا والكالِبُ: كالجامِلِ والباقِر. ورجل كالِبٌ وكَلاَّبٌ: صاحبُ كِلابٍ، مثل تامرٍ ولابِنٍ؛ قال رَكَّاضٌ الدُّبَيْريُّ: سَدَا بيَدَيْهِ، ثم أَجَّ بسَيْرِه، * كأَجِّ الظَّليمِ من قَنيصٍ وكالِبِ وقيل: سائِسُ كِلابٍ. ومُكَلِّبٌ: مُضَرٍّ للكِلابِ على الصَّيْدِ، مُعَلِّمٌ لها؛ وقد يكونُ التَّكْليبُ واقعاً على الفَهْدِ وسِـباعِ الطَّيْرِ. وفي التنزيل العزيز: وما عَلَّمتم من الجَوارِحِ مُكَلِّبِـين؛ فقد دخَل في هذا: الفَهْدُ، والبازي، والصَّقْرُ، والشاهينُ، وجميعُ أَنواعِ الجَوارح. والكَلاَّبُ: صاحبُ الكِلاب. والـمُكَلِّبُ: الذي يُعَلِّم الكِلابَ أَخْذ الصيدِ. وفي حديث الصيد: إِنَّ لي كِلاباً مُكَلَّبةً، فأَفْتِني في صَيدها. الـمُكَلَّبةُ: الـمُسَلَّطة على الصيد، الـمُعَوَّدة بالاصطياد، التي قد ضَرِيَتْ به. والـمُكَلِّبُ، بالكسر: صاحِـبُها، والذي يصطادُ بها. وذو الكَلْبِ: رجلٌ؛ سُمي بذلك لأَنه كان له كلب لا يُفارقه. والكَلْبةُ: أُنْثى الكِلابِ، وجمعها كَلْباتٌ، ولا تُكَسَّرُ. وفي المثل: الكِلابُ على البقر، تَرْفَعُها وتَنْصِـبُها أَي أَرسِلْها على بَقَر الوَحْش؛ ومعناه: خَلِّ امْرَأً وصِناعَتَه. وأُمُّ كَلْبةَ: الـحُمَّى، أُضِـيفَتْ إِلى أُنثى الكِلابِ. وأَرض مَكْلَبة: كثيرةُ الكِلابِ. وكَلِبَ الكَلْبُ، واسْتَكْلَبَ: ضَرِيَ، وتَعَوَّدَ أَكْلَ الناس. وكَلِبَ الكَلْبُ كَلَباً، فهو كَلِبٌ: أَكَلَ لَـحْمَ الإِنسان، فأَخذه لذلك سُعارٌ وداءٌ شِـبْهُ الجُنون. وقيل: الكَلَبُ جُنُونُ الكِلابِ؛ وفي الصحاح: الكَلَبُ شبيهٌ بالجُنُونِ، ولم يَخُصَّ الكِلاب. <ص:723> الليث: الكَلْبُ الكَلِبُ: الذي يَكْلَبُ في أَكْلِ لُحومِ الناس، فيَـأْخُذُه شِـبْهُ جُنُونٍ، فإِذا عَقَر إِنساناً، كَلِبَ الـمَعْقُورُ، وأَصابه داءُ الكَلَبِ، يَعْوِي عُوَاءَ الكَلْبِ، ويُمَزِّقُ ثيابَه عن نفسه، ويَعْقِرُ من أَصاب، ثم يصير أَمْرُه إِلى أَن يأْخذه العُطاشُ، فيموتَ من شِدَّةِ العَطَش، ولا يَشْرَبُ. والكَلَبُ: صِـياحُ الذي قد عَضَّه الكَلْبُ الكَلِبُ. قال: وقال الـمُفَضَّل أَصْلُ هذا أَنَّ داءً يقع على الزرع، فلا يَنْحَلُّ حتى تَطْلُع عليه الشمسُ، فيَذُوبَ، فإِن أَكَلَ منه المالُ قبل ذلك مات. قال: ومنه ما رُوي عن النبي، صلى اللّه عليه وسلم، أَنه نَهَى عن سَوْم الليل أَي عن رَعْيِه، وربما نَدَّ بعيرٌ فأَكَلَ من ذلك الزرع، قبل طلوع الشمس، فإِذا أَكله مات، فيأْتي كَلْبٌ فيأْكلُ من لحمه، فيَكْلَبُ، فإِنْ عَضَّ إِنساناً، كَلِبَ الـمَعْضُوضُ، فإِذا سَمِعَ نُباحَ كَلْبٍ أَجابه. وفي الحديث: سَيَخْرُجُ في أُمَّتي أَقوامٌ تَتَجارَى بهم الأَهْواءُ، كما يَتَجارَى الكَلَبُ بصاحبه؛ الكَلَبُ، بالتحريك: داءٌ يَعْرِضُ للإِنسان، مِن عَضَّ الكَلْب الكَلِب، فيُصيبُه شِبْهُ الجُنُونِ، فلا يَعَضُّ أَحَداً إِلا كَلِبَ، ويَعْرِضُ له أَعْراضٌ رَديئَة، ويَمْتَنِـعُ من شُرْب الماءِ حتى يموت عَطَشاً؛ وأَجمعت العربُ على أَن دَواءَه قَطْرَةٌ من دَمِ مَلِكٍ يُخْلَطُ بماءٍ فيُسْقاه؛ يقال منه: كَلِبَ الرجلُ كَلَباً: عَضَّه الكَلْبُ الكَلِبُ، فأَصابه مثلُ ذلك. ورَجُلٌ كَلِبٌ مِن رجالٍ كَلِـبِـينَ، وكَلِـيبٌ من قَوْم كَلْبَـى؛وقولُ الكُمَيْت: أَحْلامُكُمْ، لِسَقَامِ الجَهْل، شَافِـيَةٌ، * كما دِماؤُكُمُ يُشْفَى بها الكَلَبُ قال اللحياني: إِن الرجلَ الكَلِبَ يَعضُّ إِنساناً، فيأْتون رجلاً شريفاً، فيَقْطُرُ لهم من دَمِ أُصْبُعِه، فَيَسْقُونَ الكَلِبَ فيبرأُ. والكَلابُ: ذَهابُ العَقْلِ (1) (1 قوله «والكلاب ذهاب العقل» بوزن سحاب وقد كلب كعني كما في القاموس.) من الكَلَب، وقد كُلِبَ. وكَلِـبَتِ الإِبلُ كَلَباً: أَصابَها مثلُ الجُنون الذي يَحْدُثُ عن الكَلَب. وأَكْلَبَ القومُ: كَلِـبَتْ إِبلُهم؛ قال النابغة الجَعْدِيُّ: وقَوْمٍ يَهِـينُونَ أَعْراضَهُمْ، * كَوَيْتُهُمُ كَيَّةَ الـمُكْلِبِ والكَلَبُ: العَطَشُ، وهو من ذلك، لأَن صاحب الكَلَبِ يَعْطَشُ، فإِذا رأَى الماءَ فَزِعَ منه. وكَلِبَ عليه كَلَباً: غَضِبَ فأَشْبَهَ الرجلَ الكَلِبَ. وكَلِبَ: سَفِهَ فأَشبه الكَلِبَ. ودَفَعْتُ عنك كَلَبَ فلان أَي شَرَّه وأَذاه. وكَلَبَ الرجل يَكْلِبُ، واسْتَكْلَبَ إِذا كان في قَفْرٍ، (2) (2 قوله «وكلب الرجل إذا كان في قفر إلخ» من باب ضرب كما في القاموس.) فيَنْبَحُ لتسمعه الكِلابُ فتَنْبَحَ فيَسْتَدِلُّ بها؛ قال: ونَبْحُ الكِلابِ لـمُسْتَكْلِبٍ والكَلْبُ: ضَرْبٌ من السَّمَك، على شَكْلِ الكَلْبِ. والكَلْبُ من النجوم: بحِذاءِ الدَّلْو من أَسْفَلَ، وعلى طريقته نجمٌ آخر يقال له الراعي. والكَلْبانِ: نجمان صغيران كالـمُلْتَزِقَيْن بين الثُّرَيَّا والدَّبَرانِ.وكِلابُ الشتاءِ: نُجومٌ، أَوَّلَه، وهي: الذراعُ والنَّثْرَةُ والطَّرْفُ والجَبْهة؛ وكُلُّ هذه النجومِ، إِنما سميت بذلك على التشبيه بالكِلابِ. وكَلْبُ الفرس: الخَطُّ الذي في وَسَطِ ظَهْرِه، <ص:724> تقول: اسْتَوَى على كَلْبِ فَرَسه. ودَهْرٌ كَلِبٌ: مُلِـحٌّ على أَهله بما يَسُوءُهم، مُشْتَقٌّ من الكَلْبِ الكَلِبِ؛ قال الشاعر: ما لي أَرى الناسَ، لا أَبَ لَـهُمُ! * قَدْ أَكَلُوا لَـحْمَ نابِـحٍ كَلِبِ وكُلْبَةُ الزَّمان: شِدَّةُ حاله وضِـيقُه، من ذلك. والكُلْبةُ، مِثلُ الجُلْبةِ. والكُلْبة: شِدَّةُ البرْد، وفي المحكم شِدَّةُ الشتاءِ، وجَهْدُه، منه أَيضاً؛ أَنشد يعقوب: أَنْجَمَتْ قِرَّةُ الشِّتاءِ، وكانَتْ * قد أَقامَتْ بكُلْبةٍ وقِطارِ وكذلك الكَلَبُ، بالتحريك، وقد كَلِبَ الشتاءُ، بالكسر. والكَلَبُ: أَنْفُ الشِّتاءِ وحِدَّتُه؛ وبَقِـيَتْ علينا كُلْبةٌ من الشتاءِ؛ وكَلَبةٌ أَي بَقِـيَّةُ شِدَّةٍ، وهو من ذلك. وقال أَبو حنيفة: الكُلْبةُ كُلُّ شِدَّةٍ من قِبَلِ القَحْط والسُّلْطان وغيره. وهو في كُلْبة من العَيْش أَي ضِـيقٍ. وقال النَّضْرُ: الناسُ في كُلْبةٍ أَي في قَحْطٍ وشِدَّة من الزمان. أَبو زيد: كُلْبةُ الشِّتَاءِ وهُلْبَتُه: شِدَّتُه. وقال الكسائي: أَصابتهم كُلْبةٌ من الزمان، في شِدَّةِ حالهم، وعَيْشِهم، وهُلْبةٌ من الزمان؛ قال: ويقال هُلْبة وجُلْبة من الـحَرِّ والقُرِّ. وعامٌ كلِبٌ: جَدْبٌ، وكُلُّه من الكَلَب. والـمُكالَبةُ: الـمُشارَّة وكذلك التَّكَالُبُ؛ يقال: هم يَتَكَالبُونَ على كذا أَي يَتَواثَبُون عليه. وكالَبَ الرجلَ مُكالَبةً وكِلاباً: ضايَقَه كمُضايَقَة الكِلاب بَعْضِها بَعْضاً، عند الـمُهارشة؛ وقولُ تَـأَبـَّطَ شَرّاً: إِذا الـحَرْبُ أَوْلَتْكَ الكَلِـيبَ، فَوَلِّها * كَلِـيبَكَ واعْلَم أَنها سَوْفَ تَنْجَلِـي قيل في تفسيره قولان: أَحدهما أَنه أَراد بالكَلِـيب الـمُكالِبَ الذي تَقَدَّم، والقولُ الآخرُ أَن الكَلِـيبَ مصدر كَلِـبَتِ الـحَرْبُ،والأَوَّل أَقْوَى. وكَلِبَ على الشيءِ كَلَباً: حَرَصَ عليه حِرْصَ الكَلْبِ، واشْتَدَّ حِرْصُه. وقال الـحَسَنُ: إِنَّ الدنيا لما فُتِحَتْ على أَهلها، كَلِـبُوا عليها أَشَدَّ الكَلَبِ، وعَدَا بعضُهم على بعض بالسَّيْفِ؛ وفي النهاية: كَلِـبُوا عليها أَسْوَأَ الكَلَبِ، وأَنْتَ تَجَشَّـأُ من الشِّبَع بَشَماً، وجارُك قد دَمِـيَ فُوه من الجوع كَلَباً أَي حِرصاً على شيءٍ يُصِـيبه. وفي حديث عليّ، كَتَبَ إِلى ابن عباس حين أَخَذَ من مال البَصْرَة: فلما رأَيتَ الزمانَ على ابن عمك قد كَلِبَ، والعدوّ قد حَرِبَ؛ كَلِبَ أَي اشْتَدَّ. يقال: كَلِبَ الدَّهْرُ على أَهله إِذا أَلَحَّ عليهم، واشْتَدَّ. وتَكالَبَ الناسُ على الأَمر: حَرَصُوا عليه حتى كأَنهم كِلابٌ. والـمُكالِبُ: الجَرِيءُ، يَمانية؛ وذلك لأَنه يُلازِمُ كمُلازمَة الكِلابِ لما تَطْمَعُ فيه. وكَلِبَ الشَّوْكُ إِذا شُقَّ ورَقُه، فَعَلِقَ كَعَلَقِ الكِلابِ. والكَلْبَةُ والكَلِبَةُ من الشِّرْسِ: وهو صغار شجر الشَّوْكِ، وهي تُشْبِه الشُّكَاعَى، وهي من الذكور، وقيل: هي شَجَرة شاكَةٌ من العِضاهِ، لها جِراءٌ، وكل ذلك تَشْبِـيهٌ بالكَلْب. وقد كَلِـبَتْ إِذا انْجَرَدَ ورَقُها، واقْشَعَرَّتْ، فَعَلِقَت الثيابَ وآذَتْ مَن مَرَّ بها، كما يَفْعَلُ الكَلْبُ. وقال أَبو حنيفة: قال أَبو الدُّقَيْش كَلِبَ الشجرُ، فهو كَلِبٌ إِذا لم يَجِدْ رِيَّهُ، فَخَشُنَ من غير أَن تَذْهَبَ نُدُوَّتُه، فعَلِقَ ثَوْبَ مَن مَرَّ به كالكَلْب. <ص:725> وأَرض كَلِـبةٌ إِذا لم يَجِدْ نباتُها رِيّاً، فَيَبِسَ. وأَرضٌ كَلِـبَةُ الشَّجر إِذا لم يُصِـبْها الربيعُ. أَبو خَيْرة: أَرضٌ كَلِـبةٌ أَي غَلِـيظةٌ قُفٌّ، لا يكون فيها شجر ولا كَـلأٌ، ولا تكونُ جَبَلاً، وقال أَبو الدُّقَيْشِ: أَرضٌ كَلِـبَةُ الشَّجر أَي خَشِنَةٌ يابسةٌ، لم يُصِـبْها الربيعُ بَعْدُ، ولم تَلِنْ. والكَلِـبةُ من الشجر أَيضاً: الشَّوْكةُ العارِيةُ من الأَغْصان، وذلك