نكس
ن - ك - س
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Bir ucu körelmiş iki uçlu kazıktır.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bir ucu körelmiş iki uçlu kazıktır.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.216 harfالكاف والسين والنون معهما
ك ن س، س ك ن، ن ك س، ن س ك مستعملات كنس: الكَنْسُ: كسح القمام عن وجه الأرض. والكُناسَةُ: ملقاها.
والكِناسُ: مولج للوحش من البقر يستكن فيه من الحر والصر، ثم يذهب إذا أمسى، فإذا صار مألفاً فهو تولجه، وكَنَسَتْ، وتكنّست: دخلته، وقوله:
شاقتك ظعن الحي حين تحملوا فتكنّسوا قطناً تصير خيامهـا
أي: دخلوا في هوادج جللت بثياب القطن.
وقوله جل ذكره: "الجوار الكُنَّس": النجوم التي
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR570 harfنَكَسْتُ الشيء أنْكُسُهُ نَكْساً: قلبته على رأسه فانْتَكَسَ. ونَكَّسْتُهُ تَنْكيساً. والناكِسُ: المُطأطئ رأسه. وجمع في الشعر على نواكِسَ وهو شاذٌّ. قال الفرزدق:
وإذا الرجالُ رَأًوْا يزيدَ رأيتَهُـمْ خُضْعَ الرقابِ نواكِسَ الأبْصارِ
والوِلادُ المَنْكوسُ: الذي تخرج رجله قبل رأسه. وهو اليَتْنُ. والمُنَكِّسُ من الخيل: الذي لا يسمو برأسه. والنُكْسُ بالضم: عَوْدُ المريض بعد النَقَهِ. وقد نُكِسَ
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR13.027 harfك س ن
كنس ، سكن ، نسك ، نكس ، سنك : ( مستعملة ) .
سنك : أهمله الليث : ورَوى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : السُّنُكُ : المَحَاجُّ اللَّيِّنة ، ولم أسمعه لغيرِه ؟ .
كنس : قال الليث : الكَنْسُ : كَسْحُ القُمامِ عن وجه الأرض ، والكُنَاسةُ : مُلْقاها ، والكِناسُ : مَوْلِجٌ للوحْش من البقر تَسكنُ فيه من الحرِّ .
يقال : كنَسَتِ الظِّبَاءُ ، وتَكَنَّسُوا . وقال
لبيد :
شَاقَتْكَ ظُعْنُ الحيِّ حين
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR7.506 harf(باب النون والكاف وما يثلثهما)
(نكل) النون والكاف واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على مَنعٍ وامتناع، وإليه يرجع فروعه. ونَكَل عنه نُكولاً يَنكِل. وأصل ذلك النِّكْل: القَيْد، وجمعه أنكال، لأنَّه يَنْكُل: أي يَمنَع. والنِّكْل: حديدة اللِّجام. وهو ناكلٌ عن الأمور: ضعيفٌ عنها. وقال ابن دُريد: رماه [اللهُ بنُكْلِهِ وبِنُكلَةٍ، أي رماه بما([1])] ينكِّله.
ومن الباب نَكَّلت به تنكيلاً، ونَكَّلت به نَكالاً، وهو
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR539 harf- النكس: قلب الشيء على رأسه، ومنه: نكس الولد: إذا خرج رجله قبل رأسه، قال تعالى: ﴿ثم نكسوا على رؤسهم﴾ [الأنبياء/65] والنكس في المرض أن يعود في مرضه بعد إفاقته، ومن النكس في العمر قال تعالى: ﴿ومن نعمره ننكسه في الخلق﴾ [يس/68] وذلك مثل قوله: ﴿ومنكم من يرد إلى أرذل العمر﴾ [النحل/70] وقرئ: ﴿ننكسه﴾ (وهي قراءة الجميع إلا عاصما وحمزة. الإتحاف ص 366)، قال الأخفش: لا يكاد يقال نكسته بالتشديد إلا لما يقلب
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR325 harfن ك س
نكس رأسه ونكّسه: ونكست الشيء.
قلبته فانتكس.
والولد المنكوس: الذي تخرج رجلاه قبل رأسه.
وسهم نكس: انكسر فوقه فجعل أعلاه أسفله وسهام أنكاس.
