له
ل - ه
KÖK- 805 geçiş
- 696 ayet
- 17 sîga
- 2 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Onlara
Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.
Notlarım
Sözlükler(2)
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR12.595 harfباب الهاء واللام
هل ، له ، لهله : مستعملة .
هَلْ ، له : قال ابن السّكيت : إذا قيل لك : هَلْ لَكَ في كذا وكذا ؟ قلتَ : لي فيه ، وإنّ لي فيه ، وما لي فيه . ولا تقل : إن لي فيه هلاًّ . والتأويل : هل لك فيه حاجةٌ ، فحذفت الحاجةُ لمَّا عُرفَ المعنى ، وحَذَف الرادُّ ذِكر الحاجة ، كما حذفها السائل . وقال الليث : هَلْ خفيفةً : استفهامٌ .
وتقول : هل كان كذا وكذا ؟ وهل لك في كذا وكذا ؟ قال : وقول زهير :
باب الهاء واللام هل ، له ، لهله : مستعملة . هَلْ ، له : قال ابن السّكيت : إذا قيل لك : هَلْ لَكَ في كذا وكذا ؟ قلتَ : لي فيه ، وإنّ لي فيه ، وما لي فيه . ولا تقل : إن لي فيه هلاًّ . والتأويل : هل لك فيه حاجةٌ ، فحذفت الحاجةُ لمَّا عُرفَ المعنى ، وحَذَف الرادُّ ذِكر الحاجة ، كما حذفها السائل . وقال الليث : هَلْ خفيفةً : استفهامٌ . وتقول : هل كان كذا وكذا ؟ وهل لك في كذا وكذا ؟ قال : وقول زهير : أَهَلْ أَنْتَ وَاصِلُه اضطرار ، لأن هل حرف استفهام ، وكذلك الألف ، ولا يستفهَم بحرفي استفهام . وقال الخليل لأبي الدُّقَيْش : هلْ لكَ في الرُّطَبِ ؟ قال : أَشَدُّ هَلْ وأوْحَاه ، فخفَّف ، وبعض يقول : أشدُّ الهلّ وأوحاه بتثقيل . ويقول : كل حرف أداةٍ إذا جعلت فيه ألفاً ولاماً صار اسماً فقوّي وثُقل ، كقول الشاعر : إن لَيْتًا وإنَّ لَوَّا عَنَاءُ قال الخليل : إذا جاءت الحروف الليّنة في كلمة نحو لَوْ وأشبها وأشباهها ثُقلت ، لأن الحرف اللين خَوَّارٌ أجوف ، لا بد له من حَشْوٍ يُقَوَّى به إذا جُعِل اسماً . قال : والحروف الصحاح القوية مستغنيةٌ بِجُرُوسها لا تحتاج إلى حشوٍ فتترك على حالها . سلمة عن الفرّاء ( هل ) قد تكون جَحْداً وتكون خَبراً . قال : وقول الله : ( ) ( الإنسَان : 1 ) من الخَبَر ، معناه : قَدْ أَتَى على الإنسان حِينٌ من الدَّهْر . قال : والجَحْدُ أن تقول : هل زلت تقوله ، بمعنى ما زلت تقوله . قال : فيستعملون هل ، تأتي استفهاماً ، وهو بابها ، وتأتي جحداً مثل قوله . وهَلْ يقدر أحدٌ على مثل هذا . قال : ومن الخبر قولك للرجل : هَلْ وَعَظْتُك ؟ هل أعطيْتُك ؟ تُقَرره بأنّك قد وعَظْتَه وأعطيْتَه . حُكِيَ عن الكسائيّ أنه قال : تقول : هَلْ زِلْتَ تقوله ، بمعنى ما زِلْتَ تقوله ، قال : فيستعملون هَلْ بمعنى ما . قال : ويقال : متى زِلْتَ تقول ذلك وكيف زلت ؛ وأنشد : وهَلْ زِلْتُم تَأوِي العَشِيرَةُ فيكُم وتُنْبِتُ في أكنافِ أبْلَح خِضْرِمِ وقال الفرّاء : وقال الكسائي : هلْ تأتي استفهاماً ، وهو بَابُها ، وتأتي جَحْداً ، مثل قوله : أَلاَ هَلْ أَخُو عَيْشٍ لذيذٍ بدائم معناه : ألا مَا أخو عَيْشٍ . قال : وتأتي شَرْطاً ، وتأتي بمعنى قد ، وتأتي توبيخاً ، وتأتي أمْراً ، وتأتي تنبيهاً ، وقال : فإذا زِدْتَ فيها ألفاً كانت بمعنى التسكين . وهو معنى قوله ( إذا ذُكِرَ الصالِحُون فحي هَلاَ بِعُمَرَ ) قال : معنى حيّ أسرِعْ بذكره ، ومعنى هلا ؛ أي : اسْكُنْ عند ذكره حتى تنقضي فضائله ؛ وأنشد : وأَيّ حَصَانٍ لا يُقَالُ لها هَلا أي : اسكني للزَّوْج ؛ قال : فإِن شدَّدْتَ لامها ، فقلت : هلاَّ ، صارت بمعنى اللَّوْم والحضّ ، فاللَّوْمُ : على ما مضى من الزمان ، والحضُّ : على ما يأتي من الزمان ، ومن الأمر قوله جلَّ وعزَّ : ( فَهَلْ أَنْتُمْ مُّنتَهُونَ ) ( المائدة : 91 ) وأخبرني المنذريُّ عن ثعلب أنه قال : حَيَّ هَلْ ؛ أي : أَقْبِلْ إليّ ، وربما حذف حيّ فقيل : هَلاَ إليّ . وقال الزّجّاج : إذا جعلنا معنى ) ) ( الإنسان : 1 ) قد أتى على الإنسان ، فهو بمعنى ألَمْ يأتِ على الإنسان حين من الدهر . أخبرني المنذريّ عن فهمٍ عن ابن سلام قال : سألت سيبويهِ عن قوله : ( فَلَوْلاَ كَانَتْ قَرْيَةٌ ءَامَنَتْ فَنَفَعَهَآ إِيمَانُهَا إِلاَّ قَوْمَ يُونُسَ ) ( يُونس : 98 ) على أي شيءٍ نُصِبَ ؟ قال : إذا كان معنى إلا لكن نُصِبَ . وقال الفرّاء في قراءة أُبيّ ( فهلاّ ) وفي مصحفنا ( فلولا ) . قال : ومعناها أنهم لم يؤمنوا ثم استثنى قومَ يونس بالنصب على الانقطاع بما قبله . كأن قومَ يونس كانوا منقطعين من قومِ غيرهِ . وقال الفرَّاء أيْضاً : لولا إذا كانت مع الأسماء ، فهي شرطٌ ، وإذا كانت مع الأفعال ، فهي بمعنى هلاَّ ، لَوْمٌ على ما مضى وتحضيض لِمَا يأْتِي . وقال الزّجّاج في قوله : ( رَبِّ لَوْلا ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 أَخَّرْتَنِى ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 إِلَى أَجَلٍ ) ( المنَافِقون : 10 ) معناه هلاّ . قال الليث : تقول : هَلّ السحابُ بالمطر وانهلّ بالمطر انْهِلالاً ؛ وهو شدة انصبابه ، ويتهلَّلُ السحابُ ببَرْقه ؛ أي : يتَلأْلأُ ، ويتهلّل الرجل فَرَحاً ؛ وقال زهير : تَرَاهُ إذا ما جِئْتَهُ مُتَهَللاً كأَنَّكَ تُعطِيهِ الذي أَنْتَ سَائِلُهْ قال : والهَلِيلَةُ : الأرض التي استُهِلّ بها المطر ، وما حواليها غيرُ ممطور ، قال : والهِلال : غُرَّةُ القمر حين يُهِلُّه الناس في أول الشهر . تقول : أُهِلَّ القَمَرُ . ولا يقال : أُهِلَّ الهلالُ . قلت : هذا غلط . وكلام العرب : أُهِلَّ الهِلالُ . وروى أبو عبيد عن أبي عمرو : أُهِلَّ الهلال واستُهِلّ ، لا غيرُ . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : أَهَلَّ الهلالُ واسْتَهَلَّ وأهلّ الصبيُّ واستَهَلَّ . وقال : الشهرُ الهلالُ بعينه . وقال شمر : أُهِلّ الهلالُ واستُهلّ ، قال واستَهَلَّ أيضاً ، وشهر مستهِلٌّ ؛ وأنشد : وشهر مستهِلٌّ بعدَ شَهْرٍ ويوم بعده يومٌ قريبُ قال أبو بكر : قال أبو العباس : سُمي الهلالُ هلالاً ، لأن الناس يرفعون أصواتهم بالإخبار عنه . وأَهَلَّ الرجلُ واستَهلَّ : إذا رفع صوته ؛ وقول الشاعر : غيرَ يَعْفُورٍ أَهَلَّ به جَابَ دَفَّيْه عن القَلْبِ قيل في الإهلال : إنه شيء يعتريه في ذلك الوقت يخرج من جوفه شبيهٌ بالعُواء الخفيف ، وهو بين العواء والأنين ، وذلك من حاق الحِرْص وشدّة الطلب وخوف الفَوْتِ . وانهلّت السماء منه يعني كلبَ الصيد إذا أُرسل على الظّبْي فأخذه . أبو زيد : استهلَّت السماء في أول المطر ، والاسم الهلَلُ . وقال غيره : هَلَّ السحابُ : إذا قطَرَ قَطْراً له صوتٌ ، وأهَلَّه اللَّهُ ، ومنه انْهِلاَلُ الدمع وانْهِلالُ المطر . وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم قال : يسمّى القمر لِلَيْلَتَيْن من أَوَّل الشَّهر هِلاَلاً ، ولليلتين من آخر الشهر ليلة ستّ وسبع وعشرين هلالاً . ويسمّى ما بين ذلك قَمَراً ، ويقال : أَهْلَلْنَا الهِلاَل واستهلَلْنَاه . وقال الليث : المُحْرِم يُهِلُّ بالإحرام : إذا أوجب الحُرُم على نفسه ، تقول : أَهَلَّ فلانٌ بعمرة أو بِحَجَّة ؛ أي : أَحْرَمَ بها ، وإنما قيل للإِحرام إِهْلالٌ ، لأن إحرامهم كان عند إهلال الهلال . قلت : هذا غلط إنما قيل للإحرام : هلالٌ لرفع المُحرم صوتَه بالتلبية . قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ وغيره : الإهلالُ : التلبية ، وأصل الإهلال رفْعُ الصوت ، وكل شيء رافعٍ صوتَه فهو مُهِلٌّ . قال أبو عبيد : وكذلك قول اللَّهِ جلّ وعزّ في الذبيحة ) وَمَآ أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ ) ( المَائدة : 3 ) هو ما ذبح للآلهة ، وذلك لأن الذَّابِحَ كان يُسَميها عند الذبح ، فذلك هو الإهْلاَلُ ؛ وقال النابغة : يذكر دُرّةً أخرجها غَوَّاصُها من البحر : أو دُرَّةٍ صَدَفيةٍ غَوَّاصُها بَهِجٌ مَتَى يَرَهَا يُهِلَّ ويَسْجُدِ يعني بإهلاله رفعَه صوتَه بالدعاءِ والحمد لِلَّهِ إذَا رآها . وقال أبو عبيد : وكذلك الحديثُ في استهلال الصبيّ إذا وُلد لم يَرِثْ ولم يُورَثْ حتى يستهلَّ صارخاً ، وذلك أنه يُسْتَدَلُّ على أنه وُلِدَ حيّاً بصوته ؛ وقال ابن أحمر : يُهِلُّ بالفَرْقَدِ رُكْبَانُها كما يُهِلُّ الرّاكِبُ المُعْتَمِرْ وقال الليث : قال أبو الخطاب : كل متكلّمٍ رافعٍ الصوتَ أو خافضِه فهو مُهل ومُسْتَهِلّ ؛ وأنشد : وأَلْفَيْتُ الخُصُومَ وَهُمْ لَدَيْهِ مُبَرْشِمَةً أَهلُّوا يَنْظُرونا قلت : والدليل على صحة ما قاله أبو عبيد ، وحكاه عن أصحابه ، قول السَّاجِع عند رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) حين قضى في الجنين الذي أسقطته أمّه ميتاً بغُرَّة ، فقال : أرأيت من لا شَرِبَ ولا أَكَل ، ولا صَاحَ فاستَهَلّ ، مثل دمه يُطَل ، فجعله مُسْتَهِلاًّ بصياحه عند الولادة . وقال الليث : يقال للبعير إدا استَقْوَس وحَنَى ظهره والتزق بطنُه هُزَالاً ، وإحناقاً : قد هُللَ البعير تهليلاً ؛ وقال ذو الرُّمَّة : إذا ارفَضَّ أطرافُ السيَاطِ وهُللَتْ جُرُومُ المَطَايا عذَّبَتْهُنّ صَيْدَحُ ومعنى هُللت ؛ أي : انحنت حتى كأنّها الأَهِلّة دِقة وضُمْراً . وقال الليث : الهَلَلُ : الفَزَعُ . يقال : حَمَل في هَلَل ، إِنْ ضرب قِرْنه . ويقال : أحجم عنّا هَلَلاً ؛ قاله أبو زيد . وقال : مات فلان هَلَلاً ووَهَلاً ؛ أي : فَرَقاً . وقال أبو عبيد : التهليل : النُّكُوص ؛ وقال كعب بن زهير : وما بِهِمْ عَنْ حِياضِ الموتِ تَهْلِيلُ وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : ليس شيء أجرأَ من النمرِ . ويقال : إن الأسد يُهلل ويكلّل ، وإن النمر يُكَللُ ولا يُهَللُ . قال : والمهلّل : الذي يحمل على قِرْنه ثم يجبن فينثني ويرجع ، يقال : حَمَلَ ثم هلّل ، والمكلل : الذي يحمل فلا يرجع حتى يقع بِقرنه ؛ وقال الراعي : قَوْمٌ على الإسلامِ لمّا يَمْنعَوا ماعُونَهُمْ ويُهلّلوا تَهْلِيلاً أي : لما يُهَلَلّوا ؛ أي : لمّا يرجعوا عمَّا هم عليه من الإسلام ، من قولهم : هَلّلَ عن قِرْنه وكَلَّس . قلت : أراد لما يُضَيعوا شهادة أن لا إله إلا اللَّهُ ، وهو رفع الصوت بالشهادة . هذا على قول من رواه ( ويضيعوا التهليلا ) . وقال اللَّيْثُ : التهليل : قول لا إله إلاّ اللَّهُ ، قلت : ولا أَرَاهُ مأخوذاً إلا مِنْ رفع قائِله به صوتَه . وقيل : هو مأخوذ من حُرُوف لا إله إلا اللَّهُ . قلت : وهذا أَوْلَى بقول الرّاعي من التهليل بمعنى النكوص إذا روي ( ويضيّعوا التهليلا ) . وقال الليث : الهِلاَل : الحيَّةُ الذَّكَر . قلت : الهلال ، عند العرب : الحيّة ذكراً كان أو غيرَ ذكرٍ ، كذلك قال ابن الأعرابي ؛ وأنشد : في نَثْلَةٍ تَهْزَأُ بالنصال كأَنَّها من خِلَع الهِلالِ يصِفُ دِرْعاً ، شبَّهها في صفائِها بِسَلْخِ الحيَّةِ . وهزؤها بالنصال : ردُّها إيّاها . وقال ابن الأعرابي : الهلالُ ، أيضاً : ما يبقى في الحوضِ من الماء الصافي . قلت : وقيل له هلالٌ ، لأنّ الغدير إذا امتلأ من الماء استدار ، وإذا قَلَّ ماؤه صار الماءُ في ناحِيَةٍ منه فاستقْوَس . قال : والهلال : الغُلام الحسنُ الوجهِ . ويقال لِلرَّحَى : هلال ، إذا انكسرت . وقال الليث : الهَلْهَل : السّمُّ القاتل ، قلت : ليس كل سُمَ يكون قاتلاً يسمى هَلْهَلاً ، ولكن الهَلْهَل ضربٌ من السموم بعينه يَقْتُل من ذاق منه ، وإخاله