كيف
ك - ي - ف
KÖK- 83 geçiş
- 83 ayet
- 3 sîga
- 11 sözlük
Key “için” demektir. “Kev”nin “nun”u düşmüş ve soruya dönüşmüştür. Sonuna “mim” eklenerek “keyme” şeklinde de kullanılmıştır. “Mim” “fa”ya dönüşerek “keyfe” olmuştur. “Ma” “ne” anlamındadır. “Keyfe” ise “nasıl” anlamındadır. “Ma” olması gereği yani gelecekle ilgili gerekleri “keyfe” ise oluş için gerekleri sormaktadır. Burada “Allah ne yaptı” demiyor da “nasıl yaptı” diyor. Yapış tarzını anlatmaktadır. Hayatta zulüm yapanlar veya şeriat dışına çıkanlar beklenmedik sonuçlarla karşılaşırlar. Bu sonuçlar insanları uyarmalıdır.devamı ›
Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.
Notlarım
Sözlükler(11)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Key “için” demektir. “Kev”nin “nun”u düşmüş ve soruya dönüşmüştür. Sonuna “mim” eklenerek “keyme” şeklinde de kullanılmıştır. “Mim” “fa”ya dönüşerek “keyfe” olmuştur. “Ma” “ne” anlamındadır. “Keyfe” ise “nasıl” anlamındadır. “Ma” olması gereği yani gelecekle ilgili gerekleri “keyfe” ise oluş için gerekleri sormaktadır. Burada “Allah ne yaptı” demiyor da “nasıl yaptı” diyor. Yapış tarzını anlatmaktadır. Hayatta zulüm yapanlar veya şeriat dışına çıkanlar beklenmedik sonuçlarla karşılaşırlar. Bu sonuçlar insanları uyarmalıdır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.702 harfالكاف والفاء و"وايء" معهما
ك و ف، و ك ف، ك ف ي، ك ي ف، ك ف أ، أ ك ف، أ ف ك مستعملات كوف: كُوفانُ: اسم أرض، وبها سميت الكوفة.
والكافُ: ألِفها واو، فإن استعملت فعلاً قلت: كوفتُ كافاً حسنة.
وكَوفت الأديم: قورته.
وكف: الوَكْفُ: القطر. وكَفَ الماء يكفُ وكفاً، وهو مصدره. ووَكَفَت الدلو تكِفُ وكيفاً، وهو هنا مصدره. والوَكيفُ: القطران. قال العجاج:
وَكِيفَ غربي دالج تبجسا
أي: تفجر. ودمع واكفٌ، وماء
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR227 harfكيف: اسم مبهم غير متمكن وإنما حرك أخره لالتقاء الساكنين وبني على الفتح دون الكسر لمكان الياء.
وهو للإستفهام عن الأحوال وقد يقع بمعنى التعجب كقوله تعالى: "كيف تكفرون بالله" وإذا ضممت إليه ما صح أن يجازي به تقول: كيفما تفعل أفعل.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR14.617 harfك ف ( و اي ء )
كفي ، كفأ ، كوف ، كيف ، وكف ، أفك ، أكف .
كفي : قال الليث : كَفَى يَكْفِي كِفَايةً إذا قامَ بالأمْرِ ، واسْتَكْفَيْتُه أَمْراً فكفَانِيهِ ، ويقال : كفاكَ هذا الأمرُ أي حَسْبُكَ ، وكفاكَ هذا الشيءُ ، وتقولُ : رأيْتُ رَجُلاً كافِيَكَ مِنْ رَجُلٍ ، ورأيت رَجُلَيْنِ كافِيَيْكَ مِنْ رجُلَيْنِ ، ورأيتُ رِجَالاً كافِيكَ من رِجَالٍ ، معناهُ : كفاكَ به رجُلاً .
وقال الزجاجُ في قول الله جلَّ
ك ف ( و اي ء ) كفي ، كفأ ، كوف ، كيف ، وكف ، أفك ، أكف . كفي : قال الليث : كَفَى يَكْفِي كِفَايةً إذا قامَ بالأمْرِ ، واسْتَكْفَيْتُه أَمْراً فكفَانِيهِ ، ويقال : كفاكَ هذا الأمرُ أي حَسْبُكَ ، وكفاكَ هذا الشيءُ ، وتقولُ : رأيْتُ رَجُلاً كافِيَكَ مِنْ رَجُلٍ ، ورأيت رَجُلَيْنِ كافِيَيْكَ مِنْ رجُلَيْنِ ، ورأيتُ رِجَالاً كافِيكَ من رِجَالٍ ، معناهُ : كفاكَ به رجُلاً . وقال الزجاجُ في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيّاً ) ( النساء : 45 ) وما أَشْبَهَه في القرآن ، معنى البَاءِ : التوكيد ، والمعْنَى : كَفَى اللَّهُ ، إلاَّ أَنَّ البَاءَ دَخَلَتْ في اسْمِ الفاعل ، لأنَّ معنى الكلامِ الأمْرُ ، المعنَى : اكْتفَوا بالله وَلِياً ، قال : وَوَلِيّاً ، مَنْصُوبٌ على الحَالِ ، وقِيلَ على التَّمْييز . وقال في قوله : ( الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ ) ( فصلت : 53 ) معناهُ : أو لَمْ يَكْفِ ربَّكَ ، أولَمْ تَكْفِهِمُ شَهادَةُ رَبِّكَ ، ومعنَى الكِفَايَةِ هاهُنَا : أنَّه قد بَيّنَ لهم ما فيه كفايَةٌ في الدّلالةِ على توحيده . ( أبو عبيد عن أبي زيد ) : هذا رَجُلٌ كافِيكَ من رَجُلٍ وناهِيكَ مِنْ رجُلٍ ، وجازِيكَ مِنْ رَجُلٍ ، وشَرْعُكَ مِنْ رَجُلٍ ، كلُّه بمعنًى وَاحِدٍ . ( الليث ) : الكِفْيُ : بَطْنُ الوَادِي ، والجميعُ : الأكْفَاءُ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكُفَى : الأقْوَاتُ ، وَاحِدَتُها : كُفْيَةٌ . ويقال : فلانٌ لا يَمْلِكُ كُفَى يَوْمِه ، على مِيزَانِ هُدًى أي قُوتَ يَوْمِه ، وأنشد : ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِنْ دُونِنَا كُفًى كفأ : ( ابن هانىء عن أبي زيد ) : سمعْتُ امْرَأَةً من عُقَيْلٍ وَزَوْجَهَا يَقْرءان ( لم يلد ولم يولد ، ولم يكن له كُفىً أحد ) ( الإخلاص : 3 ، 4 ) فألْقَى الهَمْزَةَ وحَوَّلَ حَرَكَتها على الفَاءِ . وقال الزجاج في قوله : ( ولم يكن له كفؤاً أحد ) ( الإخلاص : 3 ) ، فيها أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ ، القِراءَةُ منها بثلاثةٍ ، ( كُفُؤاً ) ، بضم الكافِ والفاءِ ، ( كُفْؤاً ) ، بضم الكاف وسكونِ الفاءِ ، وَ ( كِفْأً ) بكسر الكاف وسكون الفاءِ ، ويجوزُ : ( كِفَاءً ) بكسرِ الكاف والمَدِّ ، ولم يُقْرَأ بها ، ومَعْناهُ : ولم يكنْ أحَدٌ مِثلاً لله جل وعزَّ ، ويقال : فلانٌ كَفِيءُ فلانٍ وكُفُؤُ فلانٍ ، وقرأ ابنُ كثيرٍ ، وابنُ عامرٍ وأبو عمرٍ و ، والكسائي وعاصم ( كُفُؤاً ) مُثقَّلاً مهموزاً وقرأ حمزة . ( كُفْؤاً ) ، بسكون الفاءِ مَهْمُوزاً ، وإذا وَقَفَ قرأ : ( كُفَى ) بغير همزٍ ، واختلف عن نافع ، فرُوِيَ عنه ( كُفُؤاً ) مثل أبي عمرٍ و ورُوِي ( كُفْؤاً ) مثل حمزة . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( المُسْلِمُونَ تَتَكافَأُ دِمَاؤهُمْ ) . قال أبو عبيد : يُرِيدُ : تَتَسَاوَى في الدِّيَاتِ والقِصَاصِ فليس لشريفٍ على وضيعٍ فَضْلٌ في ذلك ، وفي حديثٍ آخر في العَقيقَةِ ( عَنِ الغُلاَمِ شَاتَانِ مُتَكافِئَتَانِ ) يريدُ : مُتَساوِيَتَانِ ، وكلُّ شيءٍ ساوَى شيئاً حتى يكونَ مثلَه فهو مُكَافِىءٌ له ، والمُكَافَأَةُ بَيْنَ النَّاسِ من هذا ، يقالُ : كافأْتُ الرجُلٍ أي فعلتُ به مِثْلَ ما فعلَ بِي ، ومنه : الكُفء من الرِّجَالِ للمَرْأَةِ ، يقولُ : إنَّهُ مِثْلُها في حَسبها ، وأَمَّا قوله عليه السَّلامُ : ( لا تَسْأَلِ المرأةُ طَلاَقَ أُخْتَها لِتَكْتفِىءَ ما في صَحْفَتها ، فإنَّمَا لها ما كُتِبَ لها فإنّ معنى قوله : لتكْتفىءَ تَفْتعِلُ من كفَأْتُ القِدْرَ وغيرَها إذا كبَبْتَها لِتُفْرِغَ ما فيها ، والصَّحْفَةُ : القَصْعَةُ ، وهذا مَثَلٌ لإمالةِ الضَّرَّةِ حَقَّ صاحِبَتِها من زَوْجِها إلى نَفْسِها لِيَصِيرَ حقُّ الأخْرى كلُّه من زوجِهَا لها . ( أبو عبيد عن الكسائي ) : كَفَأْتُ الإناءَ إذا كبَبْتَهُ ، وأَكْفَأْتُ الشيءَ إذا أَمَلْتَه ، ولهذا قيلَ أَكْفَأتُ القوسَ إذا أمَلْتَ رأسَهَا ولم تَنْصِبْها نَصْباً حتى تَرْمِي عنها ، وأنشد : قطَعْتُ بها أرْضاً تَرَى وَجْهَ رَكْبِها إذَا ما عَلَوْهَا مُكْفَأً غَيْرَ ساجعِ أي مُمَالاً غير مستقيمٍ . وقال أبو زيد : كَفَأْتُ الإناءَ كَفْأً إذا قلبْتَهُ ، وأكْفَأْتُ في مَسِيرِي إذا ما جُرْتَ عن القَصْدِ ، وقال في قوله : . . . مُكْفَأً غير سَاجِعِ السّاجِعُ : القاصدُ ، والمُكْفَأُ : الجائرُ . قال : وأكْفَأْتُ الشِّعْرَ إكْفَاءً إذا خالفْتَ بقوافِيه . ( أبو عبيد عن أبي عبيدة عن أبي عمرو بن العلاءِ ) قال : والإكْفَاءُ : اختلافُ إعرابِ القوافِي . ( أبو زيد ) : اسْتَكْفَأَ زيدٌ عمراً ناقَتَه سأَلَه أَنْ يهَبَهَا له ، وَوَلَدَها وَوَبَرَها سنَةً . وكَفَأْتُ القومَ كَفْأً إذا ما أَرَادُوا وَجْهاً فَصَرَفْتَهُم عنه إلى غيره . ( أبو عبيد عن أبي عبيدة والكسائي ) : أَكْفَأْتُ إبِلي فلاناً إذا جَعَلْتَ له أَوْبَارَها وأَلْبَانَها . وأَكْفَأْتُ إِبِلِي أيضاً كَفْأَتَيْنِ ، وبعضُهُم يقولُ : كُفْأَتَيْن ، وهو أَنْ تجْعَلَ نِصْفَيْنِ ، يَنْتِجُ كلَّ عامٍ نِصْفاً كما يَصْنَعُ بالأرضِ بالزّراعة . ( ابن السكيت عن أبي عمرٍ و ) : يقال : نَتَج فلان إبِلَهُ كفأَةً ، وكُفأَةً ، وهو أَنْ يُفَرِّقَ إِبِلَهُ ، فَيُضْرِبُ الفَحْلَ العامَ إحْدَى الفِرْقَتَيْنِ ويَدَع الأخْرَى ، فإذا كان العامُ المُقْبِلُ أَرْسَلَ الفَحْلَ في الفِرْقَةِ التي لم تكن أَضْرَبَها الفَحْلَ في العام الماضي ، وتَرَكَ التي كانَ أَضْرَبَها الفَحْلَ في العام الآخَرِ ؛ لأن أفضلَ النِّتاج أن يُحْمَل على الإبِلِ الفَحْلُ عاماً وأنشد قولَ ذي الرمةِ في ذلك : تَرَى كَفْأَتَيْها تُنْفِضَانِ ولم يَحِدْ له ثِيلَ سَقْبٍ في النِّتَاجَيْنِ لامِسُ يَعْنِي أَنها نُتِجَتْ إناثاً كلُّها . وأنشد لكعب بن زهير : إذا ما نَتَجْنَا أَرْبَعاً عامَ كُفْأَةٍ بَغَاهَا خَنَاسِيراً فأهْلَكَ أَرْبَعا قال : وكَفَأتُ الإناءَ بغير ألِفٍ . وقال ابن الأعرابي : أكْفَأْتُ : لُغَةٌ . قال : وكَفَيْتُه ما أَهَمَّه . قال : وأَكْفَأْتُ البَيْتَ فهو مُكْفَأٌ إذا عَمِلْتَ له كِفَاءً ، وكِفَاءُ البَيْتِ : مُؤَخَّرُهُ . ورَوَى حَمَّادُ بن سَلَمَة عن سِمَاكِ بن حَرْبٍ عن الحارثِ بن أبي الحارث الأزْدِي من أهل نَصِيبِينَ أنّ أباه اشتَرَى مَعْدِناً بمئةِ شاةٍ مُتْبِعٍ فأَتَى أمه فاستأْمَرَهَا فقالت : إنّكَ اشتريته بثلاثمئةِ شاة أُمُّها : مئةٌ وأولادُها : مئةُ شاةٍ ، وكُفْأَتُها : مئةُ شاةٍ فنَدِمَ فاسْتَقَالَ صاحبَه فأَبَى أَن يُقِيلَهُ ، فقَبَضَ المَعْدِنَ فأذابَه وأَخْرج منه ثمَنَ أَلْفَيْ شاة . فأتى به صاحبُه إلى عليَ رضي الله عنه ، فقال : إنَّ أبا الحارث أصابَ رِكَازاً ، فسأله عليّ فأخبَرَهُ أنه اشتراهُ بمئةِ شاةٍ مُتُبِعٍ ، فقال عليّ : ما أرى الخُمْسَ إلا عَلَى البائع . فأخَذَ الخُمْسَ من الغَنَمِ . أراد بالمُتْبِعِ التي يَتْبَعُها أولادُها . وقوله : أثى به أي وَشَى به وسَعَى به يأثُو أَثْواً . والكُفْأَةُ : أَصْلُها في الإبل كما قال أبو عمرٍ و ، والكسائي ، وأبو عبيدةَ ، وهو أنْ تُجْعَلَ الإبلُ قِطعتين ، يُرَاوَحُ بينَهما في النِّتَاجِ . وأنشد شمر : قَطَعْتُ إِبِلِي كُفْأَتَينِ ثِنْتَيْن قَسمْتُها بِقِطعَتَيْنِ نِصْفَيْنِ أَنْتِجُ كُفْأَتَيْهمَا في عامَيْن أَنْتِجُ عاماً ذِي وهذِي يُعْفَيْنْ وأَنتِجُ المُعْفَى من القَطِيعَيْن مِن عامِنا الجَائِي ، وتِيكَ يَبْقَيْن ( قلت ) : لم يَزِدْ شمرٌ على هذا التفسير والمعنَى أَنَّ أَمَّ الرَّجُل جَعَلَتْ كُفْأَةَ مئةِ شاةٍ ، كلّ نِتَاجِ : مئةً ، ولو كانت إبلاً كان كُفْأَةُ مئةٍ من الإبل خمسينَ ، لأنَّ الغنمَ يُرْسَلُ الفَحْلُ فيها وَقْتَ ضِرَابِهَا أَجمَع ، وليستْ كالإبل يُحمَلُ الفحْلُ عليها سَنةً ، وسَنَةً لا . وأَرادت أُمُّ الرَّجُلِ تكْثِيرَ ما اشتَرَى به ابنُهَا ، وإعْلاَمَهُ أنه مَغْبُونٌ فيما ابتَاعَ ، ففَطَّنَتْهُ أَنَّه كأَنّه اشترى المَعدِنَ بثلاثمئة شاةٍ فنَدِمَ ابنُها ، واستقال بائعَه فأَبَى ، وبارَك اللَّهُ له في المعدِنِ فحسده البائعُ على كثرةِ الرِّبح ، وسَعَى به إلى عليّ رضي اللَّهُ عنه ، ليأْخُذَ منه الْخُمسَ ، فألْزَمَ الخُمْسَ البائعَ ، وأَضَرَّ الساعي بنفْسه . ( أبو نصر ) : يقال : مالِي به قِبَلٌ ولا كِفَاءٌ أي طاقةٌ على أَنْ أُكَافِئَه . وأنشد : ورُوحُ القُدْسِ ليسَ له كِفَاءُ وقال الليث : قال بعضُهم : الإكْفَاءُ في الشِّعر هو المُعاقَبةُ بين الرَّاء واللاّم ، أو النُّون والميمِ . ( قلت ) : والقَولُ فيه ما قال أبو عمرٍ و . وقال الليث : ورأيتُ فلاناً مُكْفَأَ الوجه إذا رأيتَهُ كاسف اللَّونِ ساهِماً . ويقال : كان الناسُ مُجتمِعين فانكفَأُوا وانْكَفَتُوا إذا انْهَزَمُوا . وقال أبو زيدٍ : اسْتَكْفَأْتُ فلاناً نخلةً إذا سأَلْتَهُ ثمرَها سنَةً ، فجَعَل للنَّخْل كَفْأَةً ، وهو ثمرُ سَنَتها ، شُبِّهَتْ بكَفْأَة الإبل . وأنشد : غُلْبٌ مَجَالِيحُ عند المَحْلِ كُفْأَتُها أَشْطَانُها في عِذَاب البحْرِ تَستَبِقُ أراد به النَّخْلَ ، وأراد بأشطانِها : عُروقَها . وفي صِفَةِ النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَنّه كَان إذا مَشَى تَكَفَّأَ تَكفُّؤاً ) . فالتَّكفُّؤُ : التَّمايُلُ كما تتكفَّأُ السَّفينةُ في الماء يميناً وشمالاً ، وكلّ شيء أَمَلْتَهُ فقد كَفَأْتَه . ويقال : أصبح فلانٌ كَفِيءَ اللّون : مُتَغَيِّره كأنّه كُفِىءَ ، فهو مَكفوءٌ وكَفِىءٌ . وقال دريدُ بن الصِّمَّةِ : وأَسْمَرَ مِن قِدَاحِ النَّبْعِ فَرْعٍ كَفِيءِ اللّوْن من مَسَ وضَرْسِ أي مُتَغيِّرِ اللَّون من كثرةِ ما مُسِحَ وعُضَّ . ويقال : كافَأَ الرجلُ بينَ فارسَينِ برُمحِه إذا وَالَى بينهما ، فطَعَنَ هذا ثم هذا . وقال الكميت : نَحْرَ الْمُكافِىءِ والمَكْثُورُ يَهْتَبِلُ والْمَكْثُورُ : الذي غلبَه الأقرانُ بكثرتهم ، يَهتَبِلُ : يَحْتالُ للخلاص . ويقال : بنى فلان ظُلَّةً يُكافىء بها عينَ الشمس لِيتَّقِيَ حرّها . وقال أبو ذر : ( لنا عَبَاءَتَان نُكافىءُ بهما عنا عين الشمس أي نقابل بهما الشمس ، وإني لأخشى فضل الحساب ) . وقال ابن شميل : سَنَامٌ أَكْفَأ : وهو الذي مالَ عَلَى أَحد جنبَي البعيرِ ، وناقةٌ كَفَآء وجملٌ أَكْفَأُ ، وهو من أهون عيوبِ البعيرِ ، لأنه إذا سَمِنَ استقام سنَامُه . كوف كيف : قال الليث : كُوفانُ : اسمُ أرضٍ ، وبها سُمِّيَتِ الكُوفَةُ . ( اللحياني عن الكسائي ) : كانت الكوفة تُدْعَى كُوفانَ . قال : والناسُ في كُوفانٍ من أمرهِم ، وفي كَوَّفَانٍ ، وكَوْفانٍ أي في اختلاطٍ . ( أبو عبيد عن الأموي ) : إنّه لَفِي كُوفَانٍ أي في حِرْزٍ ومنَعَةٍ . ( ثعلب عن عمرٍ و عن أبيه ) : قال : الكوفانُ : الشَّرُّ الشديدُ : والكُوفَانُ : الدَّغَلُ من القَصَب والخَشب . وقال الليث : الكافُ : ألِفُها وَاوٌ ، فإن استُعملَتْ فِعلاً ، قلتَ : كَوَّفْتُ كافاً حسَناً أي كَتبْتُ كافاً ، وكذلك قال اللِّحيانيُّ وغيرُه . قال : ويقال : كَيَّفْتُ الأديمَ ، وكَوَّفْتُه إذا قطَعتَه . وقال أبو عمرٍ و : يقال للخِرْقةِ التي يُرقَعُ بها ذَيْلُ القميص القُدَّام : كِيفَةٌ ، والتي يُرْقَعُ بها ذيلُ القميص الخَلْف : حِيفةٌ . ويقال : ليست عليه تُوفَةٌ ولا كُوفةٌ ، وهو مِثْلُ المَرْزِية ، وقد تَاف وكَافَ . ( تفسير كيف ) حَرْفُ أَداةٍ ، ونُصِبَ الفاءُ فِرَاراً من التقاء الساكنين فيها . وقال أبو إسحاق في قولِ الله : ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا ) ( البقرة : 18 ) الآية ، تأْوِيلُ كيفَ استفهامٌ في معنى التعجُّب ، وهذا التَّعجُّبُ إنما هو للخَلْقِ وللمؤمنين أي اعْجَبُوا من هؤلاء كيف يَكْفرون ، وقد ثَبَتَتْ حُجَّةُ الله عليهم . وقيل في مصدر كيف : الكَيْفِيَّةُ . وكف أكف : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خِيارُ الشُّهَدَاءِ عند الله : أصحابُ الوكَفِ ) قيل : يا رسولَ الله ومَن أصحابُ الوَكَفِ ؟ قال : ( قومٌ تُكَفَّأ عليهم مَراكِبُهم في البحر ) . قال شمر : الوَكَفُ قد جاء مُفسَّراً في الحديث . قال : وأصلُ الوَكَفِ : الجَورُ والْمَيْل . يقال : إنِّي لأخْشَى وَكَفَ فلانٍ أي جورَه ومَيْلَه . وقال الكميت : بِكَ نَعْتَلِي وكفَ الأمو رِ ويَحْمِلُ الأثقالَ حامِلْ وقال أبو عمرٍ و : الوَكَفُ : الثِّقْلُ ، والشِّدَّةُ . وقالت الكِلابيَّةُ : يقال : فلانٌ على وَكَفٍ من حاجتِهِ إذا كان لا يَدْرِي على ما هو منها ، وكل هذا ليس بخارِجٍ مما جاء مُفَسَّراً في الحديث ، لأنّ التَّكفِّي هو المَيْلُ ، والوَكَفُ : ما انْهَبَطَ من الأرضِ . وقال العجاجُ يصف ثوراً : يَعْلُو الدّكاديكَ ويَعْلُو الوَكَفَا ( أبو عبيد عن اليزيدي ) : وَكِفَ الرَّجُلُ يَوْكَفُ وكَفاً إذا أثِمَ . وقال ابن السكيت : الوَكَفُ الإثْمُ . يقال : ما عليك في هذا وَكَفَ ، والوَكفُ : العيبُ أيضاً . وأنشد : الحافِظُو عَوْرَةِ العَشِير وَلاَ يَأْتِيِهِمُ مِنْ وَرَائِهِم وَكَفُ قال : والوَكْفُ : النِّطْعُ . قال أبو ذؤيب : ومُدَّعسٍ فيهِ الأنيضُ اخْتَفَيتُه بجَرْدَاءَ مِثْلِ الوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُها بجَرْدَاءَ يَعْني أرضاً ملساءَ لا تُنْبِتُ شيئاً ، يكْبُو غُرَابُ الفَأسِ عنها لصلابتها إذا حُفِرَت . وقال ابن شميل : الوكْفُ من الأرضٍ : الفِنْعُ يَتَّسِعُ ، وهو جَلَدٌ ، طِينٌ وحَصًى ، وجمعُه : أوْكافٌ . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( مَنْ مَنَحَ مِنْحَةً وَكُوفاً فَلهُ كَذَا وكَذا ) . قال أبو عبيد : الوَكُوفُ هي الغَزِيرَةُ الكثيرةُ الدَّرِّ ومن هذا قيلَ : وَكَفَ البَيْتُ بالمطرِ ، ووَكَفَتِ العَيْنُ بالدمْعِ . وقال شمرٌ : قال ابن الأعرابي : الوَكُوفُ : التي لا يَنْقطِعُ لبنُها سَنَتَها جَمعَاءَ . ( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : وَكَفَ البيتُ ، وأَوْكَفَ ، ومصدرُ وَكَفَ : الوَكْفُ والوَكِيفُ . وفي حديث آخر : ( أَهْلُ القُبُورِ يَتَوكَّفُونَ الأخْبَارَ ) . قال أبو عبيد : معنى يَتَوَكَّفُونَ : يَتَوقَّعُونَ . يقالُ : هو يتَوَكَّفُ خَبَراً يَرِدُ عليه أي يتوقَّعهُ . وقال الليث : الوَكْفُ : وَكْفُ البَيْتِ ، مثل الجَنَاحِ يكون على الكَنِيفِ . وقال اللحياني : وكَفَتِ العَيْنُ تَكِفُ وَكْفاً وَوَكِيفاً ، ووُكُوفاً ، ووَكَفَاناً ، قالَ : وسحابٌ وَكُوفٌ إذا كانَ يسيلُ قليلاً قليلاً . وجاءَ في حديث مَرْفُوعٍ ( أَنَّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) تَوَضَّأَ فاسْتَوْكَفَ ثَلاَثاً ) . قال غيرُ واحدٍ : معناه أنّه غسلَ يَدَيْهِ حتّى وكَفَ الماءُ من يَدَيْهِ أي قَطَرَ . وقال حُمَيْدُ بن ثوْرٍ يصفُ الخمر : إذَا اسْتُوكِفَتْ باتَ الغويُّ يشُمُّهَا كما جَسَّ أَحْشَاءَ السَّقِيمِ طَبِيبُ أرادَ إذا اسْتُقْطِرَتْ . وقال اللحياني : أوْكَفْتُ البَغْلَ أُوكِفهُ إيكافاً ، وهي