قال الحطيئة: مجد تليد ونبل غير أنكاس ومن المجاز: نكس في مرضه.
وأكل كذا فنكّسه.
ونكس الخضاب على رأسه: أعاده مراراً.
وإنّه لنكس من الأنكاس: للرذل.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR5.229 harfالنَّكْسُ: قلب الشيء على رأَسه، نَكَسَه يَنْكُسُه نَكْساً فانْتَكَسَ. ونَكَسَ رأَسَه: أَماله، ونَكَّسْتُه تَنْكِيساً. وفي التنزيل: ناكِسو رؤوسِهم عند ربهم. والناكِسُ: المُطأْطئ رأْسَه. ونَكَسَ رأْسَه إِذا طأْطأَه من ذُلٍّ وجمع في الشعر على نواكِس وهو شاذ على ما ذكرناه في فَوارس؛ وأَنشد الفرزدق:
وإِذا الرِّجالُ رَأَوْا يَزيدَ، رأَيْتَهُم
خُضْعَ الرِّقابِ، نَواكِسَ الأَبْصار
قال سيبويه: إِذا كان
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR260 harf* ن ك س * * نَكَسَ * الشيء * فانْتَكَسَ * قلبه على رأسه وبابه نصر * ونَكَّسَهُ تَنْكِيساً * و * النُّكْسُ * بالضم عوْد المرض بعد النَّقَهِ وقد * نُكِسَ * الرجل * نُكْساً * على ما لم يُسم فاعله ويُقال تَعسا له و * نُكْسًا * وقد يُفتح ها هنا للازدواج أو لأنه لغة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR4.249 harfنكسه ينكسه نكسا: قلبه على رأسه، فإنتكس، وقال شمر: النكس: يرجع إلى قلب الشيء ورده وجعل أعلاه أسفله، ومقدمه مؤخره. وقال الفراء في قوله عز وجل ثم نكسوا على رؤوسهم يقول: رجعوا عما عرفوا من الحجة لإبراهيم عليه السلام. ونكس رأسه: أماله، كنكسه تنكيسا، والتشديد للمبالغة، وبه قرأ عاصم وحمزة ومن نعمره ننكسه وقرأ غيرهما بفتح النون وضم الكاف، أي من أطلنا عمره نكسنا خلقه فصار بعد القوة الضعف، وبعد الشباب
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR9.072 harfنَكَسَهُ
1 نَكَسَهُ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. نَكُسَ , inf. n. نَكْسٌ, (S, Msb,) He turned it over, or upside down; inverted it; reversed it; changed its manner of being, or state: (Sh, Msb: *) he turned it over upon its head: (S, A, K:) and he turned it fore part behind; made the first part of it to be last; or put the first part of it last: (Sh:) and ↓ نكّسهُ, (S, A, K) inf. n. تَنْكِيسٌ, (S,)
نَكَسَهُ 1 نَكَسَهُ ذ , (S, A, Msb, K,) aor. نَكُسَ , inf. n. نَكْسٌ, (S, Msb,) He turned it over, or upside down; inverted it; reversed it; changed its manner of being, or state: (Sh, Msb: *) he turned it over upon its head: (S, A, K:) and he turned it fore part behind; made the first part of it to be last; or put the first part of it last: (Sh:) and ↓ نكّسهُ, (S, A, K) inf. n. تَنْكِيسٌ, (S,) signifies the same; (S, * A, K;) or has an intensive sense. (TA.) You say, نُكِسَ السَّهْمُ فِى الكِنَانَةِ The arrow was turned, or put, upside down in the quiver. (TA.) And it is said in the Kur, [xxxvi. 68,] وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نَنْكُسْهُ فِى الخَلْقِ, or, accord. to the reading of 'ءsim and Hamzeh, ↓ نُنَكِّسْهُ; meaning, And him whom We cause to live long, We cause him to become in a state the reverse of that in which he was, in constitution; so that after strength, he becomes reduced to weakness; and after youthfulness, to extreme old age. (TA.) ― -b2- نَكَسْتُ فُلَانًا فِى ذٰلِكَ الأَمْرِ (assumed tropical:) I made such a one to enter again into that affair, or state, after he had got out of it. (ISh.) [Hence the saying in the Kur, xxi. 66,] ثُمَّ نُكِسُوا عَلَى رُؤُوسِهِمْ (assumed tropical:) Then they were made to return to their disbelief: (Jel:) or (tropical:) then they reverted to disputation, after they had taken the right course by means of consulting together; their return to falsity being