هندياً . وقال الليث : الهَلْهلة : سخافة النسج . ثوبٌ مُهَلْهَلٌ . قال : والمهلهَلة من الدروع : أرْدؤها . أبو عبيد عن الأحمر قال : اللهَلَهُ والنّهْنَهُ : الثوب الرقيق النسجِ . وقال شمر : يقال ثوب مُلَهْلَهٌ ومهلهَلٌ ومنَهْنَهٌ ؛ وأنشد : ومَدَّ قُصَيٌّ وأبْنَاؤُه عليكَ الظلاَلَ فما هَلْهَلُوا وقال شمر في كتاب ( السلاح ) : المُهلْهَلَةُ ، من الدروع ، قال بعضهم : هي الحسنَةُ النَّسْج الرقيقة ليست بصفيقة . قال : ويقال : هي الواسعة الحَلَق . قال : وقال ابنُ الأعرابي : ثوب لَهْلَهُ النسج ؛ أي : رقيقٌ ليس بكثيف . ويقال : هلْهَلْتُ الطَّحِينَ : إذا نخلته بشيء سخيف ، وقال أمية : كما تُذْرِي المُهَلْهِلَةُ الطَّحِينا وقال النابغة : أَتَاكَ بِقْولٍ لَهْلَهِ النَّسْجِ كَاذِبٍ ولم يأْتِكَ الحقُّ الذي هو نَاصِعُ وقال الليث : الهُلاَهِلُ ، من وصف الماء : الكثيرُ الصَّافي . قال : ويقال أنهج الثوب هلهالاً ، وأنشد شمر قول رؤبة : ومُخْفِقٍ من لَهْلَهٍ ولَهْلَهِ من مهمه يَجْتَبْنَهُ ومَهْمَهِ قال ابن الأعرابي : اللُّهلُه الوادي الواسع . وقال غيره : اللَّهَالِهُ ما استوى من الأرض . وقال الليث : اللُّهلهُ المكان الذي يضطرب فيه السراب . وقال الأصمعي : اللَّهْلَهُ ما استوى من الأرض . وقال أبو نصر : أهالِيلُ الأمطار ، لا واحدَ لها في قول ابن مقبل : وغَيْثٍ مَرِيعٍ لم يُجَدَّعْ نَبَاتُهُ وَلَتْهُ أهالِيلُ السماكَيْنِ مُعْشِب وقال ابن الأنباريّ : قال أبو عكرمة الضبي : يقال : هَيْلَلَ الرجلُ : إذا قال لا إله إلا اللَّهُ ، وقد أخذنا في الهَيْلَلَةِ : إذا أخذنا في التَّهْلِيل . قال أبو بكر : وهو مثل قولِهمْ حَوْلَقَ الرجل وحَوْقَلَ : إذا قال لا حول ولا قوة إلا باللَّهِ ؛ وأنشد : فِدَاكَ من الأقوامِ كلُّ مُبَخَّل يُحَوْلِقُ إمّا سالَهُ العُرْفَ سائلُ قال : وقال الخليل : حَيْعَلَ الرجل إذا قال : حيّ على الصلاة ، قال : والعرب تفعل هكذا إذا كثُر استعمالهم الكلمتين ضمّوا بعضَ حروف إحداهما إلى بَعْضِ حروف الأخرى ، قولهم : لا تُبَرْقِلْ علينا ؛ والبَرْقلة : كلام لا يتبعه فعل ، مأخوذ من البَرْقِ الذي لا مَطَر معه . أخبرني المنذريّ عن أبي العباس ، أنه قال : الحوقلة والبسملة والسبحلة والهيللة ، قال هذه الأربعةُ جاءت هكذا ، قيل له : فالحمدَلةُ ، فقال : لا ، وَأَنْكَرَه . ابن بزرج : هَلال المطر وهِلالُه ، وما أصابنا هِلاَل ولا بِلال ولا طِلاَلٌ . قال وقالوا : الهِلَلُ للأمطار ، واحدها هِلَّةٌ ؛ وأنشد : مِنْ مَنْعِجٍ جَادَتْ رَوَابِيهِ الهِلَلُ أبو عبيد عن الأصمعيّ : انهلّت السماء : إذا صبّت ، واستهلّت : إذا ارتفَع صوتُ وقعها ، وكأن استهلال الصبيّ منه . وقال أعرابي : ما جاد فلان لنا بهِلَّةٍ ولا بِلّة . ويقال أهَلَّ السيفُ بفلان : إذا قطع فيه ؛ وقال ابن أحمر : وَيْلُ أُم خِرْقٍ أَهَلَّ المَشْرَفِيُّ به عَلَى الهَبَاءَةِ لا نِكْسٌ ولا وَرِعُ وهلال البعير : ما استقْوَس منه عند ضُمْرِه ؛ وقال ابن هرمة : وَطَارِقِ همَ قد قَرَيْتُ هِلاَلَهُ يَخُبُّ إذا اعْتَلَّ المَطِيُّ ويَرْسُمُ أراد أنه قد فرَى الهمُّ الطارقُ سير هذا البعير ؛ وأما قوله : وليستْ لها رِيحٌ ولكن وَدِيقَةٌ يَظَلُّ بها السَّامي يُهِلُّ وَيَنْقَعُ فالسَّامي الذي يطلب الصيد في الرمضاء ، يلبس مِسْحَاتَيْهِ ويُثِيرُ الظباء من مَكانِسها ، رَمِضَتْ تشقّقت أظلافها ويُدْرِكها السامي فيأخذها بيده ، وجمعه السُّمَاةُ . وقال الباهليّ في قوله : يُهِل : هو أن يرفَع العطشانُ لسانه إلى لهاتِه فيجمع الريق ؛ يقال جاء فلان يُهِلُّ من العطش . والنقْعُ جمع الريق تحت اللسان . أبو عبيد عن أبي زيد : يقال للحدَائِد التي تقم ما بين