لتعلقها بمن يَمُرُّ بها، كما تَفْعل الكِلابُ. ويقال للشجرة العارِدة الأَغْصانِ (1) (1 قوله «العاردة الأغصان» كذا بالأصل والتهذيب بدال مهملة بعد الراء، والذي في التكملة: العارية بالمثناة التحتية بعد الراء.) والشَّوْكِ اليابسِ الـمُقْشَعِرَّةِ: كَلِـبةٌ. وكَفُّ الكَلْبِ: عُشْبة مُنْتَشرة تَنْبُتُ بالقِـيعانِ وبلاد نَجْدٍ، يقال لها ذلك إِذا يَبِسَتْ، تُشَبَّه بكَفِّ الكَلْبِ الـحَيوانيِّ، وما دامتْ خَضْراء، فهي الكَفْنةُ. وأُمُّ كَلْبٍ: شُجَيْرَةٌ شاكةٌ؛ تَنْبُتُ في غَلْظِ الأَرض وجبالها، صفراءُ الورقِ، خَشْناء، فإِذا حُرِّكَتْ، سَطَعَتْ بأَنْتَنِ رائحةٍ وأَخْبَثها؛ سُميت بذلك لمكانِ الشَّوْكِ، أَو لأَنها تُنْتِنُ كالكلب إِذا أَصابه الـمَطَرُ. والكَلُّوبُ: الـمِنْشالُ، وكذلك الكُلاَّبُ، والجمع الكَلالِـيبُ، ويسمى الـمِهْمازُ، وهو الـحَديدةُ التي على خُفِّ الرَّائِضِ، كُلاَّباً؛ قال جَنْدَلُ بن الراعي يَهْجو ابنَ الرِّقاعِ؛ وقيل هو لأَبيه الراعي: خُنادِفٌ لاحِقٌ، بالرأْسِ، مَنْكِـبُه، * كأَنه كَوْدَنٌ يُوشَى بكُلاَّبِ وكَلَبه: ضَرَبه بالكُلاَّبِ؛ قال الكُمَيْتُ: ووَلَّى بأجْرِيّا ولافٍ، كأَنه * على الشَّرَفِ الأَقْصَى يُساطُ ويُكلَبُ والكُلاَّبُ والكَلُّوبُ: السَّفُّودُ، لأَنه يَعْلَقُ الشِّواءَ ويَتَخَلَّله، هذه عن اللحياني. والكَلُّوبُ والكُلاَّبُ: حديدةٌ معطوفة، كالخُطَّافِ. التهذيب: الكُلاَّبُ والكَلُّوبُ خَشَبةٌ في رأْسها عُقَّافَةٌ منها، أَو من حديدٍ. فأَمـَّا الكَلْبَتانِ: فالآلةُ التي تكون مع الـحَدَّادين. وفي حديث الرؤيا: وإِذا آخَرُ قائمٌ بكَلُّوبِ حديدٍ؛ الكَلُّوبُ، بالتشديد: حديدةٌ مُعْوَجَّةُ الرأْس. وكَلاليب البازي: مَخالِـبُه، كلُّ ذلك على التَّشْبيه بمَخالِبِ الكِلابِ والسِّباعِ. وكلاليبُ الشجر: شَوْكُه كذلك. وكالَبَتِ الإِبلُ: رَعَتْ كلالِـيبَ الشجر، وقد تكون الـمُكالَبةُ ارتِعاءَ الخَشِنِ اليابسِ، وهو منه؛ قال: إِذا لم يكن إِلا القَتادُ، تَنَزَّعَتْ * مَناجِلُها أَصْلَ القَتادِ الـمُكالَب والكلْبُ: الشَّعِـيرةُ. والكلْبُ: الـمِسْمارُ الذي في قائم السيف، وفيه الذُّؤابة لِتُعَلِّقَه بها؛ وقيل كَلْبُ السيف: ذُؤَابتُه. وفي حديث أُحُدٍ: أَنَّ فَرَساً ذبَّ بذَنبه، فأَصابَ كُلاَّبَ سَيْفٍ، فاسْتَلَّه. الكُلاَّبُ والكَلْبُ: الـحَلْقَةُ أَو الـمِسمار الذي يكون في قائم السيف، تكون فيه عِلاقَتُه. والكَلْبُ: حديدةٌ عَقْفاءُ تكونُ في طَرَفِ الرَّحْل تُعَلَّق فيها الـمَزادُ والأَداوَى؛ قال يصف سِقاء: وأَشْعَثَ مَنْجُوبٍ شَسِـيفٍ، رَمَتْ به، * على الماءِ، إِحْدَى اليَعْمَلاتِ العَرامِسُ فأَصْبَحَ فوقَ الماءِ رَيَّانَ، بَعْدَما * أَطالَ به الكَلْبُ السُّرَى، وهو ناعِسُ والكُلاَّبُ: كالكَلْبِ، وكلُّ ما أُوثِقَ به شيءٌ، <ص:726> فهو كَلْبٌ، لأَنه يَعْقِلُه كما يَعْقِلُ الكَلْبُ مَنْ عَلِقَه. والكَلْبتانِ: التي تكونُ مع الـحَدَّاد يأْخُذُ بها الحديد الـمُحْمَى، يقال: حديدةٌ ذاتُ كَلْبَتَيْن، وحديدتانِ ذواتا كلبتين، وحدائدُ ذواتُ كَلْبتين، في الجمع، وكلُّ ما سُمِّي باثنين فكذلك. (يتبع...) (تابع... 1): كلب: الكَلْبُ: كُلُّ سَبُعٍ عَقُورٍ. وفي الحديث: أَمَا تخافُ أَن... ... والكَلْبُ: سَير أَحمر يُجْعَلُ بين طَرَفَي الأَديم. والكُلْبَةُ: الخُصْلة من اللِّيفِ، أَو الطاقةُ منه، تُسْتَعْمَل كما يُسْتَعْمَلُ الإِشْفَى الذي في رأْسه جُحْر، ثم يُجْعَلُ السيرُ فيه؛ كذلك الكُلْبةُ يُجْعَلُ الخَيْطُ أَو السَّيْرُ فيها، وهي مَثْنِـيَّةٌ، فتُدخَلُ في مَوْضع الخَرْزِ، ويُدْخِلُ الخارزُ يَدَه في الإِداوةِ، ثم يَمُدُّه. وكَلَبَتِ الخارِزةُ السير تَكْلُبُه كلْباً: قَصُرَ عنها السيرُ، فثَنَتْ سَيراً يَدْخُلُ فيه رأْسُ القصير حتى يَخْرُج منه؛ قال دُكَينُ بنُ رجاءٍ الفُقَيْميُّ يصف فرساً: كأَنَّ غَرَّ مَتْنِهِ، إِذْ نَجْنُبُهْ، * سَيرُ صَناعٍ في خَرِيزٍ تَكْلُبُهْ واستشهد الجوهري بهذا على قوله: الكَلْبُ سَير يُجْعَلُ بين طَرَفَي الأَديمِ إِذا خُرِزا؛ تقول منه: كَلَبْتُ الـمَزادَةَ، وغَرُّ مَتْنِه ما تَثَنَّى من جِلده. ابن دريد: الكَلْبُ أَنْ يَقْصُرَ السيرُ على الخارزة، فتُدْخِلَ في الثَّقْبِ سيراً مَثْنِـيّاً، ثم تَرُدَّ رأْسَ السَّير الناقص فيه، ثم تُخْرِجَهُ وأَنشد رَجَزَ دُكَينٍ أَيضاً. ابن الأَعرابي: الكَلْبُ خَرْزُ السَّير بَينَ سَيرَينِ. كلَبْتُه أَكْلُبه كَلْباً، واكْتَلَبَ الرجلُ: استَعمَلَ هذه الكُلْبَةَ، هذه وحدها عن اللحياني؛ قال: والكُلْبَةُ: السَّير وراءَ الطاقةِ من اللِّيفِ، يُستَعمَل كما يُسْتَعْمَلُ الإِشْفَى الذي في رأْسه جُحْرٌ، يُدْخَلُ السَّيرُ أَو الخَيْطُ في الكُلْبة، وهي مَثْنِـيَّة، فَيَدْخُلُ في موضع الخَرْز، ويُدْخِلُ الخارِزُ يدَه في الإِداوة، ثم يَمُدُّ السَّيرَ أَو الخيط. والخارِزُ يقال له: مُكْتَلِبٌ. ابن الأَعرابي: والكَلْبُ مِسمارٌ يكون في روافِدِ السَّقْبِ، تُجْعَلُ عليه الصُّفْنةُ، وهي السُّفْرة التي تُجْمَعُ بالخَيْط. قال: والكَلْبُ أَوَّلُ زيادةِ الماء في الوادي. والكَلْبُ: مِسْمارٌ على رأْسِ الرَّحْل، يُعَلِّقُ عليه الراكبُ السَّطِـيحةَ. والكَلْبُ: مسْمارُ مَقْبضِ السيف، ومعه آخرُ، يقال له: العجوزُ. وكَلَبَ البعيرَ يَكْلُبه كَلْباً: جمعَ بين جَريرِه وزِمامِه بخَيطٍ في البُرَةِ. والكَلَبُ: الأَكْلُ الكثير بلا شِبَعٍ. والكَلَبُ: وقُوعُ الـحَبْلِ بين القَعْوِ والبَكَرَة، وهو المرْسُ، والـحَضْبُ، والكَلْب القِدُّ. ورَجلٌ مُكَلَّبٌ: مَشدودٌ بالقِدِّ، وأَسِيرٌ مُكَلَّبٌ؛ قال طُفَيْل الغَنَوِيُّ: فباءَ بِقَتْلانا من القوم مِثْلُهم، * وما لا يُعَدُّ من أَسِـيرٍ مُكَلَّبِ(1) (1 قوله «فباء بقتلانا إلخ» كذا أنشده في التهذيب. والذي في الصحاح أباء بقتلانا من القوم ضعفهم، وكل صحيح المعنى، فلعلهما روايتان.) وقيل: هو مقلوب عن مُكَبَّلٍ. ويقال: كَلِبَ عليه القِدُّ إِذا أُسِرَ به، فَيَبِسَ وعَضَّه. وأَسيرٌ مُكَلَّبٌ ومُكَبَّلٌ أَي مُقَيَّدٌ. وأَسيرٌ مُكَلَّبٌ: مَـأْسُورٌ بالقِدِّ. وفي حديث ذي الثُّدَيَّةِ: يَبْدو في رأْسِ يَدَيهِ شُعَيراتٌ، كأَنها كُلْبَةُ كَلْبٍ، يعني مَخالِـبَه. قال ابن الأَثير: هكذا قال الهروي، وقال الزمخشري: كأَنها كُلْبةُ كَلْبٍ، أَو كُلْبةُ سِنَّوْرٍ، وهي الشَّعَرُ النابتُ في جانِبَيْ خَطْمِه. <ص:727> ويقال للشَّعَر الذي يَخْرُزُ به الإِسْكافُ: كُلْبةٌ. قال: ومن فَسَّرها بالـمَخالب، نظراً إِلى مَجيءِ الكَلالِـيبِ في مَخالِبِ البازِي، فقد أَبْعَد. ولِسانُ الكَلْبِ: اسمُ سَيْفٍ كان لأَوْسِ بن حارثةَ ابنَ لأْمٍ الطائي؛ وفيه يقول: فإِنَّ لِسانَ الكَلْبِ مانِـعُ حَوْزَتي، * إِذا حَشَدَتْ مَعْنٌ وأَفناء بُحْتُرِ ورأْسُ الكَلْبِ: اسمُ جبل معروف. وفي الصحاح: ورأْسُ كَلْبٍ: جَبَلٌ. والكَلْبُ: طَرَفُ الأَكَمةِ. والكُلْبةُ: حانوتُ الخَمَّارِ، عن أَبي حنيفة. وكَلْبٌ وبنُو كَلْبٍ وبنُو أَكْلُبٍ وبنو كَلْبةَ: كلُّها قبائلُ. وكَلْبٌ: حَيٌّ من قُضاعة. وكِلابٌ: في قريش، وهو كِلابُ بنُ مُرَّةَ. وكِلابٌ: في هَوازِنَ، وهو كِلابُ بن ربيعةَ بن عامر بن صَعْصَعة. وقولُهم: أَعزُّ من كُلَيْبِ وائلٍ، هو كُلَيْبُ ابن ربيعة من بني تَغلِبَ بنِ وائل. وأَما كُلَيْبٌ، رَهْطُ جريرٍ الشاعر، فهو كُلَيْبُ بن يَرْبُوع بن حَنْظَلة. والكَلْبُ: جَبَل باليمامة؛ قال الأَعشى: إِذْ يَرْفَعُ الآل رأْس الكَلْبِ فارْتَفَعا هكذا ذكره ابن سيده. والكَلْبُ: جبل باليمامة، واستشهد عليه بهذا البيت: رأْس الكَلْب. والكَلْباتُ: هَضَباتٌ معروفة هنالك. والكُلابُ، بضم الكاف وتخفيف اللام: اسم ماء، كانت عنده وقعة العَرَب؛ قال السَّفَّاح بن خالد التَّغْلَبـيُّ: إِنَّ الكُلابَ ماؤُنا فَخَلُّوهْ، * وساجِراً، واللّه، لَنْ تَحُلُّوهْ وساجرٌ: اسم ماء يجتمع من السيل. وقالوا: الكُلابُ الأَوَّلُ، والكُلابُ الثاني، وهما يومان مشهوران للعرب؛ ومنه حديث عَرْفَجَة: أَنَّ أَنْفَه أُصيبَ يومَ الكُلابِ، فاتَّخَذ أَنْفاً من فِضَّةٍ؛ قال أَبو عبيد: كُلابٌ الأَوَّلُ، وكُلابٌ الثاني يومان، كانا بين مُلوكِ كنْدة وبني تَمِـيم. قال: والكُلابُ موضع، أَو ماء، معروف، وبين الدَّهْناء واليمامة موضع يقال له الكُلابُ أَيضاً. والكَلْبُ: فرسُ عامر بن الطُّفَيْل. والكَلَبُ: القِـيادةُ، والكَلْتَبانُ: القَوَّادُ؛ منه، حكاهما ابن الأَعرابي، يرفعهما إِلى الأَصمعي، ولم يذكر سيبويه في الأَمثلة فَعْتَلاناً. قال ابن سيده: وأَمْثَلُ ما يُصَرَّفُ إِليه ذلك، أَن يكون الكَلَبُ ثلاثياً، والكَلْتَبانُ رُباعيّاً، كَزَرِمَ وازْرَأَمَّ، وضَفَدَ واضْفَادَّ. وكلْبٌ وكُلَيْبٌ وكِلابٌ: قبائل معروفة.

