ما
م - ا
KÖK- 2.215 geçiş
- 1.635 ayet
- 15 sîga
- 6 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: -dığı şey
Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır.
Notlarım
Sözlükler(6)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR12.744 harfباب اللفيف من الميم
م ي م، م و م، م ا ء، م أ ي، و أ م، آ م، أ م م، ي م، أ م أ، و م أ، ي و م، أ م ه، ما، أ م، أ م ا مستعملات
ميم:
الميم: حرف هجاء، ولو قُصِرَتْ في اضطرار الشِّعر جاز. قال الخليل: رأيت يمانيا سُئل عن هجائه فقال: بابا، مِمْ مِمْ.. وأصاب الحكاية على اللّفظ، ولكنّ الذّين مدّوا أحسنوا بالمدّ.
والميمان هما بمنزلة النّونين من الجَلَمَين.
والميم مطبقة، لأنّك إذا تكلمت بها أطبقت.. والميم
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR56.577 harfباب اللفيف من حرف الميم
ميم ، موم ، موا ، ميا ، مأَى ، ماء ، وأم ، أم ، ما ، أما ، إما ، أم ، يم ، أما ، مأ ، آم ، يوم ، ويم ، ماء .
قال الليث : قال أبو عبد الرحمن : قد فنيت العربّية فلم يَبْق للميم إلا الَّلفيف .
ميم : قال الليث : الميم : حرف هجاء ، لو قصرت في اضطرار شِعْر جاز .
زعم الخليل أنه رأى يمانياً سُئل عن هجائه ، فقال : بابا ، مِمْ مِمْ .
قال : وأصاب الحكاية على اللَّفظ ، ولكن الذين
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR3.518 harf- في كلامهم عشرة: خمسة أسماء، وخمسة حروف. فإذا كان اسما فيقال للواحد والجمع والمؤنث على حد واحد، ويصح أن يعتبر في الضمير لفظه مفردا، وأن يعتبر معناه للجميع.
فالأول من الأسماء بمعنى الذي نحو: ﴿ويعبدون من دون الله ما لا يضرهم﴾ [يونس/18] (والآية بتمامها: {ويعبدون من دون الله ما لا يضرهم ولا ينفعهم ويقولون: هؤلاء شفعاؤنا عند الله، قل: أتنبئون الله بما لا يعلم في السموات ولا في الأرض سبحانه وتعالى عما
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR7.050 harfحَرْفُ نَفي وتكون بمعنى الذي، وتكون بمعنى الشَّرط، وتكون عِب ارة عن جميع أَنواع النكرة، وتكون موضُوعة موضع مَنْ، وتكون بمعنى الاسْتِفهام، وتُبْدَل من الأَلف الهاء فيقال مَهْ؛قال الراجز: قدْ وَرَدَتْ مِنْ أَمْكِنَهْ،
مِنْ هَهُنا ومِنْ هُنَهْ،
إِنْ لم أُرَوِّها فَمَهْ
قال ابن جني: يحتمل مَهْ هنا وجهين أَحدهما أَن تكون فَمَهْ زَجْراً منه أَي فاكْفُفْ عني ولستَ أَهلاً للعِتاب، أَو فَمَهْ يا إنسانُ
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR23.685 harf: ( *!ما ) : قالَ اللَّحْياني : مُؤَنَّثَة وإن ذُكِّرَتْ جازَ .
وقد أَلَّفَ في أَنْواعِها الإمامُ أَبو الحُسَيْن أَحمدُ بنُ فارِس بنِ زَكَريَّا رِسالَةً مُسْتقلةً ، ونحنُ نُوردُ لكَ إنْ شاءَ اللهاُ تعالى خُلاصَتَها في أَثْناءِ سِياقِ المصنِّفِ .
( تأْتي اسِميَّةً وحَرْفِيَّةً . فالاسمِيَّةُ ثلاثَةُ أَقْسام .
