كين
ك - ي - ن
KÖK- 2 geçiş
- 2 ayet
- 1 sîga
- 10 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Olmak istediler
Notlarım
Sözlükler(10)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR1.888 harfالكاف والنون و"وايء" معهما
ك و ن، و ك ن، ن و ك، ك ن ي، ن ي ك، ك ي ن، ن ك أ، أ ن ك مستعملات كون: الكَوْنُ: الحدث يكون بين الناس، ويكون مصدراً من كان يكون كقولهم: نعوذ بالله من الحور بعد الكَوْن، أي: نعوذ بالله من رجوع بعد أن كان، ومن نقص بعد كون. والكينونة في مصدر كان أحسن. والكائنة أيضاً: الأمر الحادث.
والمكان: اشتقاقه من كان يكون، فلما كثرت صارت الميم كأنها أصلية فجمع على أمكنة، ويقال أيضاً:
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR61 harfالكَيْنُ: لحمةٌ داخل فرج المرأة، والجمع كُيونٌ، وهي كالغُدَد.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR10.678 harfك ن ( و ا ي ء )
كنا ، كون ، كين ، كأن ، وكن ، أنك ، نكأ ، نكي ، نوك ، نيك ، أكن : ( مستعملة ) .
كنا : قال الليث : كنَى فُلانٌ عن الكلمَة المُستَفْحَشَةِ يَكني إذا تكلّمَ بغيرها مما
يُسْتَدلُّ به عليها ، نحو الرّفَثِ والغائِط ونحوه .
وفي الحديث ( مَنْ تَعَزَّى بِعَزَاءِ الجاهِليّة فَأَعِضُّوهُ بأيْرِ أبِيهِ ولا تَكْنُوا ) .
وقال أبو عبيد يُقالُ : كَنَيْت الرَّجُلَ ، وكَنَوْتُه : لُغتان . وأنشدني
ك ن ( و ا ي ء ) كنا ، كون ، كين ، كأن ، وكن ، أنك ، نكأ ، نكي ، نوك ، نيك ، أكن : ( مستعملة ) . كنا : قال الليث : كنَى فُلانٌ عن الكلمَة المُستَفْحَشَةِ يَكني إذا تكلّمَ بغيرها مما يُسْتَدلُّ به عليها ، نحو الرّفَثِ والغائِط ونحوه . وفي الحديث ( مَنْ تَعَزَّى بِعَزَاءِ الجاهِليّة فَأَعِضُّوهُ بأيْرِ أبِيهِ ولا تَكْنُوا ) . وقال أبو عبيد يُقالُ : كَنَيْت الرَّجُلَ ، وكَنَوْتُه : لُغتان . وأنشدني أبو زِيَادٍ : وإِنِّي لأكْنِي عَنْ قَذُورَ بغيرها وأُعْرِبُ أَحْيَاناً بها وأُصَارِحُ وقال الليث : قال أَهْل البَصْرَة : فلانٌ يُكْنَى بأبي عَبْد الله . وقد قال غَيْرُهُمْ : فلانٌ يُكْنَى بعبد الله . وروى أبو العَبَّاس عن سلمة عن الفراء أَنّه قال : أَفْصحُ اللُّغاتِ أَنْ تقول : كُنِّيَ أَخُوكَ بعَمرٍ و ، والثَّانيَةُ : كُنِّيَ أَخُوكَ بأَبِي عمرٍ و ، الثالثةُ : كُنِّيَ أَخُوكَ أَبا عَمْرٍ و . قال : ويقال : كَنَيْتُه وكَنَوْتُه ، وأكْنَيْتُه ، وكَنَّيْتُه ، وكَنَيْتُ عن اللَّفْظِ القَبِيح بلَفْظٍ أَحْسَنَ منه . وتُكْنَى : من أَسْمَاءَ النِّسَاءِ وقال الرَّاجزُ : خيَالُ تُكْنَى ، وخَيَالُ تُكْتَمَا وقال غيرُه : الكُنْيَةُ على ثلاثة أَوْجُهٍ ، أحدُهَا : أَنْ يُكْنَى عن الشيءِ الذي يُسْتَفْحَشُ ذِكْرُه كالنَّيْكِ يُكْنَى عنه بالنِّكَاحِ والجِمَاِع ، والبِضَاع ، وما أَشْبَهَها ، والثاني : أَنْ يُكْنَى الرّجُلُ باسْمٍ ، توْقِيراً وتَعْظِيماً ، والثالثُ : أَنْ تقومَ الكُنْيَةُ مقامَ الاسْمِ ، فيُعْرَفَ صَاحِبُها بها كما يُعْرَفُ باسْمِه كأَبِي لَهَبٍ ، اسْمُه : عَبْدُ العُزَّى ، وعُرِفَ بكُنْيَتِه فسَمَّاهُ اللَّهُ بها . كون كين : قال الفراء ، يقال : باتَ فلانٌ بِكينَةِ سَوْءٍ وبحِيبَةِ سَوْءٍ أي بحالِ سَوْءٍ . ( أبو عبيد عن الأحمر ) : كأَنْتُ : اشْتَدَدْتُ . وقال أبو سعيد : يقال : أَكَانَهُ اللَّهُ يُكِينُه إكانةً أي