أحْنَاءِ الرحال : أهِلَّة ، واحدها هلال . وقال غيره هِلاَل النَّوْءِ : ما استقْوَسَ منه . وقال اللحيانيّ : هالَلْتُ الأَجِيرَ مهالَّةً وهِلاَلاً : إذا استأجَرْته من الهلال إلى الهلال بشيء معلوم . أبو عبيد عن أبي عمرو : هَلْهَلْتُ أُدْرِكُه ؛ أي : كنتُ أدركه . وقال ابن الأعرابيّ : الهلْهَلَةُ : الانتظار والتأنّي . وقال الأصمعيّ في قول حَرْمَلة بن حكيم : هَلْهِلْ بِكَعْبٍ بَعْدَما وقَعَتْ فوقَ الجَبِين بِسَاعدٍ فَعْمِ قال : هَلْهِلْ بكعبٍ ؛ أي : أمهله بعدما وقعت به شَجَّةٌ على جبينه . ويقال : هَلْهَلَ فلان شِعْره : إذا لم يُنَقحْه ، وأرسله كما حضره ، وكذلك سمي الشاعرُ مهلهِلاً . وقال شمر : هلْهَلْتُ : تَلَبَّثتُ وتنظَّرْتُ قال : وسمي مهلهل مهلهلاً بقوله لزهير بن جَناب : لمّا توغَّلَ في الكُرَاعِ هَجِينُهُم هَلْهَلْتُ أثأَرُ جَابِراً أو صِنْبِلا أخبرني به أبو بكر عنه . ويقال : أهَلَّت أرض بِعَالمها : إذا ذكرت به ؛ وقال جرير : هنيئاً للمدينةِ إذْ أَهلَّتْ بأهلِ العِلْمِ أبدأ ثم عادا وقال أبو عمرو : يقال لنسج العنكبوت : الهَلَلُ والهَلْهَلُ . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : هلَّ : إذا فرح ، وهلّ : إذا صاح . وقال في موضع آخر : هَلَّ يَهُل : إذا فرح ، وهلَّ يَهِلُّ : إِذا صاح . وبنو هلال : قبيلة من العرب .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR14.661 harf(باب اللام وما بعدها في المضاعف والمطابق([1]))
(لم) اللام والميم أصلُه صحيحٌ يدلُّ على اجتماعٍ ومقارَبَة ومُضامَّة. يقال: لَمَمْتُ شَعَثه، إذا ضممتَ ما كان من حالِهِ متشعِّثاً منتشِراً. ويقال: صخرةٌ ملَمْلَمَةً، أي صُلْبة مستديرة، وملمومة أيضاً. قال:
* ملمومة لَمَّاً كظهر الجُنْبُلِ([2]) *
ومن الباب ألمَمْتُ بالرّجُلِ إلماماً، إذا نزلتَ به وضامَمْتَه. فأمَّا اللَّمَم فيقال: ليس بمواقَعَة
Mücavir kökler460 mücavir (921 toplam)
- عذب
96 ortak ayet · Su yosunudur
- أله
300 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- ألم
32 ortak ayet · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
- عمل
75 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- دون
41 ortak ayet · Dane, inek yavrusuna denir
- صلح
45 ortak ayet · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- أجر
31 ortak ayet · (EaCR) “Acur” tuğla demektir
- زين
17 ortak ayet · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
- حسن
42 ortak ayet · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
- جوب
16 ortak ayet · Cevbe içi su dolu çukur, kova demektir
- عدد
18 ortak ayet · İdad toplayıcılık zamanında meyve toplayanların aşiret…
- أرض
79 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
Geçtiği ayetler(696)
Bu kök 696 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ لَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ قَالُوا إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ
OnlaraKendilerine: yeryüzünde bozgun çıkarmayın, denildiğinde, biz ancak ıslah edicileriz, derler.
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا كَمَا آمَنَ النَّاسُ قَالُوا أَنُؤْمِنُ كَمَا آمَنَ السُّفَهَاءُ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهَاءُ وَلَكِنْ لَا يَعْلَمُونَ
OnlaraOnlara; insanların inandıkları gibi siz de inanın, denilince; o beyinsizlerin inandığı gibi mi biz de inanacağız? derler. Bilesin ki asıl beyinsizler onlardır da bunu bilmezler.
يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ …
OnlaraAz kalsın şimşek gözlerini alıverecek. Onları aydınlattıkça ışığında yürürler. Üzerlerine karanlık basınca dikilip kalıverirler. Şayet Allah, dileseydi onların işitmelerini de, görmelerini de giderirdi. Muhakkak ki Allah, her şeye Kadir’dir.
وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا …
Onlaraİman eden, salih ameller işleyenlere; altından ırmaklar akan cennetlerin kendileri için olduğunu müjdele. Onlara ne zaman bunlardan bir meyve rızık olarak verilirse bu, evvelce rızıklandığımız şeydi, derler. Onlara birbirine benzeyen (böyle nimetler) verilecek. Onlar için orada temiz eşler de vardır. Hem onlar orada temelli kalıcıdırlar.
فَبَدَّلَ الَّذِينَ ظَلَمُوا قَوْلًا غَيْرَ الَّذِي قِيلَ لَهُمْ فَأَنْزَلْنَا عَلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا رِجْزًا مِنَ السَّمَاءِ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ
OnlaraZulmedenler, sözü; kendilerine söylenenden başkasıyla değiştirdiler. Biz de fasıklık etmelerinden dolayı o zalimlerin üstüne gökten korkunç bir azab indirdik.
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ
OnlaraAndolsun ki, içinizden cumartesi günü haddi aşanları elbette bilirsiniz. İşte biz onlara: Aşağılık maymunlar olun, dedik.
… مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِيَشْتَرُوا بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ
OnlaraVay, kitabı elleriyle yazıp da sonra az bir paha ile satabilmek için; bu, Allah katındandır, diyenlerin, ellerinin yazdıklarından dolayı vay onlara! Vay onlara. O kazanmış oldukları yüzünden.
… ثَمَنًا قَلِيلًا فَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا كَتَبَتْ أَيْدِيهِمْ وَوَيْلٌ لَهُمْ مِمَّا يَكْسِبُونَ
OnlaraVay, kitabı elleriyle yazıp da sonra az bir paha ile satabilmek için; bu, Allah katındandır, diyenlerin, ellerinin yazdıklarından dolayı vay onlara! Vay onlara. O kazanmış oldukları yüzünden.
وَإِذَا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا بِمَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا نُؤْمِنُ بِمَا أُنْزِلَ …
OnlaraBir de onlara Allah’ın indirdiğine inanın, denilince; biz, bize indirilene inanırız derler. Ondan başkasını inkar ederler. Halbuki o beraberlerindekini tasdik eden bir kitabdır. De ki: İnanmış kimseler idiyseniz neden daha önce, Allah’ın peygamberlerini öldürüyordunuz?
… فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَى فِي خَرَابِهَا أُولَئِكَ مَا كَانَ لَهُمْ أَنْ يَدْخُلُوهَا إِلَّا خَائِفِينَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ …
OnlaraAllah’ın mescidlerinde; O’nun isminin anılmasını men’eden, onların harab olmasına çalışandan daha zalim kim vardır? Onların oralara korka korka girmekten başka hakkı yoktur. Dünyada rüsvaylık onlarındır. Ahirette ise onlara büyük bir azab vardır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | له |
| Yapı | İki harfli işlev sözü ve edat bileşimi |
| Özel Durum | Edat ve zamir terkibi; sözlükte nâkıs ve mükerrer türevlerle bağlantılı ikili kök |
| Bağlamsal Yakın Kökler | من, في, علي |
| Zıt Kök | علي |
| Çekirdek Özet 1 | İntisap, aitlik, tahsis ve yönelim bildiren edat ile üçüncü şahıs zamirinin birleşimi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi mülkiyet, hakkediş, lütuf ve kulun sorumluluk ve akıbetinin zatına aidiyeti |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık hiyerarşisinde nihai mülkiyet ve otoritenin tek bir merkeze istihkak ile bağlanması |
| Kritik Hata Riski | İntisap ve tahsis bildiren yapının mekanik bir zamir eki sanılarak aidiyet ve istihkak nüansının gözden kaçırılması |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Bir hedefe doğru sevk etme, yönlendirme ve mülkiyet/aidiyet bağı kurma hareketini simgeler. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | Varlığın işaret edilmesi, gizli olanın belirginleşmesi ve üçüncü şahsa yapılan gösterim hareketini simgeler. |