( الأوَّلُ ) : تكونُ ( مَعْرِفَةً ) بمعْنَى الذي ولا بُدَّ لَها مِن صِلَةٍ كما لا
: ( *!ما ) : قالَ اللَّحْياني : مُؤَنَّثَة وإن ذُكِّرَتْ جازَ . وقد أَلَّفَ في أَنْواعِها الإمامُ أَبو الحُسَيْن أَحمدُ بنُ فارِس بنِ زَكَريَّا رِسالَةً مُسْتقلةً ، ونحنُ نُوردُ لكَ إنْ شاءَ اللهاُ تعالى خُلاصَتَها في أَثْناءِ سِياقِ المصنِّفِ . ( تأْتي اسِميَّةً وحَرْفِيَّةً . فالاسمِيَّةُ ثلاثَةُ أَقْسام . ( الأوَّلُ ) : تكونُ ( مَعْرِفَةً ) بمعْنَى الذي ولا بُدَّ لَها مِن صِلَةٍ كما لا بُدَّ للذي مِن صِلَةٍ ، ( وتكونُ ناقِصَةً ) ، كقوله تعالى : ﴿ما عِنْدَكُمْ يَنْفَدُ وما عِند الله باقٍ﴾ ؛ و ) تكونُ ( تامَّةً وهي نَوعانِ : عامَّةٌ وهي مُقَدَّرَةٌ بقَوْلِكَ الشيءَ ، وهي التي لم يَتَقَّدَمْها اسمٌ ، كقوله تعالى : ﴿إنْ تُبْدوا الصَّدَقاتِ فنِعِمَّا هي﴾ ، أَي فَنِعْمَ الشَّيءُ هي ) ، وقيلَ : التَّقْديرُ في الآيةِ : فنِعْمَ الشيءُ شيئاً إبداؤُها فحُذِفَ الإبْداءُ وأُقِيم المَكْنيُ مقامَه أَعْنِي هي فما حينَئِذٍ نَكِرَة ؛ قالَهُ ابنُ فارِس . ( وخاصَّةً : وهي التي يَتَقَدَّمُها ذلكَ ويُقَدَّرُ مِن لَفْظِ ذلكَ الاسْمِ ، نحوُ ) قولِهم : ( غَسَلْتُه غَسْلاً نِعِمَّا أَي نِعْمَ الغَسْلُ ) . ( القسم ( الثَّاني ) مِن الأَقْسامِ الثَّلاثَةِ : تكونُ ( نَكِرَةً مجردةً عن معْنَى الحَرْفِ ، وتكونُ ناقِصَةً وهي المَوْصوفةُ ) ؛ وقالَ الجَوْهرِي : يَلْزَمُها النَّعْت ( وتُقَدَّرُ بقَوْلِكَ شيءٍ نحْو : مَرَرْتُ *!بما مُعْجِبٍ لكَ أَي بشيءٍ مُعْجِبٍ لكَ ؛
و ) تكونُ ( تامَّةً وتَقَعُ في ثلاثَةِ أَبوابٍ : التّعَجُّبُ ) : كقولك : ( ما أَحْسَنَ زَيْداً ، أَيْ شيءٌ أَحْسَنَ زَيْداً ) ، وقالَ ابنُ فارِس : قال بعضُ النَّحويِّين ما التي تكونُ نَكِرَةً قَوْلهم في التَّعَجُّبِ ما أَحْسَنَ زَيْداً ، ونحنُ نُخالِفُ هذا القَوْلَ لأنَّ أَصْلَ ما هذه الاسْتِفهامُ فهي نَكِرَةٌ ، ومنه قوله تعالى : ﴿فنِعِمَّا هي﴾ ، ( و ) ومِن ذلكَ ( بابُ نِعْمَ وبِئْسَ نحوُ : غَسَلْتُه غَسْلاً نِعِمَّا ، أَي نِعْمَ شيئاً ) ، قال ابنُ فارِس : ومِن وُجُوهِ ما التي تَتَّصِلُ بنِعْمَ وبِئْسَ كقَوْله تعالى : ﴿بِئْسَمَا اشْتَروا به أَنْفُسَهم﴾ ، وقوله : ﴿إنَّ ااَ نِعِمَّا يَعظكُم به﴾ ، فما في الآيتين جَمِيعاً اسْمٌ . وقال بعضُ عُلمائِنا : يحْتَملُ أَنْ يكونَ ما مَعْرِفةً وأَنْ يكونَ نَكِرَةً ، فإنْ قُلْنا إنَّه مَعْرفَةٌ فمَوضِعُه رَفْعٌ ، وإنْ قُلْنا إنَّه نَكِرَةٌ ففي مَوْضِعِ نَصْبٍ ، وقالوا تَقْديرُه : إنَّ اللهاَ نِعْمَ الذي يعظكُم به مَوْعِظَته ، وفي النّكِرَةِ : نِعْم شيئاً يَعظكُم به مَوْعِظَته ، وإنَّما حُذِفَ ذِكْرُ المَوْعظَةِ لأنَّ الكَلاَمَ دالٌّ عليه ، وقوله تعالى : ﴿مثلاً مَّا بَعُوضَة﴾ ، فقال قَوْمٌ : ما نَكِرَة وبَعوضَة نَعْتٌ له قالوا *!فما فوقها نَكِرَة أيضاً وتقديرُه أن الله لا يستحيي أن
يضرب مثلاً شيئاً بَعوضَة فشيئاً قال ومن النكرة قوله ربَّما تكره النُّفُوسُ مِن الأَمْرِ . فما هذه نَكِرَةٌ تَقْديرُه رُبَّ شيءٍ تَكْرَهه . ( وإذا أَرادُوا المُبالَغَةَ في الإِخْبارِ عن أَحَدٍ بالإكْثارِ مِن فِعْلٍ كالكِتابَةِ قالوا : إنَّ زَيْداً *!مما أَن يَكْتُبَ ، أَي أَنَّه مَخْلُوقٌ مِن أَمْرِ ، ذلكَ الأَمْرُ هو الكِتابَةُ ) . ( القسْمُ ( الثَّالثُ ) مِن الأقْسامِ الثَّلاثَةِ : ( أَنْ تكونَ نَكِرَةً مُضَمَّنَةً معْنَى الحَرْفِ وهي نَوْعانِ ) ؛ ذكرَ النَّوْع الأوَّل كما تَرَى ولم يذكر النَّوْع الثاني إلاَّ بَعْد ماذا فليُتَنَبَّه لذلكَ ؛ ( أَحَدُهما : الاسْتِفْهامِيَّةُ ومَعْناها أَيُّ شيءٍ نحوُ ) قوله تعالى : ﴿ما هي﴾ ، وقوله تعالى : ﴿ما لَوْنُها﴾ ، وقوله تعالى : ﴿*!وما تِلْكَ بيَمِينكَ﴾ . قالَ ابنُ برِّي : ما يُسْأَلُ بها عَمَّا لا يَعْقِل وعن صِفاتِ مَنْ يَعْقِل ، تقول : ما عَبْدُ اللهاِ ؟ فتقولُ : أَحْمَقُ أَو عاقِلٌ . وقال الأزْهرِي : الاسْتِفْهامُ *!بما ، كقولك : ما قوْلُكَ في كذا ؟ والاسْتِفْهامُ بما مِن اللهاِ لعِبادِه على وَجْهَيْن : هو للمُؤْمنِ تَقْرِيرٌ ، وللكافِرِ تَقْريعٌ وتَوْبيخٌ ، فالتَّقريرُ كقوله ، عزَّ وجلَّ ، لموسَى : { وما تِلْكَ بِيَمينِكَ يا مُوسَى قالَ
هي عَصايَ } ، قَرَّره اللهُ أَنَّها عصاً كَراهَة أَنْ يَخافَها إذا حوَّلَها حَيَّةً ، قال : وتَجِيءُ ما بمعْنَى أَيّ كقولِه ، عزَّ وجلَّ : ﴿ادْعُ لَنا رَبَّك يُبَيِّن لنا ما لَوْنُها﴾ ، المَعْنى أَيُّ شيءٍ لَوْنُها ، وما في هذا المَوْضِعِ رَفْعٌ لأنَّها ابْتِداءٌ ورَافِعُها قولُه لَوْنُها . وقال ابنُ فارِس : الاسْتِفْهامُ *!عَمَّا يَعْقِل *!وعَمَّا لا يَعْقِل إذا قالَ القائِلُ : ما عنْدَكَ مُسْتفهماً ؟ فجوابُه : الإخبارُ بما شاءَ المُجِيبُ مِن قوْلِه رَجُلٌ أَو فَرَسٌ أَو غَيْر ذلكَ مِن سائِرِ الأنواعِ ، فأَما أَنْ يقولَ زَيْدٌ أَو عَمْرٌ و فلا يَجوزُ ذلكَ ، وناسٌ قد أَوْمَأوا إلى إجازَتِه على نِيَّةِ أن تكونَ ما بمعْنَى مَنْ ؛ وسَيَأْتي تَفْصِيلُ ذلكَ آخِرَ التَّرْكيبِ . ( ويَجبُ حَذْفُ أَلِفِها ) ، أَي إذا كانتْ اسْتِفْهامِيَّةً تأْتي مَحْذوفَةَ الألِفِ ، ( إذا جُرَّتْ ) ، أَي جَرَرْتها بحَرْفٍ جارَ ، ( وإبْقاءُ الفَتْحةِ ) على ما قَبْل المَحْذُوفِ لتكونَ ( دَلِيلاً عليها ) ، أَي على الألِفِ المَحْذوفَةِ ، ( *!كفِيمَ *!وإِلام *!وعَلامَ ) *!ولِمَ *!وبِمَ وعمَّ ، ( ورُبَّما تَبِعَتِ الفتحةُ الأَلِفَ في الشِّعْرِ ) ضَرُورةً ( نحوُ ) قولِ الشاعرِ : ( يا أَبَا الأَسْوَدٍ *!لِمْ خَلَّفْتَنِي بسكونِ المِيم . ( وإذا رُكِّبَت ما الاسْتِفْهامِيَّةُ مع ذا ) للإشارَةِ ( لم تُحْذَفْ أَلِفُها ) . ثم شرعَ في بَيانِ *!ماذا وإنما لم
يفردْ له تَرْكيباً مُسْتَقلاًّ لكَوْنه مُرَكَّباً مِن ما وذا ، ولذا ذَكَرَه بعضُ الأَئِمةِ في تَرْكيبِ ذا فقالَ : ( وماذا : تأْتي على أَوْجُهٍ : . ( أَحدُها ) : أَنْ ( تكونَ ما اسْتِفْهاماً وذا إشارَةً نحوُ ) قولهم : ( *!ماذا التَّوانِي ) ، و ( ماذا الوُقوفُ ) ، تَقْديرُه : أَيّ شيءٍ هذا التَّواني وهذا الوقوف . ( الثاني : ) : أَنْ ( تكونَ ما اسْتِفْهاماً وذا مَوْصولةً ، كقولِ لبيدٍ : ( أَلا تَسْأَلانِ المَرْء ماذا يُحاوِلُ ( أَنَحْبٌ فيُقْضى أَم ضَلالٌ وباطِلُ ؟ ( الثَّالث : يكونُ ماذا كُلّه اسْتِفْهاماً على التَّرْكِيبِ كقولِكَ : لماذا جِئْتَ . ( الَّرابعُ : أَنْ يكونَ ماذا كُلُّه اسمَ جِنْسٍ بمعْنَى شيءٍ أَو بمعْنَى الذي ) ، قال اللَّيْثُ : يقالُ : ماذا صَنَعْتَ ؟ فتقولُ : خَيْرٌ وخَيْراً ، الرَّفْعُ على مَعْنى الذي صَنَعْت خَيْرٌ ، وكَذلكَ رفع قول الله ، عزَّ وجلَّ : ﴿ويَسْألُونَك ماذا يُنْفِقُونَ قُلِ العَفْوُ﴾ ، أَي الذي يُنْفِقُونَ هو العَفْوُ مِن أَمْوالِكُم . وقال الزجَّاج : مَعْنى ماذا يُنْفِقُونَ
على ضَرْبَيْن : أَحدُهما : أنْ يكونَ ذا في معْنَى الذي ويكونَ يُنْفِقُونَ مِن صِلَتِه ، المَعْنَى يَسْأَلُونَك أَيُّ شيء ، يُنْفِقُونَ ، كأَنَّه بَيَّنَ وجْهَ الذي يُنْفِقُون لأنَّهم يَعْلمونَ ما المُنْفَق ، ولكنَّهم أَرادُوا عِلم وَجْهِه ، قالَ : وجائِزٌ أَنْ يكونَ ما مع ذا بمنْزِلَةِ اسْمٍ واحِدٍ ، ويكون المَوْض
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.333 harfمَا ذ when following كُلّ or اِنَّ or أَيْنَ or أَىّ, if having the signification of الَّذِى, is written separately. (El-Hareeree, in De Sacy's Anthol. Gram. Ar., p. 67 of the Ar. text.) ― -b2- مَا added to certain adverbial nouns is not merely redundant, but gives to them a conditional and general signification; as in أَيْنَمَا Wherever; and حَيْثُمَا Wherever, and whenever; &c.: see Kur, ii.
Sîgalar(15)
- مَا-dığı şey+14 anlam(مَا)×1.005
- وَمَاDeğil+10 anlam(وَمَا)×646
- بِمَا-dığı şeyi+13 anlam(بِمَا)×296
- مِمَّا- şeyden+3 anlam(مِمَّا)×111
- فَمَاDeğil+9 anlam(فَمَا)×88
- لِمَا-şeyi+3 anlam(لِمَا)×35
- وَمِمَّاVe - şeyden+1 anlam(وَمِمَّا)×11
- فَبِمَاÖyleyse -ması sebeiyle+2 anlam(فَبِمَا)×6
- لَمَا-şey+1 anlam(لَمَا)×6
- وَبِمَاVe -ması sebebiyle+1 anlam(وَبِمَا)×6
Mücavir kökler628 mücavir (1.180 toplam)
- أله
753 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- كون
488 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
- علم
325 ortak ayet · Dağın sivri noktası demektir
- عمل
175 ortak ayet · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- كسب
56 ortak ayet · Kazandı
- نفس
141 ortak ayet · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
- شيأ
198 ortak ayet · Şey
- قول
480 ortak ayet · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- أرض
187 ortak ayet · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- نزل
121 ortak ayet · “Nezle” konaklama yeri demektir
- جيأ
122 ortak ayet · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- بين
187 ortak ayet · Beyn topraktaki yarık demektir
Geçtiği ayetler(1.635)
Bu kök 1.635 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.
مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضَاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُمَاتٍ لَا يُبْصِرُونَ
-dığı şeyOnların misali; ateş yakan kimsenin misali gibidir ki, ateş çevresindekileri aydınlatınca, Allah onların ışığını giderdi. Karanlıkların içerisinde görmez halde bırakıverdi.
إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ …
-ması - şey - değilŞüphe yok ki, Allah, bir sivri sineği ve ondan küçük bir şeyi misal getirmekten çekinmez. İman etmiş olanlar bunun Rablarından bir gerçek olduğunu bilirler. Kafirler ise; Allah bu misali vermekle ne murad etmiş? derler. Allah onunla bir çoğunu sapıtır, bir çoğunu da hidayete erdirir. Bununla fasıklardan başkasını saptırmaz.
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولَئِكَ هُمُ الْخَاسِرُونَ
-dığı şeyAllah’ın ahdini pekiştirdikten sonra bozanlar, birleştirilmesini emrettiği şeyi koparanlar, yeryüzünde fesad çıkaranlar, işte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir.
هُوَ الَّذِي خَلَقَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا ثُمَّ اسْتَوَى إِلَى السَّمَاءِ فَسَوَّاهُنَّ سَبْعَ سَمَوَاتٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
-dığı şeyYerde ne varsa hepsini sizin için yaratan, sonra göğe yönelip onları yedi gök halinde düzenleyen O’dur. O, her şeyi bilendir.
… وَنَحْنُ نُسَبِّحُ بِحَمْدِكَ وَنُقَدِّسُ لَكَ قَالَ إِنِّي أَعْلَمُ مَا لَا تَعْلَمُونَ
-dığı şeyHani Rabbın meleklere: Ben, yeryüznde bir halife yaratacağım, demişti de melekler: Biz seni hamd ile tesbih, takdis eder dururken yeryüzünde fesad çıkarıp, kanlar dökecek kimse mi yaratacaksın? demişlerdi. Allah da: Sizin bilmediklerinizi ben bilirim, buyurmuştu.
قَالُوا سُبْحَانَكَ لَا عِلْمَ لَنَا إِلَّا مَا عَلَّمْتَنَا إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ
-dığı şeyMelekler ise: Sana tesbih ederiz, bize öğrettiğinden başka bilgimiz yok. Alim, Hakim Sensin Sen, demişlerdi.
… أَقُلْ لَكُمْ إِنِّي أَعْلَمُ غَيْبَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَأَعْلَمُ مَا تُبْدُونَ وَمَا كُنْتُمْ تَكْتُمُونَ
-dığı şeyAllah: Ey Adem, onları`adları ile kendilerine bildir, dedi. Adem, adlarını söyleyince; Size demedim mi ki ben, göklerin de, yerin de gizliliklerini muhakkak bilirim. Ve sizlerin neyi açıklayıp neyi gizler olduğunuzu da bilirim, buyurdu.
وَظَلَّلْنَا عَلَيْكُمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْكُمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ
-dığı şeyVe üstünüze bulutları gölge yaptık. Kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiğimiz şeylerin iyilerinden, güzellerinden yeyin. Onlar bize değil ancak kendi nefislerine zulmekteydiler.
… أَدْنَى بِالَّذِي هُوَ خَيْرٌ اهْبِطُوا مِصْرًا فَإِنَّ لَكُمْ مَا سَأَلْتُمْ وَضُرِبَتْ عَلَيْهِمُ الذِّلَّةُ وَالْمَسْكَنَةُ وَبَاءُوا بِغَضَبٍ مِنَ …
-dığı şeyHani; siz, Ey Musa, biz bir çeşit yemeğe elbette dayanamayız. Rabbına dua et de bizim için yerde yetişen samısak, sebze, acur, mercimek ve soğan bitirsin, demiştiniz, Musa da; siz bayağı olan şeyle hayırlı olanı değiştirmek mi istiyorsunuz? Öyleyse bir şehre inin, istediğiniz şeyler vardır, demişti. Onların üstüne horluk ve yoksulluk vuruldu. Allah’ın gazabına uğradılar, şüphesiz ki bu; Allah’ın âyetlerini inkâr ettiklerinden, peygamberlerini de haksız yere öldürdüklerindendi. Bu, isyan ettiklerinden, aşırı gider olduklarındandı.