likened to a thing's becoming upside down: and there are two other readings; ↓ نُكِّسُوا, and نَكَسُوا; the latter meaning نَكَسُوا أَنْفُسَهُمْ: (Bd;) or (assumed tropical:) then they reverted from what they knew, of the evidence in favour of Abraham. (Fr.) ― -b3- [And hence,] نَكَسَهُ, and نَكَسَهُ اِلَى مَرَضِهِ, (tropical:) It made him to fall back into his disease.] (TA, in art. هيض.) And نُكِسَ, (S, Msb, K,) or نُكِسَ فِى مَرَضِهِ, (A, TA,) inf. n. نُكْسٌ (S, Msb, K) and نَكْسٌ (TA, [but see what is said of this below]) and نُكَاسٌ, (Sh, K,) (tropical:) He relapsed into his disease, after convalescence, or after recovery, but not complete, of health and strength: (S, A, K:) or the disease returned to him; [he relapsed into the disease;] as though he were made to turn back to it. (Msb.) You say, أَكَلَ كَذَا فَنُكِسَ (tropical:) [He ate such a thing, and relapsed into his disease]. (A, TA.) And تَعْسًا لَهُ وَنُكْسًا, and sometimes one says, نَكْسًا, (S, K,) in this case, (S,) for the sake of mutual resemblance, (S, K,) or because نَكْسًا is a dial form [of نُكْسًا], (S,) [meaning, (assumed tropical:) May he fall upon his face, or the like, (see art. تعس,) and relapse into disease: or] may he fall upon his face, and not rise after his fall until he fall a second time: and in like manner you say, ↓ تَعَسَ وَانْتَكَسَ. (Msb, art. تعس.) [See also 8.] You say also, نُكِسَ الجُرْحُ (assumed tropical:) [The wound broke open again; or became recrudescent]. (S, in arts. عرب and حبط, &c.) ― -b4- And نَكَسَ الطَّعَامُ وَغَيْرُهُ دَآءَ المَرِيضِ (tropical:) The food, &c., made the disease of the sick man to return. (K.) And نَكَسَ الخِضَابَ عَلَى رَأْسِهِ (tropical:) He put the dye upon his head repeatedly, or several times. (A, TA. *) ― -b5- Also نَكَسَ [or more probably نُكِسَ] (assumed tropical:) He (a man) became weak and impotent. (Sh, in TA.) And نُكِسَ عَنْ نُظَرَائِهِ, like عُنِىَ, (assumed tropical:) He fell short of his fellows; was unable to attain to them. (TA.) ― -b6- نَكَسَ رَأْسَهُ, and ↓ نكّسهُ, (TA,) [and نَكَسَ alone, (see نَاكِسٌ,)] and ↓ نكّس, (L, TA, art. بقر,) and ↓ انتكس, (TA,) [and in like manner ↓ تنكّس, said of a flower-stalk in the M and K, voce قِشْبٌ,] He bent, or inclined, his head; (TA;) he lowered, or stooped, his head; bent, or hung, it down towards the ground; absolutely; or by reason of abasement. (So accord. to explanations of the act. part. n., below.)
2 نَكَّسَ see 1, throughout.
5 تَنَكَّسَ see 1, last sentence.
انتكس 8 انتكس ذ quasi-pass. of نَكَسَهُ; (S, A, TA;) [and therefore signifying It became turned over, or upside down; became turned over upon its head; became inverted; became reversed; became changed in its manner of being, or state; it became turned fore part behind; its first part was made to be last, or was put last:] he fell upon his head. (K.) This last signification [understood figuratively] it is said to have in the phrase تَعَسَ وَانْتَكَسَ, a form of imprecation, meaning, (assumed tropical:) May he be disappointed, or fail, of attaining his desire: for he who is overthrown in his affair (مَن انْتَكَسَ فِى أَمْرِهِ) is disappointed of attaining his desire, and suffers loss. (TA.) [See also 1, where this form of imprecation is differently explained.] ― -b2- Also, i. q. نَكَّسَ رَأَسَهُ. (TA.) [See 1, last signification.]