لغة أهل الحجاز . وتميمٌ تقولُ : آكَفْتُهُ أوكفه إيكافاً ، وهي لغة أَهْلِ ذلك الشِّقِّ . وقال بعضُهُم : وكَّفْته توْكِيفاً ، وأكَّفْتُه تأكِيفاً ، والاسْمُ : الوِكافُ ، والإكافُ . ويقال : هو يَتَوكَّفُ عِيالَهُ وحشَمَه أي يَتَعَهَّدُهُم ويَنْظُرُ في أُمورِهم . ويقال : واكَّفْتُ الرّجُلَ مواكفةً في الحربِ وغيرِها إذا واجهتُه وعارضته . وقال ذو الرّمّة : مَتَى ما يُوَاكِفْهَا ابْنُ أُنْثَى رَمَتْ به مع الجَيْشِ يَبْغِيْهَا المَغَانِم يَثْكَلِ أفك : قال اللَّهُ جلَّ وعزَّ : ( مُّخْتَلِفٍ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ ) ( الذاريات : 9 ) . قال الفراء يقول : يُصْرَفُ عَنِ الإيمَانِ مَنْ صُرِفَ ، كما قال : ( قَالُو ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 اْ أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ ) ( الأحقاف : 32 ) يقول لتَصْرِفَنَا وتَصُدَّنَا . وقولُ الله : ( وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ) ( التوبة : 7 ) . قال الزجاج : المُؤْتَفِكَاتُ : جمعُ مُؤْتَفِكَةٍ ، ائْتَفَكَتْ بهِمُ الأرضُ أي انقلبت . يقال : إنّهم قومُ لُوطٍ ، ويقال : إنَّهم جميعُ مَنْ أُهلِكَ ، كما يقال للهالك : قَدِ انقلبتْ عليه الدّنيا . وروى النَّضْرُ بن أَنَسٍ عن أبِيهِ أنه قال : ( أي بُنَيَّ لا تَنْزِلَنَّ البَصْرَة فإنها إحْدَى المُؤْتَفِكَاتِ قد ائْتَفَكتْ بأهلها مَرَّتَيْنِ ، وهي مُؤْتَفِكَةٌ بهم الثالثة ) . قال شمرٌ يعني بالمؤتفكة أنها قد غَرِقَت مَرَّتَينٍ ، قال : والائتفاكُ عند أهل العربية : الانْقِلابُ كَقَرْيَاتِ قومِ لُوط التي ائتفكت بأهلها أي انقلبت . وقال في قول رؤبة : وجَوْزِ خَرْقٍ بالرِّيَاحِ مُؤْتَفِكْ أي اختلفت عليه الأرْوَاحُ مِن كلِّ وَجْهٍ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أَفَكَ يَأْفِكُ ، وأَفِكَ يأْفَكُ إذا كذبَ ، والإفْكُ : الإثْمُ ، والإفْكُ : الكَذِبُ . ( أبو عبيد عن الكسائي ) : تقولُ العربُ : يا لِلأفِيكَةِ ، ويا لَلإفِيكَةِ بكسر اللامِ وفَتْحِها ؛ فمَنْ فَتَحَ اللام فهي لامُ الاستغاثةِ ، ومن كسرها فهي تَعَجُّبٌ ، كأنه قال : يأيُّهَا الرّجُلُ اعْجَبْ لهذه الأفِيكَةِ ، وهي : الكِذْبَةُ العظيمة ، وأرضٌ مأفُوكةٌ ، وهي التي لم يُصِبْهَا المطرُ فأمْحَلَتْ . وأنشد ابن الأعرابي : كأنّهَا وَهْيَ تَهَاوى تَهْتَلِكْ شمْسٌ بِظِلِّ ذا بهذا يأْتَفِكْ قال يَصِفُ قَطَاةً باطِنُ جَناحِها أسودُ ، وظاهِرُه أبيضُ ، فشبّه السوادَ بالظُّلْمَة ، وشبه البياضَ بالشّمْسِ ، ويأتفِكُ أي ينْقِلبُ . وقال الليث : الأفِيكُ الذي لا حَزْمَ له ولا حِيلة ، وقال الراجزُ : مَالِي أَرَاكَ عاجِزاً أَفِيكَا والأفَّاكَ : الذي يَأفِكُ النّاسَ أي يصُدُّهُمْ عن الحقِّ بباطله . والمأفوكُ : الذي لا زَوْرُ له . ( شمرٌ ) : أُفِكَ الرجُلُ عن الخيْرِ أي قُلِبَ عنه وصُرِفَ . وقال ابن الأعرابي : ائْتفكَتْ تلك الأرْضُ أي احترقت من الجَدْبِ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.303 harf(باب الكاف والياء وما يثلثهما)
(كيد) الكاف والياء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على معالجةٍ لشيء بشدّة، ثم يتّسع الباب، وكلّه راجعٌ إلى هذا الأصل. قال أهلُ اللُّغة: الكيد: المعالجة. قالوا: وكلُّ شيءٍ تُعالِجُه فأنت تَكِيدُه. هذا هو الأصل في الباب، ثم يسمُّون المَكر كيداً. قال الله تعالى: ﴿أمْ يُرِيدُونَ كَيْداً﴾ [الطور 42]. ويقولون: هو يَكيدُ بِنَفسهِ، أي يجودُ بها، كأنَّه يُعالِجها لتخرُج. والكَيْد:
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR524 harf- كيف: لفظ يسأل به عما يصح أن يقال فيه: شبيه وغير شبيه، كالأبيض والأسود، والصحيح والسقيم، ولهذا لا يصح أن يقال في الله عز وجل: كيف، وقد يعبر بكيف عن المسئول عنه كالأسود والأبيض، فإنا نسميه كيف، وكل ما أخبر الله تعالى بلفظه كيف عن نفسه فهو استخبار على طريق التنبيه للمخاطب، أو توبيخا نحو: ﴿كيف تكفرون بالله﴾ [البقرة/28]، ﴿كيف يهدي الله﴾ [آل عمران/86]، ﴿كيف يكون للمشركين عهد﴾ [التوبة/7]، {انظر كيف
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR924 harfكيَّفَ الأَدِيم: قَطَّعه، والكِيفةُ: القِطْعة منه؛ كلاهما عن اللحياني. ويقال للخِرْقة التي يُرْقَع بها ذَيْل القميص القُدَّامُ: كِيفة، والذي يرقع بها ذيل القميص الخَلفُ: حيفةٌ.