أَخْضَعَه حتى اسْتَكَانَ ، وقد أَدْخَلَ عليه مِنَ الذُّلِّ ما أَكانَه ، وأنشد : لَعَمْرُكَ ما تَشْفِي جِرَاحٌ تُكِينُه ولكِنْ شِفَائِي أَنْ تَئِيمَ حَلاَئِلُهْ وقال الله تعالى : ( فَمَا اسْتَكَانُواْ لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ ) ( المؤمنون : 76 ) من هذا أي ما خَضَعُوا لربّهم . وقال ابن الأنباري في قولهم : استكانَ فلانٌ إذا خضع ، فيه قَوْلاَنِ ، أحدُهُما أَنَّه من السّكِينَةِ ، وكانَ في الأصْلِ : اسْتَكَنَ . وهو افْتِعَالٌ من سَكَنَ فَمَدَّوا اسْتَكَنَ لمَّا انْفَتَحَ الكَافُ منه بألِفٍ ، كما يَمُدُّونَ الضَّمَّةَ بالواوِ ، والكسرةَ بالياءِ ، كقوله . . . ( فأنْظُورُ ) أي فانْظُرُ وكقوله : شِيمَالٌ في موضع الشِّمَالِ ، والقول الثاني أنه استفعال من كانَ يَكونُ . ( قلت ) : والذي قاله أبو سعيد حَسَنٌ كأَنَّ الأصْلَ فيه : الكِينَةُ ، وهي الشِّدَّةُ والمَذَلَّةُ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكَيْنَة : النَّبِقَةُ ، والكَيْنَةُ : الكَفَالةُ . وقال اللحياني : كَيْنُ المرْأَةِ : بُظَارَتُها . وقال الليث : الكَيْنُ ، وجمْعه : الكُيُونُ : غُدَدٌ دَاخِلَ قُبُلِ المرأَةِ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المُكْتَانُ : الكَفيلُ . وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : اكْتَنْتُ به اكْتِياناً ، والاسمُ منه : الكِيَانَةُ ، وكُنْتُ عليهم أكُونُ كَوْناً : مِثْله من الكَفَالة أَيْضاً . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : التَّكَوّنُ : التَّحَرُّكُ ، تقولُ العربُ لِمَنْ تَشْنَؤُهُ : لا كانَ ولاَ تَكَوَّنَ ، لا كانَ : لا خُلِقَ ، ولا تكَوَّنَ : لا تَحَرَّكَ أي ماتَ . وقال الليث : الكَوْنُ : الحَدَثُ ، يكونُ من النّاس ، وقد يكونُ مصدراً من كانَ يكُونُ ، كقولهم : نَعُوذُ بالله من الحَوْرِ بَعْدَ الكَوْنِ أي نَعُوذُ بالله مِن رُجُوعٍ بَعْدَ أن كان ؛ ومِنْ نَقْصٍ بعد كَوْنٍ قال : والكائنة أيضاً : الأمْرُ الحادِثُ . قال : والكَيْنُونَةُ : في مصدر كان يكونَ : أَحْسَنُ . وقال الفرّاء : العربُ تقول في ذَوَات اليَاءِ مِمَّا يُشْبِهُ : زِغْتُ ، وسِرْتُ وطِرْتُ طَيْرُورةً ، وحِدْتُ حَيْدُودةً ، فيما لا يُحْصَى من هذا الضَّرْبِ ، فأَمّا ذَوَاتُ الواوِ مثل : قُلْتُ ، ورُضْتُ ، فإنهم لا يقولونَ ذلك ، وقد جاءَ عنهم في أَرْبَعَةِ أَحْرُفٍ ، منها : الكَيْنُونَةُ من كُنْتُ ، والدَّيْمُومَةُ من دُمْتُ ، والهَيعُوعَةُ من الهُوَاعِ ، والسَّيْدُودَةِ من سُدْتُ ، وكانَ ينبغي أن يكونَ ، كَوْنُونةً ، ولكنها لما قَلّتْ في مصادر الواو ، وكثرت في مصادر اليَاءِ ألحقوها بالذي هو أكثر مجيئاً منها إذا كانت الواو والياء متقارِبَي المَخْرَجِ ، قال : كانَ الخليل يقولُ : كَيْنُونَةٌ : فَيْعُولةٌ ، هي في الأصْلِ : كَيْوَنُونَةٌ ، الْتَقَتْ منها ياءٌ وَوَاوٌ ، والأولى منهما ساكِنَةٌ فَصُيِّرَتَا ياءً مُشَدَّدَةً ، مثل ما قالُوا الهَيِّنُ من هُنْتُ ثم خَفَّفُوها فقالُوا : كَيْنُونة ، كما قالوا هَيْنٌ لين . قال الفراء ، وقد ذهب مَذْهَباً ، إلاَّ أَنَّ القولَ عندي هو الأولُ . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كانَ إذا كَفَلَ ، وكانَ يَدُلُّ على خَبَرٍ ماضٍ في وسطِ الكلام وآخرِه ، ولا يكون صِلَةً في أوَّلِه ، لأنّ الصّلَةَ تابعةٌ لا مَتْبُوعَةٌ ؛ وكانَ في معنى جاءَ كقول الشاعر : إذَا كانَ الشِّتَاءُ فأَدْفِئونِي فإنَّ الشَّيْخَ يَهْدِمُهُ الشِّتَاءُ وكانَ تأتِي باسْمِ وخبر ؛ وتأتي باسمٍ واحدٍ وهو خَبَرُها ؛ كقولك : كانَ الأمْرُ . وكانتِ القِصَّةُ ؛ أي وَقَعَ الأمْرُ ؛ ووَقَعَتِ القِصَّةُ ، وهذه تُسَمَّى التَّامَّةَ المكْتفيَة ، وكان يكونُ جَزَاءً . قال أبو العباس : اخْتَلَفَ النّاسُ في قول الله جلّ وعزّ : ( كَيْفَ نُكَلِّمُ مَن كَانَ فِى الْمَهْدِ صَبِيّاً ) ( مريم : 29 ) . فقال بعضهم : كانَ هَاهُنَا صِلة ، ومعناهُ : كيفَ نُكلِّمُ مَنْ هو في المهْدِ صبيّاً . قال وقال الفراء : كان هَاهُنا شَرْط ، وفي الكلام تعَجُّبٌ ومعناه : من يَكُنْ في المهْدِ صبيّاً ، فكيْفَ يُكلَّمُ ؟ . وأَمَّا قولُ الله جلَّ وعزَّ : ( وَكَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً ) ( النساء : 96 ) وما أَشْبَههُ فإنّ أبا إسحاقَ الزجاج قال : اختَلف الناسُ في كان . فقال الحسنُ البصْرِيُّ : كان اللَّهُ عَفُوّاً غَفُوراً لعبَادِهِ وعن عِبَادِه ، قبل أَنْ يَخْلُقَهُمْ . وقال النحويونَ البصريون : كأنَّ القوم شاهدُوا من الله رَحمَةً ، فأُعْلِمُوا أن ذلك ليس بحادث ، وأَنَّ الله لم يَزْلَ كذلك . وقال قومٌ من النحويين : كانَ وفَعلَ من الله جل وعزّ بمنْزِلَةِ ما في الحال فالمعنى والله أعلم والله عَفُوٌّ غَفُورٌ . قال أبو إسحاقَ : والذي قال الحَسَنُ وغيره أَدْخَلَ في العربيَّة وأَشْبَه بكلام العرب ، وأما القولُ الثالث فمعناه يؤُولُ إلى ما قاله الحسن وسيبويه ، إلاَّ أن كون الماضي بمعنى الحال يقلُّ ، وصاحبُ هذا القول له من الحُجَّةِ : قولُنَا : غفرَ الله لفلانٍ ، بمعنى ليَغْفِرَ الله له ، فلمّا كان في الحال دليلٌ على الاستقبَالِ ، وقَعَ الماضي مُؤدّياً عنها اسْتِخْفَافاً لأن اخْتِلاَفَ ألْفاظ الأفعَالِ إنّما وقعَ لاختلافِ الأوقاتِ . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي في قول الله : ( كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ) ( آل عمران : 110 ) أي أنْتُمْ خَيْرُ . قال ويقال : معناهُ : كنْتُم خَيْرَ أُمَّةٍ في علم الله . وقال الليث : المكانُ ، اشْتِقَاقُه من كان يكون ، ولكنه لما كثُر في الكلام صارت الميم كأنها أصليّةٌ . قال : والكانُونُ ، إن جعلْتَه منَ الكِنّ فهو ( فاعُولٌ ) ، وإن جعلْتَهُ ( فَعَلُولاً ) على تقديرِ قَرَبُوسٍ فالألف فيه أصليَّةٌ ، وهو من الواوِ . وسُمِّيَ به مَوْقِدُ النارِ . وقد مرَّ تفسيرُ الكانُونِ وما قِيلَ فيه في ( باب كَنَّ يكِنُّ ) من مضاعَفِ الكاف . كأنَّ : قال النحويون : ( كأَنَّ ) أصلُها ( أَنَّ ) أُدْخِلَ عليها كافُ التشبيه وهو حرف تشبيه والعرب تنصبُ به الاسمَ ، وترفَعُ خبرَه ، وقد قال الكسائي : تكونُ ( كأَنَّ ) بمعنى الجحْدِ كقولك : كأَنَّكَ أمِيرُنا فتأْمُرَنَا ، معناهُ لست أميرنَا . قال : وكأنَّ أُخرى بمعنى التَمني كقولك كأنّك بي قَدْ قلتُ الشِّعْرَ فأُجِيدَه ، معناهُ : لَيْتَنِي قد قلت الشِّعْرَ فأُجِيدَه ، ولذلك نُصبَ فأُجِيدَه . وقال غيره : تَجيءُ بمعنى العِلْم والظّنِّ كقولك : كأنَّ الله يَفْعَلُ ما يشاءُ ، وكأنّكَ خارجٌ . وأخبرني المنذريُّ عن المبَرَّدِ عن الرياشيّ عن أبي زيدٍ أنه قال : سمعت العرب تُنشِدُ هذا البيت : ويَوْمٍ تُوَافِينَا بوجْهٍ مقسَّمٍ كأَنْ ظَبْيَةً تَعْطُو إلى نَاضِرِ السَّلَمْ ورُوِي : كأَنْ ظَبيَةٍ ، وكأَنْ ظَبيَةٌ ، قال : فمن رواهُ : كأَنْ ظبيَةً أراد كأَنَّ ظبيَةً فخفَّفَ وأَعْمَلَ . ومن رواهُ : كأَنْ ظبيةٍ ، أرادَ : كظَبيَةٍ . ومن رواهُ كأَنْ ظَبْيَةٌ أرادَ كأَنها ظَبيَةٌ فَخَفَّفَ وأَعْمَل مع الكِنَايةِ . ( الخزَّاز عن ابن الأعرابي ) : أنهُ أنشد : كَأَمَّا يَحْتَطِبْنَ عَلَى قَتَادٍ ويَسْتَضْحكْنَ عن حَبِّ الغمامِ قال يريدُ : كأَنَّمَا فقال : كأَمّا . وكن أكن : شمرٌ عن أبي عمرو : الواكِنُ من الطيْرِ : الواقعُ حيثما وقع : على حائط أو عودٍ أو شجرٍ . ( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) قال : الوكْنَةُ : موضعٌ يقعُ عليه الطائرُ للراحةِ ، ولا يبيتُ فيه . قال : والتوكُّنُ : حُسْنُ الاتّكَاءِ في المجلس . وأنشد غيره : قلتُ لَها إيّاكِ أَنْ تَوَكَّنِي في جِلْسَةٍ عِنْدِيَ أو تَلَبَّنِي وقال ابن الأعرابي : مَوْقِعَةُ الطائر : أُقْنَتُهُ ، وجمعها : أُقَنٌ ، وأُكْنتُه : موضعُ عُشِّه . وقال أبو عبيدة : هي الوُكْنَةُ ، والأُكْنَةُ ، والوُقْنَةُ ، والأُقْنَةُ . وقال الليث : وَكَنَ الطَّائرُ يكنُ وكُوناً إذا حَضَنَ على بيضته ، فهو واكِنٌ ، والجميعُ وكُونٌ ، وأنشد : يذكّرُني سَلْمَى ، وقد حيلَ دُونَهَا حمامٌ على بَيْضاتِهِنّ وُكُونُ والمَوْكِنُ : هو الموضِع الذي تكنُ فيه على البَيْضِ ، والوُكْنَةُ : اسمٌ لكل وَكْرٍ وعُشَ والجميعُ : الوُكُناتُ . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الوَكْر ، والوَكْنُ جميعاً : المكانُ الذي يدخُلُ فيه الطائرُ ، وقد وَكَنَ يكِنُ وَكْناً . ( قلت ) : وقد يقال لمَوْقِعَةِ الطائرِ ومنه قولُ الراجز : تَرَاهُ كَالبَازِي انْتَمى في المَوْكِنِ ( أبو عبيد عن الأمويّ ) : أنه أنشده : إنّي سَأُودِيكَ بسَيْرٍ وكْنِ وهو الشديدُ . وقال شمرٌ : لا أَعرفه . أنك : في الحديث : ( مَنِ اسْتَمَعَ لحَدِيثِ قَوْمٍ هُمْ له كَارهُونَ صُبَّ في أُذُنيْهِ الآنُكُ يَوْمَ القِيَامَةِ ) . قال القُتَيْبيُّ : الآنُكُ : الأسْرُبُّ . ( قلت ) : وأحسِبُهُ معَرَّباً ، وقد جاء في الشعر العربيّ : . . . . . بأرْطَال آنُكِ والقِطْعةُ الواحدةُ : آنكَةٌ . قال رؤبة : في جِسْمِ خَدْلٍ صَلْهَبِيّ عَمَمُهْ يأنك عن تفئيمه مُفَأَّمُهْ قال الأصمعي : لا أدري ما يأنك . وقال ابن الأعرابي : يأنك : يعظم . نكأ نكي : قال الليث : نكأتُ الجِرَاحةَ أَنْكَؤُها إذا قَرَفْتَها بعدما كادتْ تَبْرَأُ ونكَأْتُ في العَدُوَّ نَكْأً . قال : ولُغَة أُخَرى : نَكَيْتُ في العَدُوِّ نِكَايةً . ( الحرّانيُّ عن ابن السكيت ) : في باب الحروف التي تُهْمَزُ فيكون لها معنًى ، ولا تهمَزُ فيكون لها معنى آخر : نَكَأْتُ القُرْحَةَ أَنْكَؤُهَا نَكْأً إذا قَرَفْتَها . وقد نكَيْتُ في العدُوِّ أَنْكِي نِكَاية إذا هزَمْتَهُ وغَلَبْتَه ، فَنَكِيَ يَنْكَى نَكىً . ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : يقال في الدعاءِ للرّجُلِ : هَنِئْتَ ولا تُنْكَهْ ، أي أَصَبْتَ خيراً ، ولا أصابكَ الضُّرُّ ، يدْعُو له . قال أبو الهَيْثَمِ ، يقال في المثلِ : لا تَنْكَهْ ؛ وَلاَ تُنْكَهْ جميعاً . فمن قال : لا تَنْكَهْ ، فالأصلُ : لا تَنْكَ بغير هاءٍ ، فإذا وُقِفَ على الكافِ اجتمع ساكنان فحُرِّك الكافُ ، وزيدَتِ الهاءُ بسكون عليها . قال : وقولُهم : هَنِئْتَ أي ظفِرْتَ ، بمعنى الدعاءِ له . وقولهم : لا تُنْكَ ، أي لا نكِيتَ ، أي لا جعلكَ اللَّهُ مَنكِياً مُنْهزماً مغلوباً . ( ابن شميل ) : نَكَأْتُه حَقَّه نَكْأً أي قَضَيتُه ، وازْدَكأْتُ منه حَقّي وانْتَكَأْتُه أي أَخَذْتُه . ولَتَجِدَنَّه زُكَأَةً نُكَأَةً : يَقْضى ما عليه . نوك : قال الليث : النُّوكُ : الحُمْق ، والأنْوَكُ : الأحمَقُ ، وجمعه : النَّوْكَى . قال : ويجوزُ في الشعر : قومٌ نُوكٌ ، والنَّوَاكَةُ : الحماقةُ ، واسْتَنْوَكْتُه : اسْتَحمَقْتُه . قال أبو بكر في قولهم : فلانٌ أَنْوَكُ . قال الأصمعي : الأنْوَكُ . العاجز الجاهلُ . قال : والنُّوكُ عند العرب : العجزُ ، والجهل . وأنشد : واسْتَنْوَكَتْ وللشَّبَابِ نُوكُ وقال غير الأصمعي : الأنْوَكُ : العَيِيُّ في كلامِه . وأنشد : فَكُنْ أَنْوَكَ النّوْكَى إذا ما لقِيتَهُمْ نيك : قال الليث : النَّيْكُ : معروفٌ ، والفاعلُ : نائكٌ ، والمفعول به : مَنِيكٌ ومَنْيوكٌ ، والأنثى : منيُوكةٌ .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.304 harf(باب الكاف والياء وما يثلثهما)
(كيد) الكاف والياء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على معالجةٍ لشيء بشدّة، ثم يتّسع الباب، وكلّه راجعٌ إلى هذا الأصل. قال أهلُ اللُّغة: الكيد: المعالجة. قالوا: وكلُّ شيءٍ تُعالِجُه فأنت تَكِيدُه. هذا هو الأصل في الباب، ثم يسمُّون المَكر كيداً. قال الله تعالى: ﴿أمْ يُرِيدُونَ كَيْداً﴾ [الطور 42]. ويقولون: هو يَكيدُ بِنَفسهِ، أي يجودُ بها، كأنَّه يُعالِجها لتخرُج. والكَيْد:
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR324 harfك ي ن
كان الرجل يكين كينةً واستكان استكانةً إذا خضع وأكانه: أخضعه وأدخل عليه من الذل ما أكانه.
قال: لعمرك ما تشفى جراح تكينه ولكن شفائي أن تئيم حلائله وبات بكينة سوء: ما يتكلّم إلا أن تنذره إذا بات واجماً.
واكتان إذا أسرّ الحزن في جوفه واشتقّ من الكين وهو لحم باطن الفرج وقيل: البظر لأنه في أسفل موضع وأذله.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR3.328 harfالكَيْنُ: لحمةُ داخلِ فرجِ المرأَة. ابن سيده: الكَيْنُ لخم باطنِ الفرج، والرَّكَب ظاهره؛ قال جرير:
غَمَزَ ابنُ مُرَّةَ، يا فَرَزْدَقُ، كَيْنَها
غَمْزَ الطَّبِيبِ نَغانِغَ المَعْذُورِ
يعني عمرانَ بن مرة المِنْقَريّ، وكان أَسَرَ جِعْثِنَ أُخت الفرزدق يوم السيِّدان؛ وفي ذلك يقول جرير أَيضاً:
هُمُ ترَكوها بعدما طالت السُّرى
عَواناً، ورَدُّوا حُمْرةَ الكَيْنِ أَسودا
وفي ذلك يقول جرير أَيضاً:
يُفَرِّجُ
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR90 harf* ك ي ن * * كَأَيِّنْ * معناها معنى كم في الخبر والاستفهام و * كائِنْ * بوزن كاعٍ لغة فيها
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.507 harf: ( *!كانَ *!يَكِينُ *!كَيْناً : ( خَضَعَ وذَلَّ .
( *!واكْتَانَ : حَزِنَ ؛ قيلَ : هو افْتَعَلَ مِنَ *!الكَيْنِ ، وقيلَ : مِن الكَوْنِ .
( *!والكَيْنُ : لَحْمُ باطِنِ الفَرْجِ ، والرَّكَبُ ظاهِرُه ؛ قالَ جريرٌ :
غَمَزَ ابنُ مُرَّةَ يا فَرَزْدَقُ *!كَيْنُها غَمْز الطَّبِيبِ نَغانِغَ المَعْذُورِيعْنِي عِمْرانَ بن مُرَّةَ الفَزَارِيّ ، وكانَ أَسَرَ جِعْثِنَ أُخْت الفَرَزْدقِ يَوْمَ السِّيدان .