نِكْسٌ نِكْسٌ ذ An arrow having its notch broken, and its top therefore made its bottom: (S, A, K:) pl. [of pauc.] أَنْكَاسٌ (A, TA) and [of mult.] نُكُسٌ. (A.) ― -b2- A head, or blade, of an arrow &c., having its tongue (سِنْخ) broken, and its point therefore made its tongue: (K:) pl. أَنْكَاسٌ. (TA.) ― -b3- A bow of which the foot is made [of] the head of the branch; as also ↓ مَنْكُوسَةٌ. This peculiarity is a fault. (K.) ― -b4- A child such as is termed يَتْنٌ [born preposterously, feet foremost; but يَتْنٌ is an inf. n., and I have not found it used as an epithet anywhere but in this instance]; (K;) i. q. مَنْكُوسٌ; and mentioned by IDrd; but he says that it is not of established authority. (TA.) ― -b5- (tropical:) Low, or ignoble; base; vile; mean, or sordid: See a verse cited voce أَشَّعَلَ: (A:) (tropical:) one who falls short of the utmost point of generosity; (K;) or of courage and generosity: (TA:) (assumed tropical:) weak; (S, K;) applied to a man: (S:) (assumed tropical:) short: (AHn:) pl. أَنْكَاسٌ. (A, K.) ― -b6- See also مُنَكِّسٌ: ― -b7- and نُكُسٌ.
نُكَسٌ نُكَسٌ ذ , [app. pl. of نِكْسٌ,] (assumed tropical:) Old men tottering by reason of age (مُدْرَهِمُّونَ) after attaining to extreme old age. (K.)
نَاكِسٌ نَاكِسٌ ذ Lowering his head; bending, or hanging, down his head towards the ground; [absolutely;] (S, K;) [or] by reason of abasement: (TA:) pl. [properly نَاكِسُونَ; (see Kur, xxxii. 12;) and sometimes] نَوَاكِسُ, (S, K,) used [only] in poetry, (S, TA,) by reason of necessity, (TA,) and anomalous, (S, K,) like فَوَارِسُ. (S.) ElFarezdak says, وَاِذَا الرِّجَالُ رَأَوْا يَزِيدَ رَأَيْتَهُم خُضُعَ الرِّقَابِ نَوَاكِسَ الأَبْصَارِ [And when the men see Yezeed, thou seest them depressed in the necks, lowering the eyes]: (S:) thus the verse is related by Fr and Ks: Akh says, that it is allowable to say نَوَاكِسِ الأَبْصَارِ, after the manner of the phrase حُجْرُ ضَبٍّ خَرِبٍ; [see art. خرب;] and Ahmad Ibn-Yahyà adds ى in relating it; saying نَوَاكِسِى الأَبْصَارِ. (TA.) [See the remarks on فَوَارِسُ, pl. of فَارِسٌ.]
مُنَكِّسٌ مُنَكِّسٌ ذ A horse that does not raise, or elevate, his head, (S, IF, K,) nor his neck, when running, by reason of weakness: (IF, K:) or that has not reached the other horses (Lth, K) in their heat, or single run to a goal; (Lth;) i. e., by reason of his weakness and impotence; as also ↓ نِكْسٌ. (TA.)
وَلَدٌ مَنْكُوسٌ وَلَدٌ مَنْكُوسٌ ذ A child [preposterously brought forth; whose feet come forth before his head. (A, Msb, and so in a copy of the S.) See also نِكْسٌ. ― -b2- وِلَادٌ مَنْكُوسٌ [Preposterous childbirth] is when the feet come forth before the head; (K, and so in a copy of the S, [and that this is what was meant by the author of the S seems to be indicated by what immediately follows]) i. q. يَتْنُ. (S.) ― -b3- طَوَافٌ مَنْكُوسٌ A circuiting of the Kaabeh performed in a way contrary to the prescribed custom, by saluting the black stone and then going towards the left. (Mgh.) ― -b4- قَرَأَ القُرَآنَ مَنْكُوسًا He read or recited, the Kur-لn, beginning from the last part thereof, (K,) i. e. from [the commencement of the latter of] the مُعَوِّذَتَانِ [or last two chapters], (TA,) and ending with the فَاتِحَة [or first chapter]; contrary to the prescribed mode: (TA:) or beginning from the end of the chapter, and reading it, or reciting it, to its beginning, invertedly; (K;) a mode which A 'Obeyd thinks impossible; and therefore he holds the former explanation to be the right: (TA:) each of these practices is disapproved, excepting the former in teaching children, [in which case it is generally adopted in the present day,] (K,) and [in teaching] the foreigner the [portion of the Kur-لn called the] مُفَصَّل; an indulgence being granted to these two only because the long chapters are difficult to them: but if any one knows the Kur-لn by heart, and intentionally recite it from the last part thereof to the first, this is forbidden: and if we disapprove this, still more is the reciting from the end of the chapter to the beginning disapproved, if the doing this be possible. (TA.) ― -b5- مَنْكُوسٌ also signifies (tropical:) Suffering a relapse into disease, after convalescence; or after recovery, but not complete, of health and strength. (K.) ― -b6- مَنْكُوسَةٌ applied to a bow: see نِكْسٌ.
