مسك
م - س - ك
KÖK- 27 geçiş
- 24 ayet
- 22 sîga
- 13 sözlük
Koku veren yağdır. İmsak etmek, emip tutmak demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Koku veren yağdır. İmsak etmek, emip tutmak demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.034 harfالكاف والسين والميم معهما
م ك س، س م ك، م س ك مستعملات مكس: المَكْسُ: انتقاص الثمن في البياعة، ومنه اشتقاق المكّاس، لأنه يستنقصه. قال:
وفي كل أسواق الـعـراق إتـاوة وفي كل ما باع امرؤ مَكْسُ درهم
أي: نقصان درهم بعد وجوب الثمن. ورجل مكّاسٌ يَمْكِسُ الناس.
سمك: السَّمَكُ في الماء، الواحدة، سمكة.
والسَّمكَةُ: برج في السماء يقال له: الحوت.
والسِّماكان: كوكبان ينزل بأحدهما القمر من برج السنبلة.
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR956 harfأمْسَكْتُ الشيء، وتَمَسَّكْتُ به، واسْتَمْسَكْتُ به، وامْتَسَكْتُ به، كلُّه بمعنى اعتصمت به. وكذلك مَسَّكْتُ به تَمْسيكاً. وقرئ: "ولا تُمسكوا بعِصَمِ الكوافِرِ". وأمْسَكْتُ عن الكلام، أي سكتُّ. وما تَماسَكَ أن قال ذلك، أي ما تمالك. والمَسيكُ: البخيل. وكذلك المُسُكُ. يقال: فيه إمْساكٌ ومَساك ومَساكَةٌ، أي بخلٌ. والمَساكُ أيضاً: المكان الذي يُمْسِكُ الماء. ويقال: فيه مُسْكَةٌ من خير، أي بقيَّة.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR7.394 harfك س م
كسم ، كمس ، سمك ، سكم ، مسك ، مكس : ( مستعملة ) .
سمك : قال الليث : السّمَكُ الواحدةُ : سمكةٌ . قال : والسَّمَكةُ : بُرْجٌ في السماء يقال له : الحوت . قال . والسِّمَاكُ : ما سمكْتَ به حائطاً أو سقفاً ، والسقْف يسمى سَمْكاً ، والسماء مَسموكةٌ ، أي مرفوعة كالسَّمْكِ .
وجاء في حديث عليَ : ( اللهمَّ بارِىءَ المَسْمُوكاتِ السَّبْعِ ورَبَّ المَدْحُوَّاتِ ) ،
والمَسْمُوكاتُ : السمواتُ السبعُ ،
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR4.742 harf(باب الميم والسين وما يثلثهما)
(مسط) الميم والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على خَرْط شيءٍ رطْبٍ([1])، وعلى امتدادِه من تِلقاءِ نَفْسه.
يقال إنَّ المَسيطَةَ([2]): ما يبقى في الحوض من الماء بكُدورةٍ قليلة. قال الأصمعيّ بئر ضَغِيط، وهو الرَّكِيُّ إلى جَنْبِهِ ركيٌّ آخر فيحمأُ فَيُنْتِن فيسيلُ في الماء العذب فلا يُشرب، فالبئر ضَغيط، وذلك الماء مَسِيط. قال:
يَشْرَبْنَ ماءَ الآجِنِ الضَّغيطِ *** ولا
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR571 harf- إمساك الشيء: التعلق به وحفظه. قال تعالى: ﴿فإمساك بمعروف أو تسريح بإحسان﴾ [البقرة/229]، وقال: ﴿ويمسك السماء أن تقع على الأرض﴾ [الحج/65]، أي: يحفظها، واستمسكت بالشيء: إذا تحريت الإمساك. قال تعالى: ﴿فاستمسك بالذي أوحي إليك﴾ [الزخرف/43]، وقال: ﴿أم آتيناهم كتابا من قبله فهم به مستمسكون﴾ [الزخرف/21]، ويقال: تمسكت به ومسكت به، قال تعالى: ﴿ولا تمسكوا بعصم الكوافر﴾ [الممتحنة/10]. يقال: أمسكت عنه كذا،
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR1.050 harfم س ك
أمسك الحبل وغيره وأمسك بالشيء ومسك وتمسك واستمسك وامتسك.