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR387 harf
* ك ل ب * * الكَلْبُ * ربما وصف به يقال امرأة * كَلْبَةُ * وجمعه * أكْلُبٌ * و * كِلاَبٌ * و * كَلِيبٌ * كعبد وعبيد وهو جمع عزيز و * الأكالِبُ * جمع * أكْلُبِ * و * الكَلاَّبُ * بتشديد اللام صاحب الكلاب و * المُكَلِبُ * بتشديد اللام وكسرها معلم كلاب الصيد ورجل * كالِبٌ * أي ذو كلاب كتامر ولابن و * المُكَالَبةُ * و * التَّكَالُبُ * المشارة وهم * يَتَكَالَبُون * على كذا أي يتواثبون عليه
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR17.664 harf
الكلب: كل سبع عقور، كذا في الصحاح، والمحكم، ولسان العرب. وفي شموله للطير نظر. قاله الشهاب الخفاجي في أول المائدة قد غلب الكلب على هذا النوع النابح. قال شيخنا: بل صار حقيقة لغوية فيه، لا تحتمل غيره، ولذلك قال الجوهري ، وغيره: هو معروف، ولم يحتاجوا لتعريفه، لشهرته. وربما وصف به، يقال: رجل كلب، وامرأة كلبة. ج: أكلب، وجمع الجمع أكالب، والكثير: كلاب، وقالو في جمع كلاب: كلابات ؛ قال: أحب
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok22.457 harf
كَلِبَ 1 كَلِبَ ذ , aor. كَلَبَ , inf. n. كَلَبٌ, He (a dog) was seized with madness, in consequence of eating human flesh. (K.) See also كَلَبٌ and كَلِبٌ. ― -b2- كَلِبَ, inf. n. كَلَبٌ, He (a man) was seized with madness like that of dogs, in consequence of his having been bitten by a [mad] dog; [was seized with hydrophobia]. (K.) So also a camel. (S, K.) See also كَلَبٌ and كَلِبٌ. ― -b3-
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR3.841 harf
كَلَبَ كَلَبَ U ( n. ac. كَلْب 1 ), a. Spurred. b. Sewed. c. I ( n. ac. كَلْب 1 ), Barked like a dog. كَلِبَ كَلِبَ A ( n. ac. كَلَب 4 ) [& pass. ], a. Was seized with hydrophobia; was rabid; was mad; was enraged. b. [ 'Ala ], Was enraged against. c. Was severe ( winter ). d. Thirsted. e. Ate greedily, was insatiable. f. [ 'Ala ], Longed for. g. Was bare ( tree ). h. ( n.
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok42.203 harf
كلب لَبَ - يَكْلِبُ (كَلِبَ - يَكْلَبُ) - كَلْب - كَلَّب - يُكَلِّبُ - مُكَلِّب - مُكَلِّبِيْن كَلَبَ - يَكْلِبُ (كَلِبَ - يَكْلَبُ) + كائن + بشيء: يعلق به بشيء كشوك أو خطاف أو مخلب أو طفر أو ناب كَلْب: اسم فعل " كَلَبَ - يَكْلِبُ ": وهو اصطلاحاً: اسم الدابة من السباع المعروفة والتي تمسك بمخالبها وأسنانها كَلَّب - يُكَلِّبُ + كائن + كائناً:
Tamamını oku