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.275 harfنَكَسَ
نَكَسَ U ( n. ac. نَكْس 1 ),
a. Overturned, capsized; reversed, inverted.
b. Hung down ( the head ).
c. Brought on a relapse ( food ).
d. [ pass. ], Had a relapse.
e. [ acc. & Fī or 'Ala ], Made to return to.
f. [ pass. ], see ( نَكِسَ )
g. [ coll. ], Lowered, hauled down ( flag ). ( نَكِسَ ) A ( n. ac. نَكَس 4 ) [ 'An ], Was inferior to.
نَكَّسَ
نَكَّسَ II ,
a. see I (a)
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR yok15.828 harfنكس
نَكَسَ - ينْكُسُ - نَاكِس - نَاكِسُوْن - نَكَّسَ - يُنَكِّسُ
نَكَسَ - ينْكُسُ + كائن + شيئاً: ينزله للأسفل قالباً إياه رأساً على عقب: يحرك شيئاً من العالي نحو الأسفل وبنفس الوقت مدوراً إياه ليصبح عاليه سافله
نَاكِس: اسم فاعل صفة مشبهة من " نَكََسَ - ينْكُسُ "
نَاكِسُون: جمع " نَاكِس "
﴿ولو ترى إذ المجرمون ناكسوا رءوسهم عند ربهم﴾:
Mücavir kökler16 mücavir (27 toplam)
- رأس
2 ortak ayet · Baş demektir
- نطق
1 ortak ayet · Nitak kuşak, kemer demektir
- عمر
1 ortak ayet · “U’mare” katlı bina demektir
- يقن
1 ortak ayet · “U’kne” dağların başında bulunan çukur, krater; “kayene”…
- عقل
1 ortak ayet · Akledersiniz
- جرم
1 ortak ayet · Cürame hurma döküntüsü demektir
- رجع
1 ortak ayet · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
- بصر
1 ortak ayet · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
- سمع
1 ortak ayet · İşiten
- صلح
1 ortak ayet · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
- عند
1 ortak ayet · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
- خلق
1 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
Geçtiği ayetler(3)
وَلَوْ تَرَى إِذِ الْمُجْرِمُونَ نَاكِسُو رُءُوسِهِمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ رَبَّنَا أَبْصَرْنَا وَسَمِعْنَا فَارْجِعْنَا نَعْمَلْ صَالِحًا إِنَّا مُوقِنُونَ
Tersine çevirenlerSuçluları Rabblarının huzurunda başları öne eğilmiş olarak: Rabbımız, gördük ve dinledik. Artık bizi dünyaya geri çevir de salih amel işleyelim. Gerçekten biz, kesin olarak inandık, derlerken bir görsen.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نكس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قلب, عكس, ردد |
| Zıt Kök | قوم |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin başını aşağı eğmek, üstünü altına getirmek ve tepetaklak çevirmek |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın yaratılış, idrak veya ahlaki duruşunda fıtrî doğruluğun tersine dönmesi ve baş aşağı düşüşü |
| Çekirdek Özet 3 | Fıtrat ve hakikat ekseninden sapan sistemlerin veya yapıların çöküş ve geriye dönüş kaçınılmazlığı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir bükülme veya yaşlanma sayıp ontolojik ve ahlaki tersyüz oluş boyutunu göz ardı etmek |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نك | Doğrultudan sapma, eğilme, geri çekilme veya zedelenerek eksenini kaybetme; nitekim نكب yoldan sapmayı, نكث bağı çözüp geri bozmayı, نكص ökçeleri üzerine geri dönmeyi, نكل caydırıcı bir bağ ile engellemeyi ifade eder. | س | Çekirdekteki eğilme ve sapma hareketine tutunma, dayanma ve zemin yönlü sabitlenme anlamı katarak şeyin baş aşağı tersyüz edilmesini, tepe noktasının aşağıya getirilerek tersine çevrilmesini sağlamıştır. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Dikey veya ileri doğru akan canlı hareket ve süreklilik potansiyeli |