و " أمسك عليك زوجك " وأمسكت عليه ماله: حبسته وأمسك عن الأمر: كفّ عنه.
وأمسكت واستمسكت وتماسكت أن أقع عن الدابة وغيرها.
وغشيني أمرٌ مقلق فتماسكت.
وفلان يتفكّك ولا يتماسك وما تماسك أن قال ذلك: وما تمالك وهذا حائط لا يتماسك ولا يتمالك.
وحفر في مسكة من الأرض: في صلابة.
ومسّكه: أعطاه المسكان وهو العربان.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR9.952 harfالمَسْكُ، بالفتح وسكون السين: الجلد، وخَصَّ بعضهم به جلد السَّخْلة، قال: ثم كثر حتى صار كل جلد مَسْكاً، والجمع مُسُكٌ ومُسُوك؛ قال سلامة بن جَنْدل:
فاقْنَيْ لعلَّكِ أن تَحْظَيْ وتَحْتَبِلي
في سَحْبَلٍ، من مُسُوك الضأْن، مَنْجُوب
ومنه قولهم: أنا في مَسْكِك إن لم أفعل كذا وكذا. وفي حديث خيبر: أَين مَسْكُ حُيَيِّ بن أَخْطَب كان فيه ذخيرة من صامِتٍ وحُليّ قُوِّمت بعشرة آلاف دينار، كانت أَوَّلاً في
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR383 harf* م س ك * * أَمْسَكَ * بالشيء و * تَمَسَّكَ * به و * اسْتَمْسَكَ * به و * امْتَسَكَ * به كله بمعنى اعتصم به وكذا * مَسَّكَ * به * تَمْسِيكاً * وقُرئ ﴿ولا تُمسكوا بعِصَم الكوافر﴾ و * أَمْسَكَ * عن الكلام سكت وما * تَمَاسَكَ * أن قال ذلك أي ما تمالك و * الإمْسَاكُ * البُخْلُ ويقال فيه * مُسْكَةً * من خير بالضم أي بقية و * المِسْكُ * من الطيب فارسي معرب وكانت العرب تُسميه المَشْموم
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR10.304 harfالمسك بالفتح: الجلد عامة، زاد الراغب الممسك للبدن.
أو خاص بالسخلة أي بجلدها، ثم كثر حتى صار كل جلد مسكا، كذا في المحكم، فلا يلتفت إلى دعوى شيخنا في مرجوحيته.
مسوك ومسك، قال سلامة بن جندل:
فاقنى لعلك أن تحظى وتحتبليفي سحبل من مسوك الضأن منجوب ومنه قولهم: أنا في مسكك إن لم أفعل كذا وكذا، وفي حديث خيبر: فغيبوا مسكا لحيي بن أخطب، فوجدوه، فقتل ابن أبي الحقيق وسبى ذراريهم قيل: كان فيه
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR3.408 harfيُمْسِكُ الرَّمَقَ
1 يُمْسِكُ الرَّمَقَ ذ : see art. رمق.
مَسَّكَ بِالنَّارِ
2 مَسَّكَ بِالنَّارِ ذ : see ثقّب.
أَمْسَكَ
4 أَمْسَكَ ذ He retained; he withheld. (Msb.) ― -b2- He maintained: he was tenacious, or niggardly. ― -b3- He, or it, held fast a thing: and arrested it. ― -b4- أَمْسَكَهُ He held, retained, detained, restrained, stayed, confined, imprisoned, or withheld, him. (K.) ― -b5-
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR2.609 harfمَسَكَ
مَسَكَ I , U ( n. ac. مَسْك 1 ),
a. [ Bi ], Held, seized, grasped, gripped, clutched.
b. [ acc. & Bi ], Put, laid upon ( hand ).
c. ( n. ac. مَسَاْكَة 22t ), Held much water ( skin ).