Sîgalar(4)

Mücavir kökler57 mücavir (76 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. لهث

    1 ortak ayet · Dilini sarkıtıp solur

  2. يقظ

    1 ortak ayet · Uyanıklar

  3. رقد

    1 ortak ayet · Rekd Lahit demektir

  4. وصد

    1 ortak ayet · Uygun hale getirilen

  5. حسب

    2 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir

  6. جرح

    1 ortak ayet · Curha yara demektir

  7. ذرع

    1 ortak ayet · Zira’ (zal) : Kol demektir

  8. رعب

    1 ortak ayet · “Ru’b” taşmakta olan havuz veya taşan su demektir

  9. خمس

    1 ortak ayet · Hams : Beş kişilik topluluktur

  10. فرر

    1 ortak ayet · Ferre “Ferv” ölü hayvanın derisi; soluk renk; “firar” etmek…

  11. شمل

    1 ortak ayet · Sol

  12. سدس

    1 ortak ayet · سندس Hint kumaşıdır

Geçtiği ayetler(4)

  1. سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ …

    Onların köpeğiKaranlığa taş atar gibi; üçtür, dördüncüsü köpekleridir, diyeceklerdir. Veya beştir, altıncıları köpekleridir, derler. Yahut: Yedidir, sekizincileri köpekleridir, derler. Onların sayısını en iyi bilen Rabbımdır, de. Onları pek az kimseden başkası bilmez. Bu yüzden onlar hakkında bu kısa anlatılanların dışında kimseyle tartışma ve onlar hakkında kimseden bir şey sorma.

  2. سَيَقُولُونَ ثَلَاثَةٌ رَابِعُهُمْ كَلْبُهُمْ وَيَقُولُونَ خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي …

    Onların köpeğiKaranlığa taş atar gibi; üçtür, dördüncüsü köpekleridir, diyeceklerdir. Veya beştir, altıncıları köpekleridir, derler. Yahut: Yedidir, sekizincileri köpekleridir, derler. Onların sayısını en iyi bilen Rabbımdır, de. Onları pek az kimseden başkası bilmez. Bu yüzden onlar hakkında bu kısa anlatılanların dışında kimseyle tartışma ve onlar hakkında kimseden bir şey sorma.

  3. … خَمْسَةٌ سَادِسُهُمْ كَلْبُهُمْ رَجْمًا بِالْغَيْبِ وَيَقُولُونَ سَبْعَةٌ وَثَامِنُهُمْ كَلْبُهُمْ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ بِعِدَّتِهِمْ مَا يَعْلَمُهُمْ إِلَّا قَلِيلٌ …

    Onların köpeğiKaranlığa taş atar gibi; üçtür, dördüncüsü köpekleridir, diyeceklerdir. Veya beştir, altıncıları köpekleridir, derler. Yahut: Yedidir, sekizincileri köpekleridir, derler. Onların sayısını en iyi bilen Rabbımdır, de. Onları pek az kimseden başkası bilmez. Bu yüzden onlar hakkında bu kısa anlatılanların dışında kimseyle tartışma ve onlar hakkında kimseden bir şey sorma.

Sîga sayfası: مُكَلِّبِينَ
Sîga sayfası: وَكَلْبُهُمْ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökكلب
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerمسك, علق, حرص
Zıt Kökطلق
Çekirdek Özet 1Bir şeye şiddetle tutunma, çengellenme ve bırakmamacasına yapışarak çekme
Çekirdek Özet 2İçgüdüsel veya terbiye yoluyla yönlendirilmiş sıkı bağlılık, iz sürme ve ayrılmama
Çekirdek Özet 3Terbiyesiz bırakıldığında kör ihtiras ve yapışkanlık, disipline edildiğinde amaca sadık ve kontrollü sebat
Kritik Hata RiskiKökün yalnızca biyolojik bir hayvan adından ibaret görülüp ayetlerdeki kavramsal, ahlaki ve hukuki niteliğin gözden kaçırılması

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
كلKuşatma, bütünüyle sarma, ağırlık verme veya etrafını bütünüyle sararak sınırlandırma anlamı taşır; كلأ kökünde koruyucu otlak ve gözetim, كلح kökünde yüzün kasılarak büzülmesi, كلف kökünde meşakkat ve yükün kişiyi sarması, كلل kökünde ise bütünü kaplayan yorgunluk ve taçlanma anlamlarında belirgindir.بTemas, kavrama ve içine işleme kuvveti katan harfin eklenmesiyle bütünüyle sarma hareketi somut bir nesneye şiddetle kenetlenme, çengelle yapışma ve bırakmama niteliği kazanmıştır.

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
كAvuç içi; kavrama, eğme, kaplamaBir nesneyi dışarıdan kavrayarak sarma ve denetim altına alma gücünü başlatır.
لÇoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlamaHarekete yön verir, bağ kurar ve sevk edici bir otorite veya terbiye çizgisi ekler.
بEv, çadır; iç, barınma, içinde olmaKavranan ve yöneltilen şeyin içine nüfuz etmeyi, sabitlenmeyi ve yapışmayı tamamlar.
كلبAvuç içiyle kavranan şeyin bir değnekle sevk edilip bir alana raptedilmesi hareketiDışarıdan yakalayıp sıkıca bağlanan, bırakmaksızın kenetlenen ve emre göre yönlendirilebilen güçlü tutunma fiilidir.