وكيْفَ: اسم معناه الاستفهام؛ قال اللحياني: هي مؤنثة وإن ذكِّرت جاز، فأَما قولهم: كَيَّف الشيءَ فكلام مولّد. الأَزهري: كيفَ حرف أَداة ونصْبُ الفاء فراراً به من الياء الساكنة فيها لئلا يلتقي ساكنان. وقال الزجاج في قول اللّه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR245 harf* ك ي ف * * كَيفَ * اسم مبهم غير متمكن وإنما حرك آخره لالتقاء الساكنين وبني على الفتح دون الكسر لمكان الياء وهو للاستفهام عن الأحوال وقد يقع بمعنى التعجب كقوله تعالى ﴿كيف تكفرون بالله﴾ وإذا ضُمَّ إليه * ما * صح أن يجازى به تقول كيفما تفعل أفعل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.203 harfالكيف: القطع وقد كافه يكيفه، ومنه: كيف الأديم تكييفا: إذا قطعه. وكيف، ويقال: كي بحذف فإئه، كما قالوا في سوف: سو، ومنه قول الشاعر:
كي تجنحون إلى سلم ومأثئرت قتلاكم، ولظى الهيجاء تضطرم كما في البصائر، قال الجوهري: اسم مبهم غير متمكن وإنما حرك آخره للساكنين، وبني بالفتح دون الكسر لمكان الياء كما في الصحاح، وقال الأزهري: كيف: حرف أداة، ونصب الفاء فرارا به من الياء
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR498 harfكَيَّفْتُهُ فَتَكَيَّفَ
2 كَيَّفْتُهُ فَتَكَيَّفَ ذ , used by the Muslim theologians, (K, TA,) verbs derived from كَيْفَ, (TA,) [signifying I specified by the ascription of its quality and it became so specified,] are formed in accordance with analogy, not heard from the Arabs. (K, * TA.)
تَكَيَّفَ
5 تَكَيَّفَ ذ : see what next precedes.
كَيْفِيَّةٌ
كَيْفِيَّةٌ ذ Quality as answering to “
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR855 harfكَافَ
كَافَ ( y ) I ( n. ac. كَيْف 1 ),
a. Cut.
كَيَّفَ
كَيَّفَ II ,
a. see I .
b. [ coll. ], Amused, diverted.
c. [ coll. ], Intoxicated.
تَكَيَّفَ
تَكَيَّفَ V ,
a. Diminished.
b. Assumed a form; became.
c. [ coll. ], Enjoyed himself; caroused.
اِنْكَيَفَ
اِنْكَيَفَ VII ,
a. Pass. of I.
كَيْف
كَيْف [ 1 ]
a. [ coll. ], Enjoyment.
b. Well-being.
c. Good spirits.
d. Carouse,
Mücavir kökler85 mücavir (309 toplam)
- نظر
36 ortak ayet · Korkuluk demektir
- عقب
23 ortak ayet · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
- سير
12 ortak ayet · Gezerler
- كون
38 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- قبل
15 ortak ayet · Önce
- أرض
18 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- كذب
13 ortak ayet · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
- ثور
2 ortak ayet · Öküz demektir
- ضرب
5 ortak ayet · Örnek verdi
- نذر
7 ortak ayet · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
- قدر
7 ortak ayet · Kıdr kazandır
- نكر
4 ortak ayet · Tanınmayan
Geçtiği ayetler(83)
كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ
Nasıl?Nasıl oluyor da Allah’ı inkar ediyorsunuz? Halbuki siz ölüler iken O diriltti. Sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek, en sonunda yalnız O’na döndürüleceksiniz.
… إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ …
Nasıl?Yahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.
وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ …
Nasıl?Hani İbrahim: Rabbım, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster, deyince. İnanmıyor musun? demişti. O da: Hayır öyle değil, ama kalbim iyice mutmain olsun, demişti. Öyleyse dört çeşit kuş al; onları kendine alıştır, sonra her dağ başına onlardan birer parça koy. Sonra onları, çağır, koşarak sana gelirler. Ve bil ki şüphesiz Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.
هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
Nasıl?Sizi rahimlerde dilediği gibi şekillendiren O’dur. O’ndan başka hiç bir ilah yoktur. O, Aziz’dir, Hakim’dir.
كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ
Nasıl?İman ettikten, peygamberlerin hak olduğunu gördükten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra küfre sapan bir kavmi, Allah nasıl hidayete eriştirir? Ve Allah, zalimler güruhunu hidayete iletmez.
قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ
Nasıl?Sizden önce neler gelip geçti. Onun için gezin de yalanlayanların sonunun nasıl olduğunu görün.
انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا
Nasıl?Bir bak; Allah’a karşı nasıl yalan uyduruyorlar? Apaçık bir günah olarak bu, yeter.
فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ …
Nasıl?Sonra Allah; kardeşinin ölüsünü nasıl gömeceğini göstermek için, ona yeri eşeleyen bir karga gösterdi. Yazıklar olsun bana, bu karga gibi bile olmaktna aciz kaldım da kardeşimin ölüsünü örtemedim, dedi. Pişmanlık duyanlardan oldu.
… أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ …
Nasıl?Yahudiler dediler ki: Allah’ın eli bağlıdır. Böyle dediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın, la’net olsun. Hayır, O’nun iki eli de açıktır, nasıl dilerse öyle infak eder. Rabbından sana indirilen; andolsun ki, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfürünü artıracaktır. Onların aralarına kıyamet gününe kadar sürecek kin ve nefret saldık. Savaş için ateşi ne zaman körükleseler; Allah, onu söndürür. Ve yeryüzünde fesada koşarlar. Allah, ise fesadçıları sevmez.
… قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ
Nasıl?Meryem oğlu Mesih, Peygamberden başka bir şey değildir. Ondan önce de peygamberler geçmiştir. Annesi de dosdoğru bir kadındı. İkisi de yemek yerlerdi. Onlara ayetleri nasıl açıkladığımıza bak. Sonra da bak ki; nasıl yüz çeviriyorlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كيف |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | İlletli orta harf, mübhem isim ve soru edatı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كم, أين, متى, ما |
| Zıt Kök | إن |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin, durumun veya eylemin kesilip biçimlenmiş özgül hâli, niteliği ve tarzı |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yaratma, diriltme ve tasarrufların niteliğini, akıbetini ve hayret verici tarzını sorgulama |
| Çekirdek Özet 3 | Mahiyet ve mevcudiyetten öte hâl, keyfiyet ve süreç dinamiklerinin tayini |
| Kritik Hata Riski | Hâl ve nitelik sorusunu varlık veya zaman sorusuyla karıştırmak; ilahi zatta keyfiyet aramak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كي | Amaç, yöneliş, sebep ve bir durumun oluş şartına işaret etme | ف | Sebep ve amaç yönelişine açıklık, sınır ve somut bir kesit kazandırarak oluş tarzını ve durumun özgül niteliğini soran yapıya dönüştürmüştür |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi | Kavrama, sınırlama ve bir kalıba dökerek kuşatma hareketini başlatır |
| ي | El ve kol | İş, yönelim ve somut uygulama sürecini devreye sokar |
| ف | Ağız | Açılma, dışa vurum, telaffuz ve sınır çizgisini belirler |
| كيف | Avucun bir nesneyi kavrayıp elin işçiliği ve ağzın sınırlandırmasıyla biçimlendirmesi | Durumun sınırlarını, eylemin işleyiş biçimini ve niteliksel görünümünü ortaya çıkarma hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir deriyi veya kumaşı kesip biçmek, parçalara ayırarak belirli bir kılık ve kalıba sokmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şairin kılıç darbeleriyle parçalanmayı anlatırken kullandığı şu beyitte geçer: وكسرى إذ تَكَيَّفه بـنـوه / بأسياف، كما اقتسم اللحام |
| Erken Arapça kullanım | Bir elbisenin eteğine veya yırtığına yama yapmak üzere kesilen parça için el-kîfe denilmesi ve durum tespiti için soru ismi yapılması |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Sami dillerinde durum ve nitelik sorgulayan morfemler çoğunlukla k- kökenli benzetme veya yön edatları ile sorgu veya sınır edatlarının birleşiminden doğmuştur. İbranicede ekh veya ekhfah benzeri yapılar nasıl sorusuna karşılık gelirken, Süryanicede ayna ve d-ak-ayna kalıpları tarz bildiriminde öne çıkar. Arapçada كيف lafzı, somut düzlemde derinin veya elbisenin kesilip biçimlenmesi manasındaki k-y-f kökünden soyutlanarak bir varlığın veya fiilin içinde bulunduğu özgül kalıbı ve tarzı araştırmaya tahsis edilmiştir. Kelimenin sonundaki fethanın iki sakinin karşılaşmasını önlemek amacıyla verildiği klasik nahivcilerce belirtilmekle birlikte, Sami morfolojisindeki pekiştirme veya sınırlandırma unsurlarıyla fonetik paralellik arz eder.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Brockelmann Semitische Sprachwissenschaft.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Deri ve kumaşın kesilip biçimlenmesi | Somut biçimlendirme ve kesip kalıp çıkarma eyleminden hâl ve nitelik sorma işlevine semantik sıçrama yapmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | k- yöneliş ve benzetme tabanlı soru edatları | Batı ve Kuzeybatı Sami dillerindeki tarz ve keyfiyet sorgulayan bileşik edatlarla kökdeş yapısal mantık taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sorgu ve karşılaştırma parçacıkları | Durum ve tarz tespiti yapan temel soru kökleriyle kavramsal ortaklık gösterir | Muhtemel |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Lane's Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كيف | Anlamlı | Kesip biçimlendirmek ve hâl sormak | Durumun, niteliğin ve yapılış tarzının özgül biçimini araştırma | Hedef kök |
| كفي | Anlamlı | Yetmek ve ikame etmek | Bir ihtiyacın karşılanmasında başka unsura gerek bırakmayacak tamlık | Hedef kökle yeterlilik ve sınır ortaklığı taşır |
| يكف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş müstakil kök olarak kullanılmaz |
| يفك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş müstakil kök olarak kullanılmaz |
| فكي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş müstakil kök olarak kullanılmaz |
| فيك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş müstakil kök olarak kullanılmaz |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كيف | Merkez | Durum ve tarz | Eylemin veya varlığın özgül niteliğini ve yapılış sürecini sorgular | Hâl sorusudur |