مَسِكَ
مَسِكَ A ( n. ac. مَسَك 4 ),
a. Refrained, contained himself.
مَسُكَ
مَسُكَ U ( n. ac. مَسَاْكَة 22t ),
a. Was grasping.
مَسَّكَ
مَسَّكَ II ,
a. see I (a) .
b. Gave a pledge, guarantee
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR35.618 harfمسك
مَسَكَ - يَمْسُكُ - مِسْك - أَمْسَكَ - يُمْسِكُ - مُمْسِك - تَمَسَّكَ - يَتَمَسَّكُ، يَمَسَّكُ - اسْتَمْسَكَ - يَسْتَمْسِكُ
مَسَكَ - يَمْسُك + كائن + في مكان: يثبت ويبقى على حاله ومكانه وموقفه نسبة لكائن آخر: يحافظ ويبقى أثناء تحركه أو ثباته، على موقع وبعد ثابت من جسم آخر متحرك أو ثابت: يحفظ المسافة بين متحرك وبين مرجع للمقارنة بمقدار
Sîgalar(22)
- فَأَمْسِكُوهُنَّÖyleyse onları tutun(فَأَفْعِلُوهُنَّ)×3
- أَمْسِكْTut(أَفْعِلْ)×2
- اسْتَمْسَكَSıkıca tuttu(اسْتَفْعَلَ)×2
- يُمْسِكُهُنَّOnları tutar(يُفْعِلُهُنَّ)×2
- أَمْسَكَTuttu(أَفْعَلَ)×1
- أَمْسَكَهُمَاİkisini tuttu(أَفْعَلَهُمَا)×1
- أَمْسَكْنَTuttular(أَفْعَلْنَ)×1
- أَيُمْسِكُهُOnu tutar mı?(أَيُفْعِلُهُ)×1
- تُمْسِكُواTutmayın(تُفْعِلُوا)×1
- تُمْسِكُوهُنَّOnları tutmayın(تُفْعِلُوهُنَّ)×1
Mücavir kökler55 mücavir (181 toplam)
- عرو
2 ortak ayet · Kulpu
- سرح
2 ortak ayet · Eğersiz attır
- حلل
3 ortak ayet · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
- أجل
3 ortak ayet · İcl havuz demektir
- أله
15 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- عرف
3 ortak ayet · Tanınan ile
- طلق
2 ortak ayet · “Dalk” sansar demektir
- طير
2 ortak ayet · “Tayr” kuş demektir
- وعظ
2 ortak ayet · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
- وثق
2 ortak ayet · Anlaşma
- جنح
2 ortak ayet · Kanat demektir
- حكم
4 ortak ayet · Gem demektir
Geçtiği ayetler(24)
وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا …
Öyleyse onları tutunVe kadınları boşadığınız zaman; iddetlerini bitirince artık onları ya iyilikle tutun veya iyilikle salıverin. Sırf zulmedebilmeniz için zararlarına onları tutuvermeyin. Kim, böyle yaparsa; muhakkak kendi nefsine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini oyuncak yerine koymayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği kitabı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, şüphesiz her şeyi bilendir.
… مِنْ نِسَائِكُمْ فَاسْتَشْهِدُوا عَلَيْهِنَّ أَرْبَعَةً مِنْكُمْ فَإِنْ شَهِدُوا فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ أَوْ يَجْعَلَ اللَّهُ …
Öyleyse onları tutunKadınlarınızdan fuhuş yapanlara karşı, içinizden dört şahid getirin. Onlar şehadet ederlerse; ölünceye veya Allah onlara bir yol gösterinceye kadar evlerde tutun.
فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ …
Öyleyse onları tutunSürelerini doldurdukları vakit; onları; ya ma’ruf ile tutun veya onlardan ma’ruf ile ayrılın. İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahid tutun. Şahidliği, Allah için yapın. İşte bu, Allah’a ve ahiret gününe iman etmekte olanlara verilen öğüttür. Kim, Allah’tan korkarsa; ona bir çıkış yolu ihsan eder.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | مسك |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قبض, عصم, حفظ, كفف |
| Zıt Kök | رسل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi salıvermeyip tutmak, kavramak, bünyesinde hapsetmek ve derinin bedeni ya da sıvıyı tutması gibi dağılmayı önleyici bir bağ ile muhafaza etmek |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi kudretin varlığı yokluğa veya düşüşe bırakmaması, insanın hakikate ve ilahi ahde sımsıkı tutunması, boşama veya infak bağlamında serbest bırakmanın karşıtı olarak elde tutma |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık, hukuk ve ahlak düzeninde dağılmayı ve çözülmeyi engelleyen denetimli bağ, varoluşsal istikrar ve emaneti taşıma iradesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca cimrilik veya nikah bağıyla sınırlı dar bir fıkhi işlem sayıp kozmolojik tutma, akidevi bağlanma ve varoluşsal denge boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| مس | İki cismin birbirine temas etmesi, yapışması, yüzeylerin sürtünmesi ve hafifçe dokunması (مسح, مسخ, مسد, مسس) | ك | Temas ve dokunma hareketini, avuç içi veya kavrayıcı bir sınırla bir şeyi bırakmamacasına tutma, sabitleme ve salınmasını engelleme yönünde kesin bir bağlama ve hapsetme anlamına dönüştürmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akışkanlık, yayılma, süreklilik ve potansiyel dağılma eğilimi |
| س | Diken, destek | Tutunma, direnç gösterme, bir yere kenetlenerek kaymayı durdurma |
| ك | Avuç içi | Kavrama, içine alma, sarıp sararak sıkıştırma ve bırakmama |
| مسك | Akışkan ve dağılmaya meyyal olan bir unsuru kavrayıcı bir el veya örtü ile destekleyip sabitleme, dağılmasını önleyerek bünyede tutma | Dağılmaya açık bir varlığın el ayası gibi kuşatıcı bir sınırla kavranması, sıkı bir destekle düşmekten veya dağılmaktan alıkonulması hareketini oluşturur. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir sıvıyı veya nesneyi sızdırmadan içinde tutan tabaklanmış deri, post (el-mesk) ve bir nesneyi el ile sıkıca kavrayıp salıvermemek, kuyunun yıkılmayan sert ve tutucu tabakası. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Selâme b. Cendel şiirinde koyun postundan yapılmış tulumu ve deriyi ifade etmek üzere kökü şu lafızla şahitlendirir: فاقني لعلك أن تحظي وتحتبلي / في سحبل من مسوك الضأن منجوب |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'nin yatağının yalnızca bir koç postundan ibaret olduğunu anlatırken zikredilen "mā kāne ʿalā firāşî illā mesku kebşin" hadisi ile Hayber ganimetlerinde malların deri torbalarda saklandığını bildiren rivayetler. |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde مسك kökü, fiziksel olarak çekip tutma, gererek uzatma, taşıma ve bir örtüyle muhafaza etme anlam alanına dayanır. İbranicede yer alan mâşak (מָשַׁךְ) kökü çekmek, uzatmak, peşinden sürüklemek ve elde tutmak anlamlarını taşırken, Süryanice ve Ârâmîcedeki meşak (ܡܫܟ) biçimi hem uzatıp çekmeyi hem de deri tulum ve zar gibi muhafaza edici katmanları adlandırır. Arapçada