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir nesneye tırnak, diş veya çengelle şiddetle tutunup asılma; dericilikte derinin iki kenarını birleştiren kırmızı kösele şerit ve kavisli demir çengel (kullâb).
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairi Tufeyl el-Ganevî, bineğin kamçı ve üzengiyle sıkıştırılıp yönlendirilmesini kavisli çengelin ete saplanmasına benzeterek bu kökü şiddetli sarılma ve dürtme bağlamında kullanır.
Erken Arapça kullanımİbn Manzûr ve Halîl b. Ahmed tarafından nakledilen kışın soğuğunun dayanılmaz raddeye ulaşması (kelbü’ş-şitâ) ve susuzluktan toprağın taş kesilmesi (ardun kelbe) ifadeleri şiddetli yapışkanlık ve sertliği anlatır.

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Müfredât, Lisān al-ʿArab.

Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde كلب kökü ortak bir hayvan adlandırmasının ötesinde nesnelere kenetlenme ve ses çıkarma niteliklerini barındıran kadim bir Afro-Asyatik miras taşır. Akkadcada köpek ve av köpeği anlamında kalbu biçiminde yer alan kök, saray ve tanrı metinlerinde hem bağlı bir hizmetkârı hem de düşmana saldıran yırtıcı unsuru niteler. İbranicede kelev ve Süryanicede kalbā formlarında koruma, avlanma ve aşağılayıcı biçimde şehvet veya kontrolsüz heves metaforu olarak kullanılır. Fenike ve Ugarit yazıtlarında da klb biçimiyle bekçi ve sadık müttefik unvanı olarak geçer. Arapçada kökün kazandığı özgün semantik katman, hayvana ad olmasından önce bir nesneye şiddetle çengellenme (ta‘alluk) ve bırakmama eylemini korumuş olmasıdır. Hayvanın ısırdığı şeyi bırakmaması, salyalı hevesi, kuduz hastalığına tutulan canlının saldırgan yapışkanlığı ve avcının emrine bağlanması hep bu semantik matristen dallanmıştır.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith Syriac Dictionary, Chicago Assyrian Dictionary.

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönÇengellenme, sıkıca tutunma ve bırakmamaKökten türeyen kavisli kanca (kullâb), deriyi tutturan bağ ve avı bırakmayan hayvan aynı tutunma dinamiğinde birleşir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiAkkadca kalbu, İbranice kelev, Süryanice kalbāBütün Sami kolunda hem evcil/avcı bekçi köpeği hem de aşağı seviyeli şiddetli bağlılık/hırs metaforu olarak korunmuştur.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiMısır dilinde çakal/köpek tasvirli tanrısal koruyucu simgelerle fonetik ve işlevsel temaslarAfro-Asyatik havzada sınır bekçiliği ve avlanma işleviyle örtüşen ortak kök kalıntısı kabul edilir.Muhtemel

Kaynak Maqāyīs al-Lugha, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
كلبAnlamlıŞiddetle yapışma ve kenetlenmeHedef köktür; bırakmamacasına kavrama, avlanma ve sadık bekçilik bildirir.Kur'an'da geçer
كبلAnlamlıBağlama, prangaya vurmaHareketi kısıtlamak üzere ayağa vurulan ağır bukağı ve prangadır.Ortak çekirdek; tutma ve hareketten men etme ilişkisi vardır
لكبAnlamlıÇarpma, tokatlamaElin tersiyle veya sert bir cisimle vurma, şiddetle dokunma anlamı taşır.Kur'an'da geçmez; sert temas türevidir
لبكAnlamlıBirbirine karıştırma, yoğurmaŞeyleri hamur gibi birbirine katarak ayrılmaz hale getirme durumudur.Yapışkanlık ve ayrılmazlık bağı taşır
بكلAnlamlıKarıştırma, birleştirmeKatı ile sıvıyı veya iki ayrı nesneyi birbirine katıp karıştırmaktır.Kur'an'da geçmez; kaynaştırma türevidir
بلكAnlamlıAçma, kapıyı aralamaSözlüklerde müsta‘mel kaydı bulunup kapıyı ardına kadar açma fiilini anlatır.Hedef kökün zıddı yönde kapalılığı çözme hareketidir

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
كلبMerkezKenetlenerek tutunma ve iz sürmeNesneye diş, tırnak veya ihtirasla yapışıp asla bırakmama ve eğitime açık olma durumuHem kontrolsüz yapışkanlığı hem de disipline edilebilen av ve bekçilik kabiliyetini içerir.
مسكKomşuElde tutma ve muhafaza etmeŞiddet veya çengelleme olmaksızın iradi ve dengeli bir biçimde koruma altına almaكلب kökünde içgüdüsel veya yapışkan bir tutku varken مسك kökünde bilinçli muhafaza esastır.
علقKomşuAsılı kalma ve irtibatBir noktadan temas edip sarkma, kopmamaعلق kökünde bir yere ilişip havada kalma ön plandayken كلب kökünde aktif kavrama ve çekme vardır.
حرصKomşuAşırı düşkünlük ve doyumsuzlukBir şeyi elde etmek için yırtıcı bir arzuyla üzerine titremeحرص salt içsel ve psikolojik tamahı ifade ederken كلب bunu fiziki veya eylemsel saldırganlıkla dışa vurur.
طلقZıtBağı çözme, serbest bırakmaTutulan veya raptedilen nesnenin bağını tamamen çözerek kendi haline bırakmaكلب kökünün gerektirdiği kenetlenme ve ayrılmamanın tam karşıtı olarak mutlak salıvermedir.

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaكلبŞiddetle tutunma, köpekBir nesneye kopmaz bağla yapışma, av için eğitilme veya kuduzlaşarak saldırma halidir.Kesin
Latincecanis, inhiāreKöpek; bir şeye açgözlülükle ağzını açıp dikilmeBiyolojik türün yanında mecazi olarak aşırı düşkünlük ve yapışkanlığı karşılar ancak çengel anlamını dışarıda bırakır.Güçlü
İngilizcehound, dog, tenacious graspingİz sürücü köpek; inatla yapışıp bırakmamaHem canlıyı hem de bir fikrin ya da nesnenin peşini asla bırakmayan yapışkan takipçiliği ifade eder.Güçlü
AlmancaJagdhund, verbissenes FesthaltenAv köpeği; dişini sıkarak inatla tutunmaDisiplinli iz sürme ve ayrılmama iradesini tam yansıtır.Güçlü
Fransızcachien de chasse, s'acharnerAv köpeği; hırsla üzerine atılıp yapışmaAvcılık terbiyesini ve vazgeçmeyen hırslı tutunmayı dengeli biçimde karşılar.Güçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
الْكَلْبِDünyaya saplanıp kalan ve doyumsuz hevesiyle soluyan nefsin temsiliHakikat kendisine verildiği halde yere çakılıp hevasına uyan kişinin ibretlik misali (A‘râf 7:176).
مُكَلِّبِينَAv için eğitilmiş, disiplin altına alınmış yırtıcı hayvanlarİnsanın emrine girip helal rızık getirecek şekilde eğitilen hayvanların avının helalliği bağlamı (Mâide 5:4).
كَلْبُهُمْ / وَكَلْبُهُمْSadakatle koruyan, ayrılmayan ve eşikte bekleyen canlıZulümden kaçarak mağaraya sığınan adanmış gençlerin kapısındaki sadık koruyucu ve refakatçi (Kehf 18:18, 18:22).