وَإِذْ أَخَذْنَا مِيثَاقَكُمْ وَرَفَعْنَا فَوْقَكُمُ الطُّورَ خُذُوا مَا آتَيْنَاكُمْ بِقُوَّةٍ وَاذْكُرُوا مَا فِيهِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ
-dığı şeyHani sizden sapasağlam söz almıştık. Tur’u da üstünüze kaldırmıştık. Size veridğimize sımsıkı sarılın, onda olanları hatırlayın ki sakınmış olasınız.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ما |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | İki harfli, gayr-ı akil nesnelik, olumsuzluk ve şart bildiren müşterek edat |
| Bağlamsal Yakın Kökler | من, الذي, إن |
| Zıt Kök | بلى |
| Çekirdek Özet 1 | Akıl taşımayan varlıklara, durumlara ve fiillere işaret eden nesnel gönderim ile kesin olumsuzlama |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da nesnel varlık alanını kuşatma, ilahi iradenin kapsayıcılığı ve inkarı mutlak olarak nefyetme |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık ve hüküm alanında mutlak genellik, nesnel belirsizlik veya varlık-hüküm bağının değillenmesi |
| Kritik Hata Riski | Edatın mevsûle, nâfiye veya istifhâmiyye yönlerinin karıştırılması sonucu ayetin olumlu yargısının olumsuz, olumsuz yargısının olumlu anlaşılması |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ما | Varlık alanına, akıl dışı nesnelere veya soyut durumlara işaret eden en yalın sescil kalıp olup bağlama göre nesnel belirsizlik, soru veya olumsuzlama bildirir | Veri bulunamadı | Asli iki harfli edat yapısında olduğu için üçüncü harf eklenmesi söz konusu değildir |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| م | Su | Akışkanlık, kuşatıcılık, belirsiz ve yaygın nesnel alanın maddesel zeminini oluşturur |
| ا | Öküz başı | Açığa çıkma, keskinleşme, bir yöne doğru kuvvetle atılma ve sınırı belirleme hareketini katar |
| ما | Kuşatıcı nesnel alanın sınırlanıp açığa vurulması | Akışkan ve genel olan varlık veya durum zeminine yönelerek onu soruyla belirleme, mevsulle işaret etme veya mutlak olarak değilleme hareketini doğurur |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel bir cismi değil, konuşma eyleminde somut bir nesneye veya duruma işaret etmeyi ya da bir eylemin gerçekleşmediğini keskin biçimde bildiren ilksel seslenimsel işlevi temsil eder |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde hem akıl dışı varlıklara yönelen soru ve mevsul işlevinde hem de Hicaz ve Necid lehçelerinde fiil ve isim cümlelerini mutlak olumsuzlayıcı nâfiye olarak geniş biçimde yer almıştır; nitekim erken Arapça şiir şahidinde soru ve hayret edatı olarak kullanılmıştır: قد وردت من أمكنه / من ههنا ومن هنه / إن لم أروها فمه |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ebü'n-Necm el-İclî'nin şiirinde zaman zarfına bitişen zâide ve tekit işleviyle şahit kılınmıştır: الله نجاك بكفي مسلمت / من بعدما وبعدما وبعدمت |
Kaynak Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, el-Mufradāt.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinin ortak miras katmanında kök, özellikle Batı ve Orta Sami dillerinde hem soru zamiri hem de ilgi adılı olarak çok köklü bir geçmişe sahiptir. Proto-Sami biçiminde soru edatı ve belirsizlik zamiri olarak var olan ses yapısı, Doğu Sami kolunda Akadca dilinde soru bildiren biçimiyle tespit edilir. Kuzeybatı Sami dillerinde, özellikle İbranice ve Süryanice sahasında soru kökü olarak asli yerini korumuş; ancak Arapçada gelişen kullanım çizgisi, bu soru ve ilgi işlevine ilave olarak Güney ve Orta Sami kollarında görülen yenilikçi bir semantik kaymayla geçmiş zaman ve şimdiki zaman fiillerini değilleyen güçlü bir olumsuzluk edatı hüviyeti de kazanmıştır. Bu durum, varlığın ne olduğunu sorgulayan ilksel ses yapısının zamanla o şeyin bulunmadığını ilan eden olumsuzluk düzlemine genişlemesiyle açıklanır.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ما edatının soru, mevsûl, şart ve nefiy biçiminde çok işlevli dallanması | İlksel nesnel soru ve belirsizlik işlevinden türeyerek isimleşmiş ilgi adılına ve oradan varlığı değilleyen nefiy kalıbına genişlemiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice soru edatı מָה ve Süryanice ilgi-soru edatı ܡܐ biçimleriyle ortak köken | Sami dillerinde akıl dışı nesnelere sorulan soru ve nesnel bağlaç iken Arapçada buna ilave olarak olumsuzluk işlevi yerleşmiştir | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik dil ailesi genelindeki m- tabanlı soru ve ilgi biçimleri | Berberi ve Mısır dillerindeki soru ve işaret unsurlarıyla morfolojik paralellikler taşır | Muhtemel |