(
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR149 harfاِسْتَكَانَ
10 اِسْتَكَانَ ذ : see اِسْتَكَنَ in art. سكن: and see art. كون.
كَيْنٌ
كَيْنٌ ذ (also written كَيْنَةٌ, K, voce زَرْنَبٌ): see بَظْرٌ.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR283 harfكَانَ
كَانَ ( y ) I ( n. ac. كَيْن 1 )
a. [ La ], Humbled himself to.
أَكْيَنَ
أَكْيَنَ IV ,
a. Humbled.
اِكْتَيَنَ
اِكْتَيَنَ VIII ,
a. Was sad, downcast, dejected.
اِسْتَكْيَنَ
اِسْتَكْيَنَ X ,
a. see I .
كِيْنَة
كِيْنَة 2t ,
a. Evil plight.
كِيْنَا
كِيْنَا
a. Quinine.
Mücavir kökler16 mücavir (20 toplam)
- ضرع
1 ortak ayet · Hayvan memesidir
- وهن
1 ortak ayet · Gevşemeyin
- ربب
2 ortak ayet · Ribve, tümsek demektir
- ضعف
1 ortak ayet · Katlanmış deri demektir
- صوب
1 ortak ayet · Sağanak yağmur demektir
- حبب
1 ortak ayet · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- صبر
1 ortak ayet · Granit taş demektir
- قتل
1 ortak ayet · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
- نبأ
1 ortak ayet · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- مع
1 ortak ayet · Beraber
- كثر
1 ortak ayet · Kesr(sin ile) kırık demektir
- سبل
1 ortak ayet · Biribirini kesen yoldur
Geçtiği ayetler(2)
وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ
Olmak istedilerNice peygamberler, beraberinde Rabba kul olanlardan bir çoğu bulunduğu halde savaştılar ve Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı yılmadılar, boyun eğmediler. Allah, sabredenleri sever.
وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ
Olmak istedilerAndolsun ki Biz, onları azabla yakaladık. Ama yine de Rabblarına boyun eğmediler. Onlar yalvarıp yakarmazlar.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كين |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef-i yâî |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خضع, ذلل, سكن |
| Zıt Kök | عزز |
| Çekirdek Özet 1 | İçe çekilme, büzüşme, en dipte ve örtülü kalma neticesinde zayıflık ve boyun bükme hali |
| Çekirdek Özet 2 | Zorluk ve musibetler karşısında direnci yitirip zilletle boyun eğme, teslim olma veya acze düşme tutumu |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık baskısı karşısında iradi dik duruşu kaybederek içsel çöküş yaşama ve teslimiyet gösterme olgusu |
| Kritik Hata Riski | Kökün türevi olan fiilin salt durağan bir varoluş veya fiziki sükûnet zannedilerek zillet ve içsel boyun eğiş vurgusunun gözden kaçırılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كي | Sıkıştırma, daraltma, içe doğru bastırarak büzme veya iz bırakma | ن | Büzülme ve daralma hareketini süreklilik arz eden kalıcı bir hal, zayıflık, içe gömülme ve zillet çizgisine bağlamıştır; nitekim كيد kökünde bu baskı gizli hileye, كيف kökünde biçimsel sınırlamaya, كيل kökünde ise ölçü sınırına yönelirken, bu kökte içsel boyun eğiş ve acziyete dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Dıştan gelen baskıyla bir şeyi bükme, kavrayıp içe doğru kıvırma ve üstünü örtme hareketini kurar. |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Bu bükülme ve kapanma eyleminin somut bir işleyiş, failin üzerinde gerçekleşen fiili bir durum olduğunu belirtir. |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Büzüşme, kıvrılma ve saklanma hareketinin kalıcı bir edilgenlik, zayıflık ve sükûnet haline yerleşmesini sağlar. |
| كين | avuç içiyle bastırıp bükülen şeyin içe doğru kıvrılarak süreklilik kazanması | Dışarıdan gelen etki veya darbe karşısında varlığın dikliğini kaybedip kendi içine doğru büzülmesi, alçalması ve boyun eğerek kalıcı zillet durumuna girmesi hareketini temsil eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dişi uzvunun en dipte, gizli ve büzüşük duran iç dokusu; içe çekilme, saklanma ve büzülerek altta kalma hali. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Cerîr’in yergisinde bir kadının esir alınması ve aşağılanmasını betimlerken bu kökün somut organ adını zillet ve acziyet bağlamında zikrettiği nakledilir: غَمَزَ ابنُ مُرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها / غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المَعْذُورِ |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Arapça كين kökü, Sami dillerindeki ortak varoluş veya yerleşik hale gelme kökü olan k-w-n ile semantik bir kavşakta buluşmakla birlikte, özellikle yâ’lı biçimiyle içe büzülme, alçakta kalma ve zillet içinde boyun eğme yönünde özelleşmiş bir yapı sergiler. İbranicede k-w-n kökü bir şeyi sağlamlaştırmak, dikmek veya hazırlamak anlamına yönelirken, Arapçada bu tabandan türeyen yâ’lı form ve özellikle türetilen istikāne kalıbı, dikilmenin tam aksine kendi üzerine kapanma, ezilme ve alçalma nüansını kazanmıştır. Süryanicede k-y-n kökü doğruluk ve adalet gibi normatif düzen anlamlarını taşırken, iç Arapça gelişimde kök, bedensel bir dokunun derin ve gizli konumundan hareketle mecazi olarak derin bir eziklik, hüzün ve boyun eğiş (istekāne) hattına evrilmiştir. Bu ayrışma, Sami dillerinde genel varoluş ve düzen bildiren temel çekirdeğin Arapçada içselleşmiş bir güçsüzlük ve edilgen teslimiyet zeminine çekildiğini göstermektedir.