| كم | Komşu | Nicelik ve sayı | Eylemin veya varlığın ölçülebilir miktarını ve adet boyutunu sorar | Miktar sorusudur |
| أين | Komşu | Mekân ve yön | Eylemin veya varlığın konumlandığı fiziksel veya soyut uzamı sorar | Yer sorusudur |
| متى | Komşu | Zaman ve süre | Eylemin vuku bulduğu veya bulacağı vakit aralığını sorar | Vakit sorusudur |
| ما | Komşu | Mahiyet ve öz | Varlığın veya olgunun ne olduğunu, temel hüviyetini sorar | Cevher sorusudur |
| إن | Zıt | Şart ve kesinlik | Soru ve arayışın aksine bir durumun bağlı olduğu kesin koşulu veya doğrudan kabulü bildirir | Sorgunun karşıtı şart ve kabul |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كيف | Hâl ve tarz sorusu | Bir eylemin veya varlığın niteliksel durumunu, keyfiyetini ve yapılış biçimini sorma | Kesin |
| Latince | quomodo, qualiter | Nasıl, ne şekilde | Eylemin icra tarzını ve vasfını karşılar; Kur'an'daki taaccüp ve kınama tonunu tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | how | Nasıl | Yöntem, derece ve durum sorusudur; Arapçadaki kesip biçme kaynaklı somut kalıp nüansını doğrudan taşımaz | Kesin |
| Almanca | wie | Nasıl | Nitelik, kıyas ve tarz sorgular; kökün tikel durum sınırlandırma gücünü dışarıda bırakır | Kesin |
| Fransızca | comment | Nasıl | Süreç ve mekanizma arayışını verir; retorik hayret boyutunu bağlama göre dolaylı yansıtır | Kesin |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَيْفَ | Kınama ve azarlama | İnkarcıların apaçık delillere rağmen sapmalarını sorgulayan bağlam; örnek: Bakara 2:28 |
| كَيْفَ | İbret ve tefekkür | Doğadaki yaratılış ve diriliş süreçlerinin incelenmesini emreden bağlam; örnek: Ankebût 29:20 |
| كَيْفَ | Tarihsel akıbet sorgusu | Önceki inkarcı kavimlerin yıkılış tarzını hatırlatan bağlam; örnek: Yûnus 10:14 |
| فَكَيْفَ | Çaresizlik ve dehşet | Hesap gününün kaçınılmaz dehşeti karşısında inkarcıların durumunu bildiren bağlam; örnek: Âl-i İmrân 3:25 |
| وَكَيْفَ | Hayret ve dışlama | İnananların veya peygamberlerin hakikate aykırı davranmasının imkânsızlığını belirten bağlam; örnek: Âl-i İmrân 3:101 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfâtullah ve teşbih | Allah Teâlâ hakkında keyfiyet nispet edilemeyeceği kuralı çerçevesinde bila keyf tartışması | Nitelik ve cismani sınırların reddi |
| Fıkıh | Hükümlerin icra keyfiyeti | İbadetlerin ve akitlerin eda ediliş tarzı ile rükünlerinin nasıl yerine getirileceği | Eylemin usul ve biçimsel şartı |
| Tefsir | İstifhâm-ı inkârî ve taaccüp | Ayetlerdeki soru edatının gerçek bilgi talebi değil kınama, teaccüp ve uyarı amacıyla gelmesi | Belagat ve retorik uyarı |
| Hadis | Sünnetin ameli tatbiki | İbadetlerin bizzat nasıl yapıldığını gösteren nebevi talimat ve uygulamalar | Uygulama modeli ve somut tarz |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve inanç | Amel tarzı ve tenzih | İbadetin sünnete uygun icrasını sağlamak ve uluhiyeti cismani keyfiyetten arındırmak | Dinde şekil ve öz uyumunu kurar | Kesin |
| İlmi | Yöntembilim ve araştırma | Metodoloji ve işleyiş | Olayların mekanizmasını, süreç dinamiklerini ve nedensellik bağlarını çözmek | Bilimsel metodun temel soru motorudur | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve adalet | İdare usulü | İktidarın meşruiyetini icraatın yürütülüş tarzı ve adalet mekanizması üzerinden denetlemek | Yetki kullanımının sınır ve biçimini belirler | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve bölüşüm | İktisadi süreç ve dağıtım modeli | Kaynakların hangi kurallarla paylaşıldığını ve piyasa akışının nasıl düzenlendiğini tespit etmek | İktisadi mekanizmanın adil işleyişini sorgular | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel operatör ve süreç dinamiği | Bir girdinin hangi matematiksel kural ve dönüşüm mekanizmasıyla çıktıya dönüştüğünü gösteren haritalama | Kesin |
| Beşeri bilimler | Nitel araştırma paradigması | Olguların niceliksel dökümünden ziyade nasıl deneyimlendiğini ve hangi süreçlerle yapılandığını inceleyen yaklaşım | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatı yalnızca gündelik durum veya teknik imkân sorusuna indirgeyerek Kur'an'daki ahlaki ve ontolojik ibret boyutunu yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yaratılışın evrelerini, tarihin akış kanunlarını ve ilahi adaletin tecelli ediş biçimini gözler önüne seren kapsamlı tefekkür çağrısı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki nasıl sorularını teknik bir merak gibi okuyup kınama, taaccüp ve ameli sorumluluk yükleyen uyarıları gözden kaçırmak |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insanı yalnızca varlığı kabule değil, yaratılışın işleyiş biçimini ve tarihteki ilahi sünnetleri gözlemlemeye davet eden yöntemsel anahtarıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın başlangıcını incelemeyi emreden kevni ayetlerde ve inkarcı kavimlerin helak biçimlerini hatırlatan kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olaylara yüzeysel bakıp sonuçların tesadüfen doğduğunu sanan anlayışı yıkar; her sonucun bir oluş tarzı ve ilahi kanunu olduğunu gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir kumaş veya deriyi kesip biçerek belirli bir kalıba ve özgül forma sokma eylemi.
- Soyut anlamBir varlığın, olayın veya eylemin büründüğü niteliksel durum, işleyiş tarzı ve gerçekleşme mekanizması.
- Sistematik karşılıkSürecin mekanizmasını, metodolojisini ve niteliksel dönüşüm adımlarını denetleyen ilke.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde durum ve tarzı araştıran sorgu operatörünü, incelenen varlık veya hadiseyi, o hadisenin büründüğü özgül hâl veya keyfiyeti temsil eder. Bu durumu ise zaman içindeki süreç ile ilahi veya fiziksel yasaların belirlediği mekanizma parametreleri üzerinden tanımlanan bir dönüşüm fonksiyonudur. Model, kökün bir nesnenin sadece varlığını değil, büründüğü niteliğin dinamik sürecini sorguladığını gösterir.