Kaynak HALOT, Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ما | Anlamlı | Nesnel ilgi, soru ve mutlak olumsuzlama | Kur'an'da en yüksek frekansa sahip edatlardan biri olup gayr-ı akil mevsul, şart, istifham ve nefiy bildirir | Kur’an’da geçer (hedef kök) |
| أم | Anlamlı | İki durum arasında sorgulama ve karşıtlık kurma | İki hükümden birini tayin etmeyi isteyen muttasıl veya cümlenin yönünü çeviren munkatı‘ istifham ve bağlaç edatıdır | Kur’an’da geçer |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ما | Merkez | Nesnel işaret, ilgi, soru ve olumsuzlama | Akıl taşımayan varlıklara, durumlara, fiillere ve mutlak olumsuzluğa işaret eder | Kur'an'da gayr-ı akil için genel mevsul ve geniş zamanlı olumsuzluk edatıdır |
| من | Komşu | Şahıs ve özne ilgisi | Akıl sahibi varlıkları doğrudan hedef alması bakımından ayrılır | ما nesne ve durumları, من ise şuurlu failleri merkeze alır |
| الذي | Komşu | Belirli ilgi adılı | Belirlilik ve işaret değeri kesinleşmiş durumlar için kullanılır | ما nekire ve tümel nesnelliğe açıkken الذي belirlenmiş özneleri bağlar |
| إن | Komşu | Şart ve olumsuzlama | Olasılık ve şart zemininde kurgulanması bakımından ayrılır | Bazı bağlamlarda olumsuzluk bildirse de asli yapısı şart ve tahkik eksenlidir |
| بلى | Zıt | Tasdik ve olumsuzluğu iptal | Olumsuz bir soruyu veya inkarı iptal ederek olumlu hükmü kurar | ما ile kurulan olumsuzluk veya belirsizlik yapısını doğrudan ispatlayan zıt edattır |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ما | Şey, ne, -dığı şey, değil | Nesnel ilgi adılı, soru işareti ve olumsuzluk bildiren çok işlevli edattır | Kesin |
| Latince | quod, quid, non | O şey ki, ne, değil | Latince quod mevsul işlevini, quid soru işlevini, non ise olumsuzluk işlevini ayrı ayrı karşılar | Güçlü |
| İngilizce | what, that which, not | Ne, o şey ki, değil | İngilizcede tek bir sözcük bu üç alanı kapsamaz; what ve that which mevsul-soruyu, not nefiy işlevini verir | Güçlü |
| Almanca | was, das was, nicht | Ne, o şey ki, değil | Almancada was ilgi ve soru boyutunu, nicht ise cümlenin değillenmesini üstlenir | Güçlü |
| Fransızca | ce que, quoi, ne...pas | O şey ki, ne, değil | Fransızcada ce que nesnel mevsulü, quoi soruyu, ne...pas ise mutlak olumsuzluğu yansıtır | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Robert French Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Nâfiye (olumsuzluk bildiren) | Değil, -medi, yok | Şimdiki ve geçmiş zaman hükümlerini kesin biçimde iptal eden bağlamlar; örnek Bakara 2:16, Âl-i İmrân 3:159, Tebbet 111:2 |
| Mevsûle (ilgi adılı olan) | O şey ki, -dığı şeyler | Akıl dışı varlıkların, yaratılanların ve durumların tamamını niteleyen bağlamlar; örnek Bakara 2:4, Lokmân 31:27, Felak 113:2 |
| Şartiyye (şart koşan) | Her ne ki, ne yaparsa | Cezm edatı olarak amelde bulunma ve karşılık görme bağlamları; örnek Bakara 2:197, Âl-i İmrân 3:115, Fâtır 35:2 |
| İstifhâmiyye (soru yönelten) | Ne, nedir, niçin | Anlamı sorgulama, hayret uyandırma veya kınama bağlamları; örnek Tâhâ 20:17, Neml 27:35, Kâria 101:2 |
| Masdariyye (mastara dönüştüren) | -ması, -dığı sebebiyle | Fiili mastar anlamına büründürerek sebep ve birliktelik bildiren bağlamlar; örnek Âl-i İmrân 3:159, Tevbe 9:77, Şûrâ 42:30 |
| Kâffe ve zâide (pekiştirme ve ameli durduran) | Ancak, sadece, pek az | Başta إن olmak üzere edatların amelini engelleyip manayı hasreden bağlamlar; örnek Âl-i İmrân 3:79, Kehf 18:110, Mü'minûn 23:40 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Uluhiyet ve sıfat bahisleri | Allah'ın zatı için mâhiyet sorusunun sorulamayacağı ve nefiy cümlelerinin tevhide delaleti | Gayr-ı akil nesnelik bildiren yapının ilahi zat için ancak mutlak kuşatıcılık veya tenzih bağlamında kullanılması |
| Fıkıh | Hükümlerin genel ve özel oluşu | Lafzın mutlak umûm bildirip bildirmediği ve tahsise uğrama kuralları | Şer'i hitapta lafzın geçtiği her yerde bütün nesne ve fiilleri içine alan umûm lafız olarak kabul edilmesi |