kök, çekme hareketinden ziyade tutma, bırakmama, hapsetme ve derinin bedeni sarmalayıp koruması (mesk) manasında özelleşmiştir. Güzel koku anlamına gelen misk kelimesi ise klasik filologlarca da belirtildiği üzere köken bakımından Farsça (muşk) üzerinden Sami havzasına geçmiş bir alıntıdır ve tutma kökünden türetilmemiştir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT ve Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | مس temas kökünden türeyen ve kavrayıp alıkoymayı gösteren yön | Deri anlamına gelen mesk ve su tutan sert zemin manasındaki mesâk, kökün dağılmayı önleyici somut çekirdeğini doğrudan korur. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice mâşak, Süryanice meşak | Kuzeybatı Sami dillerinde çekme ve uzatma ön plandayken Arapçada kavrama ve salıvermeme yönü baskınlaşmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Farsça muşk kelimesi ile misk kokusu ilişkisi | Güzel koku anlamındaki misk Arapça asıllı bir kök türevi olmayıp Orta Farsça üzerinden dile girmiş bir kültür ödünçlemesidir. | Güçlü |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve David Cohen.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| مسك | Anlamlı | Tutmak, alıkoymak | Bir şeyi salıvermeyip elinde tutmak, hapsetmek, deri | Hedef köktür, Kur'an'da geçer |
| مكس | Anlamlı | Eksiltmek, vergi kesmek | Fiyatta eksiltme yapmak, haksız vergi veya haraç almak | Kur'an'da geçmez; hakkı tutma ve eksiltme ile uzaktan ilgilidir |
| سمك | Anlamlı | Yükseltmek, tavan | Bir şeyin boyunu ve kalınlığını artırmak, göğün tavanı, balık | Kur'an'da geçer (Nâziât 79:28); dikey tutunma ve yapısal sağlamlık |
| سكم | Anlamlı | Sabit olmak, hastalık | Sürekli hastalık hali, bir yerde çakılıp kalmak | Kur'an'da geçmez; Tehzîbü'l-Luğa'da sabitlik ve düşkünlük manasındadır |
| كمس | Anlamlı | Toplamak, gizlemek | Bir şeyi toplayıp gizlemek veya içine çekilmek | Kur'an'da geçmez; büzülüp tutulma ile anlamsal akrabalık taşır |
| كسم | Anlamlı | Paylaştırmak, yürümek | Parça parça etmek veya hızlı ve adımları kısarak yürümek | Kur'an'da geçmez; Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel kaydedilmiştir |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| مسك | Merkez | Tutmak, alıkoymak | Bir nesneyi veya bağı salıvermeden, düşmesini ya da yok olmasını engelleyecek şekilde elde bulundurmak | Hem fiziksel tutmayı hem de ahlaki ve ontolojik muhafazayı kapsar |
| قبض | Komşu | Avuçlamak, büzmek | Bir şeyi parmakları büzerek avuç içine almak ve üzerinde doğrudan fiili tasarruf kurmak | مسك salıvermeme durumuna odaklanırken, قبض alma ve sıkıştırma hareketine odaklanır |
| عصم | Komşu | Korumak, engellemek | Bir tehlike, günah veya felakete karşı engel koyarak güvenceye almak | مسك bizzat kavrayıp tutmayı, عصم ise zarardan koruyan bir kalkan olmayı belirtir |
| حفظ | Komşu | Korumak, zayi etmemek | Bir şeyin telef olmasını, bozulmasını veya unutulmasını önlemek | حفظ dikkat ve ihtimamla korumayı, مسك ise dağılıp gitmesine engel olan bağı ifade eder |
| كفف | Komşu | El çekmek, alıkoymak | Bir eylemi yapmaktan vazgeçmek veya birine mani olmak | كفف yönelimi durdurmayı, مسك ise mevcut bağı bırakmamayı hedefler |
| رسل | Zıt | Salıvermek, göndermek | Tutulan, hapsedilen veya bağlı olan bir şeyi serbest bırakıp gitmesine izin vermek | Kur'an'da ilahi rahmetin tutulması ve salınması bağlamında doğrudan karşıtıdır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | مسك | Tutmak, alıkoymak | Bir şeyi salıvermeyip bünyede veya denetimde muhafaza etmek | Kesin |