| له | Yöneltme ve işaret hareketinin birleşimi | Çoban değneğinin işaret ettiği hedefe yönelmesi gibi, bir hükmün, mülkün veya hakkın doğrudan işaret edilen üçüncü şahsa bağlanması ve tahsis edilmesidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel düzeyde seyrek dokunmuş ince kumaş veya çölde dalgalanan serap tabakası için kullanılırken; işlevsel dilde bir nesnenin bir şahsa tahsis edilmesi ve bağlanması anlamındadır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Çöl serabını ve geniş düzlükleri nitelemek üzere İmruülkays ve diğer kadim şairlerin şiirlerinde geçen şu beyitte kök zikredilir: ومخفِقٍ مِن لُهْلُه ولُهْلُهِ / Çölde serabın uçuştuğu ıssız ve geniş düzlükler. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik Arap dilinde lām harf-i cerinin üçüncü şahıs zamiri olan hâ ile birleşerek zamir öncesinde fetha ile لَهُ biçimini alması, mülkiyet ve istihkak bildiren en temel sentaktik kalıptır. |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde ل harf-i ceri yönelme, aitlik, tahsis ve amaç bildiren en kadim edatlardan biridir; İbranicede le-, Ârâmîce ve Süryanicede l- ön eki olarak doğrudan varlığın bir hedefe intisabını veya mülkiyetini ifade eder. Üçüncü şahıs zamiri olan ه unsuru ise Proto-Semitik dilde işaret ve gaib zamiri olarak köklü bir geçmişe sahiptir; İbranicede hū, Ugarit dilinde hwt ve Süryanicede hū biçimleriyle izlenir. Bu iki unsurun bir araya gelmesiyle oluşan yapı, bir şeyin işaret edilen üçüncü şahsa bağlanmasını, ona tahsis edilmesini ve onun hakkı kılınmasını sağlayan morfo-sentaktik bir kalıptır. Arap leksikografisinde kök olarak ele alınan له veya mükerrer formu لهله ise incelik, geniş ve seraplı düzlük anlamlarıyla fiziksel bir zemine işaret etmekle birlikte, Kur'an'daki yoğun kullanım tamamen harf-i cer ve zamir terkibine dayanır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Brockelmann ve Lipiński.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ل edatı ile zamirin birleşimi ve nâkıs kök ilişkisi | İstihkak ve mülkiyet bildiren cer harfinin zamirle birleşerek fethalanması ve müstakil bir işlev kalıbı kurmasıdır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice le- ve hū, Ârâmîce l- ve hū | Bütün Batı ve Güney Sami dillerinde yönelme edatı ile üçüncü şahıs zamirinin aynı birleşimi oluşturmasıdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik yönelme ve gösterim morfemleri | Afro-Asyatik dillerde yönelme bildiren dizeysel l- ögeleriyle paralellik gösterir. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen ve Brown-Driver-Briggs.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| له | Anlamlı | Aitlik, tahsis, serap ve incelik | Harf-i cer ve zamir terkibi olarak ona ait kılma; leksik olarak ince doku ve çöl serabı anlamı taşır. | Hedef kök; Kur'an'da 805 kez geçer. |
| هل | Anlamlı | Soru sorma, belirme ve ilk görünüş | Soru edatı olarak zihni yöneltme; hilalin belirmesi veya yağmurun ilk damlaması gibi aniden ortaya çıkma hareketidir. | Kur'an'da geçer; harflerin yer değiştirmesiyle oluşan istifham ve zuhur köküdür. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| له | Merkez | Aitlik ve lehte tahsis | Bir şeyin doğrudan hedef şahsın lehine, mülküne veya yetkisine bağlandığını bildirir. | Fayda, hak ediş ve ontolojik mülkiyeti ifade eder. |
| من | Komşu | Çıkış ve başlangıç | Hedefe yönelmeyi değil, bir kaynaktan ayrılmayı ve başlangıç noktasını gösterir. | Tahsis değil kaynak bildirir. |
| في | Komşu | Zarfiyet ve içkinlik | Bir şeye ait olmayı değil, bir kabın veya zamanın/mekânın içinde bulunmayı gösterir. | Mülkiyet bağı kurmaz, kapsama bildirir. |
| علي | Komşu | Üstünlük ve aleyhtelik | Lehine olanı değil, üzerine yüklenen borcu, külfeti veya sorumluluğu ifade eder. | Şahsın lehine değil aleyhine olan durumu kurar. |
| علي | Zıt | Külfet ve aleyhte olma | له fayda ve hak (lehine) kurarken, علي borç, yük ve yaptırım (aleyhine) kurar. | Hukukta ve ahlakta lehte olan ile aleyhte olanın kesin zıtlığıdır. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | له | Ona ait, onun için, onun lehine | Bir varlığın mülkiyetini, hakkını veya hedefini üçüncü şahsa tahsis eden yapı. | Kesin |
| Latince | Ei, illi, pro eo | Ona, onun için | Dativus (yönelme/aitlik) haliyle şahsa tahsisi ve onun faydasına olanı karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | To him, for him, his | Ona, onun için, ona ait | Yönelme, amaç ve mülkiyet işlevlerini bağlama göre ayrı ayrı ifade eder. | Kesin |
| Almanca | Ihm, für ihn, sein | Ona, onun için | Dativ nesne ve yönelim edatıyla lehte olma ve aitlik ilişkisini kurar. | Kesin |
| Fransızca | À lui, pour lui | Ona, onun için | Dolaylı tümleç ve tahsis edatı vasıtasıyla hedefe intisabı kurar. | Kesin |
Kaynak Wehr ve Oxford Latin Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لَهُ / لَهُمْ (Mülkiyet ve Egemenlik) | Mutlak ontolojik mülkiyet ve tek egemenlik | Göklerin ve yerin mülkünün yalnızca Allah'a ait olduğunu belirten tevhid bağlamı; Bakara 2:107, Âl-i İmrân 3:189. |
| فَلَهُ / فَلَهُمْ (İstihkak ve Karşılık) | Amelin doğrudan ödülü ve hak edilmiş ecir | İman edip salih amel işleyenlerin Rableri katındaki kesin mükâfatı; Bakara 2:62, Bakara 2:112. |