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كين kökünden türeyen kîne ve istikāne | Organın dipte ve büzüşük olmasından hareketle bir kimsenin zillet ve acziyetle boyun eğmesi, kederini içine atarak sinmesi anlamına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice k-w-n ve Süryanice k-y-n | Kuzeybatı Sami dillerinde düzen, istikrar ve varoluş anlamı hâkimken Arapçada yâ ile türetilen form büzülme, ezilme ve alçalma yönünde semantik kırılma yaşamıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve spekülasyondan uzak bir dış akrabalık verisi tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
Kaynak Lisān al-ʿArab, HALOT, Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كين | Anlamlı | İçe çekilme, boyun eğme, zillet | Bir musibet veya baskı karşısında küçülerek teslim olma ve içe büzüşme halidir. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| كني | Anlamlı | Örtme, üstü kapalı söyleme | Bir ismi doğrudan anmayıp kinaye ve künye yoluyla gizleyerek ima etmektir. | Ortak gizleme ve geriye çekilme çekirdeği; Kur'an'da geçmez. |
| يكن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip. |
| ينك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip. |
| نكي | Anlamlı | Yaralama, zarara uğratma, yenilgiye uğratma | Düşmanı kırıp geçirmek, yarasını deşmek ve onda derin acı ve hasar bırakmaktır. | Zıt yönlü aktif şiddet hareketi; Kur'an'da geçer. |
| نيك | Anlamlı | Cinsi münasebette bulunma | Somut bedensel birleşme fiilidir. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كين | Merkez | Boyun eğme ve zillet | Baskı karşısında içsel bir çöküntüyle büzülüp dirençsizce alçalmayı ifade eder. | Fiziksel ve ruhsal eziklikle gelen pasif teslimiyet. |
| خضع | Komşu | Boyun eğme ve itaat | Baş ve boyun eğerek dışa vurulan saygı ve teslimiyet duruşudur; zilletten ziyade fiziki eğilmeyi öne çıkarır. | Organların teslimiyeti ve alçakgönüllülük. |
| ذلل | Komşu | Alçalma ve zillet | Kolay yönetilir, boyunduruğa girer hale gelmeyi ve değersizleşmeyi anlatır. | Direncin kırılması ve itaate elverişli kılınma. |
| سكن | Komşu | Hareketsizlik ve yatışma | Çalkantı ve hareketin durması, sükûnete ve dinginliğe kavuşma durumudur. | Hareketsizlik ve dinginlik boyutu ön plandadır. |
| عزز | Zıt | Üstünlük, güç ve onur | Yenilgi kabul etmeyen, baskıya boyun eğmeyen mutlak güç, sağlamlık ve izzet halidir. | Zillet ve boyun eğmenin tam karşıtı olan dik duruş. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كين | Zilletle boyun eğme, büzülme | Dış baskı altında küçülerek iradesini kaybetme durumunu tam karşılar. | Kesin |
| Latince | succumbere, se submittere | Yenilgiye boyun eğmek, çökmek | Fiziksel ve iradi olarak bir gücün altına düşmeyi karşılar; bedensel büzüşme nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to succumb, to cower, to abase oneself | Korkuyla sinmek, boyun eğmek | Hem sinme ve büzülme hem de baskı karşısında teslim olma yönünü dengeli biçimde verir. | Güçlü |
| Almanca | sich beugen, klein beigeben, verzagen | Eğilmek, boyun bükmek, yılmak | Direnci bırakıp küçülmeyi ifade eder; gizli içsel çöküntü boyutunu kısmen karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | succomber, s'abaisser, capituler | Yenilmek, alçalmak, teslim olmak | İradeyi terk edip aşağı bir konuma razı olmayı verir; kökün somut büzüşme imgesini içermez. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اسْتَكَانُوا | Savaştaki zorluklar karşısında zillet gösterme, düşmana boyun eğme | Allah yolunda mücadele eden kamil müminlerin uğradıkları musibetler yüzünden gevşemediklerini ve düşmana teslim olmadıklarını bildiren bağlam; Âl-i İmrân 3:146. |
| اسْتَكَانُوا | İlahi azap ve uyarılar karşısında kibirlenmeyip tevazuyla boyun eğme | Kendilerine dokunan azaba rağmen inkârcıların Rablerine boyun büküp yalvarmadıklarını, kibirlerini sürdürdüklerini bildiren bağlam; el-Mü'minûn 23:76. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahiyat ve kader tartışmaları | Kulun ilahi kudret karşısındaki mutlak acziyeti ile küfürdeki ısrarının sorumluluğu arasındaki ilişki; azap anında istikāne göstermemenin kalbi körlük sayılması. | Yaratıcı karşısında zorunlu ve ahlaki boyun eğiş. |