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamHidayetten sonra heva ile irtidat ve dünyaya meyilA‘râf Suresi 176. ayetteki misal üzerinden iradenin ilahi bağları koparıp aşağılık maddeye kenetlenmesi meselesiHırsın kulu olma, ilahi ilmi terk ederek yere yapışma ve içsel doyumsuzluk.
FıkıhAv hayvanlarının terbiyesi ve avın helalliğiMâide Suresi 4. ayette geçen av öğreticiliği ve eğitilmiş hayvanın yakaladığı avın temizliği hükümleriEğitilebilirlik, sahibinin adına yakalama ve içgüdünün hukukileşmesi.
TefsirAshâb-ı Kehf kıssasındaki sadakat ve A‘râf temsilindeki ibretMağara bekçisinin konumu ile nefsinin esiri olan kimsenin soluması arasındaki karşıt tasvirlerİyilerin maiyetinde yükselen sadakat ile ilme rağmen alçalan sefalet tezadı.
HadisEvde köpek besleme hükümleri ve kapların temizliğiAv, ziraat ve bekçilik dışındaki beslemenin sınırlandırılması ile kuduz veya necis unsurların izalesiKamusal yarar ve hijyen ekseninde kontrollü kullanım disiplini.

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniNefs terbiyesi ve heva ile mücadeleHam içgüdülerin şeriat terbiyesiyle dönüştürülmesiTehditkâr dürtüyü faydalı hizmete çevirmeEğitilmeyen nefis yere yapışıp solurken, ilahi bilgiyle terbiye edilen güç helal kazanç aracına dönüşür.Kesin
İlmiYöntemli araştırma ve bilginin hedefe kilitlenmesiİz sürme metodolojisi ve sebatHakikatin izini kaybetmeden takip etmeDisiplinli zihin, eğitilmiş bir iz sürücü gibi hedefini yakalar ve sahibine (akla) teslim eder.Güçlü
SiyasiSınır güvenliği ve sadık koruyuculukBekçilik, teyakkuz ve asayiş mekanizmasıToplumsal alanı koruma ve sızmaları engellemeDış tehlikelere karşı eşikte durarak topluluğu koruyan sadık ve uyanık güvenlik unsuru.Güçlü
İktisadiEmek ve üretim araçlarının verimliliğiHam kaynağın eğitilerek katma değere dönüştürülmesiAv ve üretim sürecinde uzmanlaşmış araç kullanımıVahşi bir gücün terbiye edilerek helal rızık temin eden meşru bir üretim vasıtası haline getirilmesi.Güçlü

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerKancalama ve kenetlenme mekanizması (hooking/coupling algorithms)Bir sistemin hedef veriye veya nesneye bırakmamacasına kilitlenip dış girdilerle kontrol altına alınması sürecidir.Güçlü
Beşeri bilimlerŞartlanma ve yönlendirilmiş sadakat kuramıBiyolojik saldırganlık ve açlığın eğitim yoluyla toplumsal faydaya ve aidiyete tahvil edilmesidir.Kesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü salt modern anlamıyla evcil veya sokak köpeği türüne indirgemek ve Kur'an'daki zihni, ahlaki ve hukuki tutunma mekanizmasını göz ardı etmek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an bu kökü bir yanda eğitilebilir, helal kazanç sağlayan ve salihlere sadakatle eşlik eden bir unsur; diğer yanda ilmi terk edip yere yapışan kör ihtirasın ibretlik sembolü olarak kurar.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataMâide 5:4 ayetindeki fıkhi ehliyet ve eğitim boyutunu kavramamak; Kehf Suresi'ndeki sadakat ve bekçilik dersini kaçırmak; A‘râf 176'daki benzetmeyi sadece biyolojik bir hakaret sanıp psikolojik tükeniş uyarısını ıskalamak.

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın ham tabiatı nasıl terbiye ettiğini, bilginin ve eğitimin içgüdüyü nasıl helal kıldığını ve eğitimsiz hevanın insanı nasıl aşağıların aşağısına düşürdüğünü gösteren temel bir sembolizm sunduğu için önemlidir.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Helal avlanma ve terbiye hukukunu bildiren hüküm ayetlerinde (Mâide), vahye sırt çevirip dünyevileşen alim tipolojisini çizen temsillerde (A‘râf) ve zulümden kaçan müminlerin maiyetini anlatan kıssalarda (Kehf).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Varlığın doğuştan mutlak lanetli veya işe yaramaz olduğu yanılgısını yıkar; eğitimin ve vahyin yönlendirmesiyle en vahşi unsurun bile meşru daireye alınabileceğini, buna mukabil ilahi terbiyeden kaçan insanın hayvandan daha aşağı bir tutku batağına saplanacağını kanıtlar.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamBir nesneye çengelle, tırnakla veya dişle şiddetle yapışıp bırakmama; av köpeği ve kavisli tutma kancası.
  • Soyut anlamKontrolsüz bırakıldığında nefsi tüketen kör bir ihtiras; terbiye edildiğinde amaca kenetlenen sadık sebat.
  • Sistematik karşılıkHam içgüdü potansiyelinin ilahi eğitim ve meşru sevk aracılığıyla hukuk ve ahlak dairesinde dönüştürülmesi.
  • LaTeX modeliM(x)=(1−T)⋅H(x)+T⋅(S(x)+C(x))
  • LaTeX açıklamasıFormülde x ham içgüdüsel tutunma potansiyelini, T∈[0,1] terbiye ve ilahi eğitim katsayısını temsil eder. T=0 durumunda sistem salt H(x) yani doyumsuz heva ve yere çakılma (A‘râf 7:176) olarak tezahür eder. T=1 olduğunda ise terbiye devreye girer; heva sıfırlanarak S(x) yani bekçilik ve eşik sadakati (Kehf 18:18) ile C(x) yani eğitilmiş avcılık ve meşru kazanç sağlama (Mâide 5:4) fonksiyonları açığa çıkar.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ك