| لَهُ (Birlik ve Dengi Olmama) | Zatî teklik ve istihkakta eşsizlik | İhlas suresinde hiçbir şeyin O'na denk ve akran olamayacağının beyanı; İhlâs 112:4. |
| لَهَا (Sorumluluk ve Kazanç) | Nefsin kendi lehine kazandığı amel | Her benliğin kazandığı hayrın kendi lehine, yaptığı kötülüğün aleyhine oluşu; Bakara 2:286. |
| لَهُمْ (Azap ve Ceza Tahsisi) | İnkar ve zulmün zorunlu karşılığı olarak ceza | Kafirler ve zalimler için takdir edilmiş kaçınılmaz azap bağlamı; Bakara 2:7, Mâide 5:41. |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mülk ve Tevhid sıfatları | Varlığın mülkiyetinin mutlak olarak Allah'a ait olması ve O'na hiçbir şerikin isnat edilemeyeceği bahsi. | Lā şerīke leh ifadesindeki mutlak tahsis ve nefyin teyidi. |
| Fıkıh | Hak ve Borç dengesi | Leh ve aleyh kavramları üzerinden bir şahsın hak sahibi olması (istihkak) ile borç altına girmesi ayrımı. | Bir kimsenin menfaatine olan mülkiyet veya hak durumu. |
| Tefsir | Hasr ve Kasr belagatı | Edatın takdimi durumunda (lehu'l-mülk) hâsıl olan mutlak ihtisas ve tahsis incelikleri. | Yalnızca O'na ait kılma ve başkasından men etme anlamı. |
| Hadis | Dua ve İkrar metinleri | Tevhid kelimesi ve zikirlerde mutlak hamd ve şükrün Allah'a tahsis edilmesi. | İbadetin ve şükrün yegane merciine bağlanması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet ve Kulluk | Mutlak İstihkak | İbadet ve hamdin yalnızca Allah'a ait kılınması | Varlığın varoluşsal gayesinin tek bir mercie bağlanmasını sağlar. | Kesin |
| İlmi | İsnat ve Nedensellik | İntisap Bağı | Bilginin ve hükmün kaynağına nispet edilmesi | Bir sonucun veya hükmün ait olduğu temele bağlanması işlevidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve Yetki | Meşru Otorite | Nihai egemenlik ve emir koyma hakkının tahsisi | Hüküm verme yetkisinin kime ait olduğunu tescil eder. | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve Hak ediş | Mülkiyet Hakkı | Emeğin karşılığı olan değerin kişiye ait kılınması | Kazancın ve mülkiyetin hak sahibine tahsisini kurar. | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel eşleme ve değer atama (mapping / assignment) | Matematikte bir bağıntının tanım kümesindeki bir elemanı değer kümesindeki tek bir hedefe kesin olarak tahsis etmesi () hareketine karşılık gelir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Hak sahipliği ve mülkiyet intisabı (entitlement) | Hukuk ve ahlakta bir hakkın, menfaatin veya sorumluluğun doğrudan muhatabın şahsiyetine bağlanması prensibidir. | Kesin |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | İfadenin yalnızca teknik bir zamir birleşimi veya basit bir yönelme eki görülerek taşıdığı tahsis, mülkiyet ve ihtisas vurgusunun sıradanlaştırılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu terkip, ontolojik mülkiyetten amellerin ebedi karşılığına kadar uzanan; varlığın ve hakkın kime ait olduğunu belirleyen kurucu bir tevhidi eksendir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cümledeki tahsis (kasr) nüansının atlanması, Allah'a ait olan mutlak egemenliğin izafi varlıklara paylaştırılması gibi tevhidi zedeleyen anlamsal kaymalara yol açar. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın mülkiyetinin, hamdin, hükmün ve nihai hesabın kime ait olduğunu kuran temel sentaktik ve teolojik bağlaçtır; aidiyet eksenini inşa eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mülk ve hakimiyetin Allah'a hasredildiği ayetlerde, amellerin karşılığını bildiren vaad-vaid ayetlerinde ve İhlas suresi gibi tevhidin merkezinde yer alan metinlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın mutlak mülkiyet veya amellerinden bağımsız bir hak iddiasında bulunamayacağını gösterir; her hakkın ve karşılığın ilahi adalet ve mülkiyet çerçevesinde verildiğini tescil eder. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin, hakkın veya hükmün belirli bir üçüncü şahsa doğru yönlendirilerek ona raptedilmesi, tahsis edilmesi ve bağlanmasıdır.
- Soyut anlamVarlık düzeninde mülkiyet, egemenlik, lütuf ve cezanın meşru hak sahibine hasredilmesi ve ontolojik intisabın kurulmasıdır.
- Sistematik karşılıkHukukta mülkiyet ve istihkak; teolojide mutlak egemenlik ve ibadetin yalnızca hak eden mercie yöneltilmesidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde unsuru tahsis edilen mülkü, ameli, ecri veya hükmü; operatörü intisap ve tahsis hareketini (ل edatının işlevini); unsuru ise işaret edilen muhatabı (ه zamirini) temsil eder. Formül, değerinin doğrudan hedefine tahsis edilmesi sonucunda 'nin o hakka veya mülke meşru biçimde sahip olduğunu ve bağlandığını sembolize eder.