| Fıkıh | Cihad ve esaret hukuku | Düşman karşısında savaşı bırakıp zilletle teslim olmanın (istikāne) hükmü; direnç göstermenin farziyeti ve zaruret halleri. | Direncin terk edilmesi ve teslimiyetin hukuki sonuçları. |
| Tefsir | Morfolojik ve semantik tahlil | İstekāne kelimesinin سكن kökünden iftiāl mi yoksa كين kökünden istif‘āl mi olduğu dilbilimsel tartışması; kökün zillet ve tazarru anlam katmanları. | Kibrin zıddı olan içsel ezilme ve teslim olma. |
| Hadis | Dua ve ahlak rivayetleri | Kulun namazda ve münacatta Rabbine karşı tezellül ve istikāne içinde bulunmasının, buna karşılık zalimlere karşı izzetini korumasının vurgulanması. | İbadette huşu ve zillet, yaratılana karşı vakar. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet-ubudiyet ilişkisi | Huşu ve tazarru | Kibri kırarak mutlak teslimiyete zemin hazırlama | Kulun ancak Allah karşısında tam bir boyun eğişle istikāne göstermesi meşru bir teslimiyettir. | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı | Dogmatik çöküş veya teslimiyet | Delil karşısında teslim olma veya baskı karşısında fikri direnci yitirme | Zihnin hakikat karşısında eğilmesi erdem iken, zorbalık karşısında fikren sinmesi körelmedir. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve cihad ilişkisi | Zillet ve teslimiyetçilik | Toplumsal direncin kırılarak iradenin düşmana devredilmesi | Dış baskı ve tehditler karşısında siyasi iradenin eğilerek bağımsızlığını yitirmesi kınanır. | Kesin |
| İktisadi | Kriz ve piyasa baskısı | İflas ve ezilme hali | İktisadi aktörün borç ve tekelleşme altında ezilerek faaliyetini sürdüremez oluşu | Borç ve baskı sarmalında kalan üreticinin piyasa aktörlerine boyun bükmesi halidir. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve plastik deformasyon | Dış gerilme ve basınca maruz kalan bir yapının esneklik sınırını aşıp eski haline dönemeyecek şekilde çökmesi ve direncini kaybetmesi olgusu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Öğrenilmiş çaresizlik ve anomi | Bireyin veya grubun sürekli travma ve baskı altında kalarak mücadele iradesini tamamen terk edip edilgen bir boyun eğişe razı olması hali. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün fiil formunun yalnızca fiziki bir sükûnet, sıradan bir var olma veya mekanik bir hareketsizlik olarak algılanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kelimenin salt durağanlık değil; onur kırıcı bir zillet, iradesiz teslimiyet, kalbi çöküntü ve dış güce boyun eğme anlamlarını içeren derin bir ahlaki ve psikolojik tutum olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âl-i İmrân 3:146 ayetindeki cihat ahlakının ve el-Mü'minûn 23:76 ayetindeki inkârcı kibrinin sıradan bir durulma gibi çevrilerek ayetin direniş ve tevazu eksenindeki keskin uyarısının zayıflatılması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mümin şahsiyetine yüklediği onurlu direniş ahlakı ile inkârcıların kalbi katılığını tasvir eden zıt kutupları, zillet ve boyun eğme kavramı üzerinden inşa etmesi bakımından temeldir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücadele, savaş ve şehadet bağlamında psikolojik direncin anlatıldığı ayetler ile ilahi azaba rağmen kibirlerinden vazgeçmeyen kavimlerin tasvir edildiği uluhiyet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin sabır ve tevekkül halinin pasif bir eziklik veya zillete razı olma demek olmadığını; asıl teslimiyetin yalnızca Allah'a gösterilip zalim güçler karşısında asla istikāne gösterilmeyeceğini ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlı dokunun baskı altında kalarak içe büzüşmesi, dipte ve örtülü kalarak hareket yeteneğini kaybetmesi.
- Soyut anlamAğır musibet, tehdit veya otorite karşısında bireyin iradi direncini terk ederek zilletle boyun eğmesi ve sinmesi hali.
- Sistematik karşılıkDışsal bir baskı alanı karşısında sistemin iç dengesini koruyamayıp direncini sıfırlaması ve edilgen bir konuma teslim olması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde sisteme dışarıdan uygulanan şiddetli baskı, bela veya düşman gücünü temsil eder. iç direnç ve sebat eşiğidir. Dış baskının direnci aşması (), irade ve direnme kabiliyetinin sıfıra yaklaşmasına () yol açar; bu durumun nihai sonucu ise içsel büzülme, zillet ve teslimiyet durumu olan (istikāne) halinin gerçekleşmesidir.