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Hareketi yakalayıp yönünü bükme, kavrayarak eğme ve baskılama |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Eğilen nesnenin zemin bularak tepe üstü çakılması veya aşağıda sabitlenmesi |
| نكس | Doğrultunun bükülüp zemine çakılması | Akış halindeki canlı doğrultunun kavranarak tersine bükülmesi ve başın tabana çevrilmesi hareketi |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesneyi baş aşağı çevirmek, tersine çevirmek; başı aşağı doğru eğmek; oku yayıldığı yerden ters çevirip kirişe takmak; anne karnındaki ceninin ters gelmesi (ayaklarının baştan önce doğması). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Huşeyme b. Hureyye veya el-Hutay'a'ya nispet edilen kullanımda okun kırılan başının ters çevrilip alta getirilmesi kastedilerek şöyle denmiştir: مجد تليد ونبل غير أنكاس |
| Erken Arapça kullanım | el-Ferazdak bir beytinde heybet karşısında başlarını ve gözlerini yere indiren insanları tasvir ederken نواكس الأبصار ifadesini kullanmıştır. Ayrıca hastalığın nüksetmesi (iyileşmeden sonra başa dönmesi) erken dönemden itibaren bu kökle ifade edilmiştir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
Sami etimolojik katman
Sami dilleri ailesinde نكس kökü, fiziksel olarak bir nesnenin dikey ekseninin tersyüz edilmesi, düşürülmesi, başın aşağı eğilmesi veya geriye doğru nüksetmesi semantik matrisi etrafında şekillenir. İbranice ve Aramice gibi Kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan bu ses dizilimi yerine kökle semantik akrabalık taşıyan veya tersine dönmeyi, çökmeyi ifade eden kök formları görülmekle birlikte, klasik Arapçada kavram özellikle okun başının alta getirilmesi, doğumda çocuğun ayaklarının önce gelmesi ve bedenin yaşlanarak gücünü yitirip çocukluk zayıflığına geri dönmesi bağlamında merkezîleşmiştir. Kökün içerdiği yönsel değişim, yatay bir dönmeden ziyade dikey eksendeki tepetaklak oluşu ifade eden özgün bir Arapça semantik derinleşmeye işaret eder.
Güven Güçlü
Kaynak Brown-Driver-Briggs, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesnenin üstünü altına getirmek, baş aşağı etmek | Okun başının ters çevrilmesi, hastalığın gerilemesi ve insanın başını utançtan öne eğmesi gibi somut eylemlerden türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Dikey eksenli devrilme ve geriye dönüş semantiği | Güney Sami ve Arap yarımadası dil havzasında dikey dönüş ve gerileme bildiren fiil kökleriyle uyumludur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نكس | Anlamlı | Baş aşağı çevirmek | Bir şeyin üstünü altına getirmek, boyun eğmek, tersine dönmek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نسك | Anlamlı | İbadet etmek, kurban kesmek | Özveriyle arınmak, hakka yönelmek ve kurban takdim etmek | Kur'an'da geçer; boyun eğişin ahlaki ve meşru yönüdür |
| كنس | Anlamlı | Süpürmek, gizlenmek | Yüzeyi temizlemek, ortadan kaybolmak, yuvasına çekilmek | Kur'an'da geçer; yönün örtülmesi ve çekilme bağı |
| كسن | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde anlamlı bağımsız kök kaydı yoktur | Kur'an'da geçmez |
| سنك | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Tehzîbü'l-Luğa'da müsta'mel kaydı düşülmüşse de yaygın kullanım dışıdır | Kur'an'da geçmez |