| Tefsir | İrab ve mana tercihleri | Bir ayetteki edatın mevsûl mü, nâfiye mi yoksa masdariyye mi olduğu ihtilafları | Edatın türünün değişmesiyle ayetin müspet bir habere mi yoksa mutlak bir inkara mı dönüştüğünün tespiti |
| Hadis | Şer'i kural ve nehiy formülasyonları | Nebevi buyruklarda geniş kapsamlı nehiy ve emir kiplerinin tesisi | Bütün yasaklanan fiilleri tek tek saymak yerine lafzın genelliğiyle tek bir kaide altında toplama işlevi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve inanç hiyerarşisi | Yaratılmış nesneler alanı ve tenzih kalkanı | Tenzih ve yaratılmışlar alemini sınırlama | İlahi zat dışındaki bütün nesnel varlıkları kuşatırken aynı zamanda şirki değilleme işlevi görür | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve ontoloji | Bilginin nesnesi ve araştırılan olgu | Bilgiye konu olan nesnelliğin sınırını çizme | Üzerinde akıl yürütülen her türlü nesne, olay ve tecrübeyi nesnel bir bütünlük olarak tanımlar | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki meşruiyet ve kamu alanı | Kamusal hükümlere konu olan eylem ve yasalar | Kanunilik ilkesi ve yetki sınırlarının tayini | Hükmün hangi nesnel şartlara ve olaylara bağlanacağını belirleyen normatif çerçeveyi kurar | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet, emtia ve harcama | Mala, kazanca ve infaka konu olan iktisadi değer | İktisadi nesnelliği ve tasarrufları kapsama | İnsanın kazandığı, infak ettiği veya harcadığı bütün somut ve soyut iktisadi varlıkları ifade eder | Kesin |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Mantıksal değilleme operatörü ve evrensel nesne kümesi | Matematiksel mantıkta önermenin doğruluk değerini tersine çeviren değilleme işlemi ile küme teorisinde nesneleri kapsayan evrensel küme elemanını karşılar | Kesin |
| Beşeri bilimler | Pozitif hukukta nesnellik ilkesi ve davranış normu | Hukuk felsefesinde süjenin karşısında yer alan tüm hak, borç ve eşya alanını tanımlayan nesnel hukuk zeminiyle örtüşür | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatın zengin işlevlerinin göz ardı edilip yalnızca basit bir olumsuzluk sözcüğü veya sıradan bir ilgi bağlacı olarak yüzeysel biçimde tercüme edilmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kelamın bütününde hem varlıklar alemini nesnel olarak kuşatan ilgi adılı, hem varlığı kökten değilleyen ontolojik tenzih vasıtası, hem de sebep-sonuç ilişkilerini kuran masdar yapısıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Edatın mevsûl olduğu bir yerde olumsuzluk, olumsuzluk olduğu bir yerde mevsûl kabul edilmesi ilahi vaadin tehdide, emrin yasaklamaya veya bir hükmün zıddına dönüşmesine yol açar |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an metninde en sık tekrarlanan yapı taşlarından biri olup cümlelerin olumlu-olumsuz eksenini, nesnel aidiyetini ve mantıksal şartını tek başına belirlediği için metnin omurgasını kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnfak ayetlerinde iktisadi nesneyi belirlerken, uluhiyet ayetlerinde şirki nefyederken ve ahkam ayetlerinde ilahi bağlayıcılığın kapsamını tayin ederken belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Ayetlerdeki ifadeleri parçacı yaklaşımla tercüme ederken irabın gerektirdiği anlamsal yönü gözden kaçırma ve olumsuzluk ile ilgi adılı arasındaki sınırları belirsizleştirme hatasını düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamAkıl dışı varlıklara, somut nesnelere, olaylara ve eylemlere işaret eden veya bir durumun yokluğunu bildiren en temel sescil gönderim aracıdır.
- Soyut anlamDüşünce ve dil dizgesinde nesneleri tümel bir kategori altında toplama, bir yargıyı kesin olarak değilleme veya varlık-hüküm ilişkisini sebep bağıyla düğümleme yeteneğidir.
- Sistematik karşılıkMantıksal ve şer'i sistemde nesne dünyasının sınırlarını belirleyen tümel değişken ile hükmün geçerlilik zeminini açan veya kapatan anahtar işlevidir.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde evrensel nesneler kümesini, mantıksal ikili doğruluk durumunu temsil eder. Bu yapıdan türeyen fonksiyon, ilgi adılı ve nesnel alan olarak kümesini üretirken, olumsuzluk ve değilleme fonksiyonu olarak da önermesini ortaya çıkarır; böylece edatın hem nesnel ilgi hem de mantıksal nefiy kutupları tek bir sembolik dizgede bütünleşir.