| Latince | retinere, tenere | Tutmak, alıkoymak, muhafaza etmek | retinere bir şeyin akıp gitmesini veya ayrılmasını durdurarak elde tutmayı eksiksiz karşılar; manevi bağlanmayı da kapsar | Güçlü |
| İngilizce | to hold, to retain, to withhold | Tutmak, muhafaza etmek, esirgemek | to hold fiziksel ve zihni tutuşu, to retain bünyede saklamayı, to withhold ise salıvermeyip esirgemeyi karşılar | Kesin |
| Almanca | festhalten, zurückhalten | Sıkı tutmak, alıkoymak | festhalten sımsıkı bağlanmayı ve sarılmayı, zurückhalten ise dışarı salmayıp geride tutmayı ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | retenir, maintenir | Tutmak, alıkoymak, sürdürmek | retenir bırakmamayı ve alıkoymayı, maintenir ise bir durumu düşürmeden tutmayı aktarır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| إِمْسَاكٌ / فَأَمْسِكُوهُنَّ | Nikah bağını sürdürmek, eşi nikah altında tutmak | Aile hukuku ve talak bağlamında eşi güzellikle evlilikte tutma (Bakara 2:229, Bakara 2:231, Talâk 65:2) |
| اسْتَمْسَكَ / فَاسْتَمْسِكْ | İlahi vahye, dine ve kopmaz kulpa sımsıkı bağlanmak | İman ve hidayet bağlamında hakikati terk etmeyip ona sarılma (Bakara 2:256, Lokmân 31:22, Zuhruf 43:43) |
| يُمْسِكُ / أَمْسَكَهُمَا | Kozmik düzeni ayakta tutmak, göğü ve yeri düşmekten alıkoymak | Kevni ayetler ve kudret bağlamında göklerin ve kuşların ilahi yasa ile tutulması (Hac 22:65, Fâtır 35:41, Mülk 67:19) |
| مُمْسِكَاتٌ / فَلَا مُمْسِكَ لَهَا | İhsanı ve rahmeti esirgemek, engellemek | İlahi lütuf, rızık ve nimetin kesilmesi ya da tutulması (Fâtır 35:2, Zümer 39:38, Mülk 67:21) |
| أَمْسَكْنَ عَلَيْكُمْ | Av hayvanının yakaladığı avı yemeden sahibi için tutması | Helal gıda ve avlanma fıkhı bağlamında eğitilmiş av hayvanının avı zaptetmesi (Mâide 5:4) |
| كَانَ بَخِيلًا / إِمْسَاكًا | İnfaktan kaçınmak, cimrilik etmek | İnsanın rızkı harcamayıp elde tutma zaafı ve cimriliği (İsrâ 17:100) |
| مِسْك | Cennet içeceğinin sonundaki misk kokusu | Uhrevi mükafat ve arınmışlık bağlamında koku niteliği (Mutaffifîn 83:26) |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hıfz, inayet ve âlemin bekası meselesi | Allah'ın âlemi her an kudretiyle tutup tutmadığı, cevher ve arazların kendi kendine kaim olamayacağı ve ilahi tutuşun zorunluluğu | Sürekli yaratma ve ademden (yokluktan) alıkoyma fiili |
| Fıkıh | Nikah, talak, oruç (imsak) ve avlanma hükümleri | Evliliğin sürdürülmesi ("imsākün bi-maʿrūf"), orucun başlangıcında yeme içmeden el çekme ve avın zaptedilmiş sayılma sınırları | Hukuki bağı devam ettirme veya eylemi durdurup kendini tutma |
| Tefsir | "Urvetü'l-vüskâ" ve semavatın tutulması | Müminin vahye sarılmasındaki iradi ceht ile tabiatın ilahi yasa karşısındaki cebrî tutuluşunun karşılaştırılması | İradeyle bağa yapışma veya kozmik dengenin korunması |
| Hadis | Oruç disiplini, infak ahlakı ve fitne anında dili tutma | "Men samete necâ" ve "emsik aleyke lisâneke" rivayetlerinde nefsi ve dili zararlı olandan alıkoyma prensibi | İç denetim, nefis tezkiyesi ve zararı önleme refleksi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve akide bağı | İktisam ve istimsâk | Hakikate tutunma | İnsanın ilahi ahdi ve kitabı bırakmayıp ona sımsıkı bağlanarak sapmayı önlemesi | Kesin |
| İlmi | Doğa felsefesi ve fizik | Çekim ve kohezyon | Dengeyi muhafaza | Maddenin dağılmasını ve gök cisimlerinin yörüngeden çıkmasını engelleyen tutucu kuvvetler | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal sözleşme ve anayasa | Ahde vefa ve otorite bağı | Dağılmayı engelleme | Toplumu oluşturan hukuki ve ahlaki bağların çözülmesini önleyen meşru denetim | Güçlü |
| İktisadi | Servet dolaşımı ve mülkiyet | Kenz, tekel veya tedbir | Akışı durdurma | Servetin piyasaya akmayıp elde tutulması cimrilik sayılırken, meşru tasarruf tedbirdir | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kütleçekim kuvveti, atom altı güçlü nükleer kuvvet ve dinamik sistemlerde kararlılık (retention/binding energy) | Çekirdeği bir arada tutan nükleer kuvvet ya da gök cisimlerini uzay boşluğuna dağılmaktan alıkoyan çekim alanı, kökün dağılmayı önleyici tutma fonksiyonuyla tam bir yapısal eşbiçimlilik gösterir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hukuki taahhüt, sadakat, sosyal kontrol ve kurumsal bağlılık (institutional retention) | Bir kurumun ya da toplumun üyelerini ortak bir ilke etrafında bir arada tutması ve anomik dağılmayı engellemesi, kökün soyut düzlemdeki birleştirici bağı ile özdeştir. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca oruç takvimindeki imsak vaktine ya da aile hukukundaki şekilsel bir evlilik prosedürüne indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da kozmik sistemin yerli yerinde durmasını sağlayan ilahi kudretten, insanın hakikatle kurduğu kopmaz varoluşsal irtibata ve ahlaki infak dengesine kadar uzanan evrensel bir muhafaza ilkesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İmsak kavramını sadece pasif bir kendini tutma veya oruç başlangıcı saymak, kökün aktif bir şekilde hakikate tutunma (istimsâk) ve kozmik düzenin sürekliliğini temin etme dinamizmini gözden kaçırır. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve insan tasavvurunda "tutma" ve "salıverme" temel bir varoluş eksenidir. Âlemin yokluğa kaymaması ilahi tutuşla, insanın dünyada savrulmaması ise vahye tutunuşla açıklanır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Göklerin ve kuşların düşmeksizin havada durmasını bildiren kevni ayetlerde (Hac 65, Fâtır 41, Mülk 19), ilahi kitaba sarılmayı emreden ayetlerde (A'râf 170, Zuhruf 43) ve aile hukuku ahkamında (Bakara 229, 231). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiatın kendi kendine işleyen mekanik bir rastlantı olduğu zannını çürütür; nizamın her an ilahi bir yasa ve tutuşla ("yümsikü") ayakta durduğunu, insanın da ancak sağlam bir kulp ile ayakta kalabileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDağılmaya elverişli bir unsuru saran deri, post ve bir şeyi avuçlayarak düşmesini veya akıp gitmesini engelleyecek biçimde sıkıca tutmak.
- Soyut anlamVarlık, ahlak ve inanç planında çözülmeyi, sapmayı ve yok olmayı durduran bilinçli, kudretli ve süreklilik arz eden bağ.
- Sistematik karşılıkBir sistemin kararlılık durumunu koruyan, entropik dağılmayı engelleyen ve bileşenleri ortak bir merkezde sabit tutan tutucu kuvvet.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sistemin ya da insanın mevcudiyet ve istikrar durumunu temsil eder. Doğal süreçte varlık veya akide, bozunma/dağılma katsayısıyla sıfıra yönelir (). Ancak sisteme etki eden tutucu kuvvet (ilahi imsak veya kulun istimsâk cehdi) devreye girdiğinde dağılma durdurulur ve sistem dengede kalır; bu tutucu bağ kalktığında sistem kaçınılmaz olarak çözülmeye uğrar.