| سكن | Anlamlı | Durulmak, yerleşmek, yatışmak | Hareketin durması, sükûnete ermek ve barınmak | Kur'an'da geçer; hareketin nihayete erip durması |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نكس | Merkez | Tersyüz olmak, baş aşağı çevrilmek | Dikey eksende üstün alta, başın aşağıya gelmesi | Nesnenin veya şahsın fıtrî dikey hiyerarşisinin baş aşağı devrilmesidir |
| قلب | Komşu | Bir şeyin içini dışına veya arkasını önüne çevirmek | Genel yön veya hal değişimi | قلب genel bir altüst oluşu veya halden hale geçişi anlatırken, نكس dikey doğrultunun doğrudan baş aşağı dönmesidir |
| عكس | Komşu | Zıddına çevirmek, yansıtmak | Yatay veya mantıksal tersine çevirme | عكس bir şeyin yönünü veya hükmünü zıddına bağlarken, نكس bedensel veya fiziksel tepetaklak olmayı öne çıkarır |
| ردد | Komşu | Geri döndürmek, reddetmek | Kaynağına veya ilk konumuna iade etmek | ردد gerisin geri gönderme hareketiyken, نكس yapının tepetaklak edilerek zayıflatılmasıdır |
| قوم | Zıt | Dikilmek, dosdoğru ayakta durmak | Dikey doğruluğu ve sağlamlığı koruma | Başın yukarıda, ayakların sağlam zeminde olduğu fıtrî ve dosdoğru duruştur |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نكس | Baş aşağı çevirmek | Bir şeyin üstünü altına getirmek, boynunu bükmek, gerilemek | Kesin |
| Latince | Invertere, recurvare | Tersyüz etmek, eğmek | Düzenin altüst olmasını karşılar ancak utançtan baş eğme tonunu tam vermez | Güçlü |
| İngilizce | Invert, regress, relapse | Tersine çevirmek, gerilemek | Durumun tersine dönmesini ve nüksetmeyi verir, baş aşağı fizikselliği dışarıda bırakabilir | Güçlü |
| Almanca | Umkehren, rückfällig werden | Geri dönmek, baş aşağı etmek | Sürecin tersine çevrilmesini ve nüksetmeyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Inverser, rechuter | Tersyüz etmek, gerilemek | Yapısal tersyüz oluşu ve hastalığın başa dönmesini ifade eder | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| نَاكِسُو | Mahcubiyet, suçluluk ve zilletle başı öne eğmek | Ahirette suçluların hakikati gördüklerinde yaşadıkları derin utanç ve teslimiyet bağlamı; Secde 32:12 |
| نُكِسُوا | Zihnen ve ahlaken tersyüz olmak, eski bâtıla rücu etmek | İbrahim kıssasında delil karşısında aciz kalan kavmin hakikatten yüz çevirip tekrar putperestliğe dönmesi; Enbiyâ 21:65 |
| نُنَكِّسْهُ | Yaratılışta tersine çevrilmek, yaşlanıp fıtrî zayıflığa dönmek | İnsanın biyolojik gücünün zirveye ulaştıktan sonra gerileyip çocukluk acziyetine dönmesi bağlamı; Yâsîn 36:68 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hidayetten dalalete dönüş ve fıtratın bozulması | İnsanın aklı ve fıtratı hakkı idrak ettiği halde inada sapıp hakikati tepetaklak yorumlaması | Zihnin ve kalbin hakikat karşısında tersyüz olması |
| Fıkıh | İbadetlerde tertip ve ters sıra | Abdestte veya namaz surelerinde tertibin tersine işletilmesi (tenkîs) tartışmaları | Amellerin meşru sırasının tersine çevrilmesi |
| Tefsir | İnsanın ontolojik çevrimi ve inkârcı psikolojisi | Secde 32:12, Enbiyâ 21:65 ve Yâsîn 36:68 ayetlerinde insanın acziyeti ve inkârın utancı | Fiziksel ve ahlaki baş aşağı oluşun incelenmesi |
| Hadis | Fitne ve nifak alameti | Kalbin altüst olmuş bir testi gibi hakikati tutamaz hale gelmesi (el-kalbü'l-menkûs) rivayetleri | Kalbin fıtrî istikametini kaybedip baş aşağı devrilmesi |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrî doğrultunun korunması | Hidayetten sapma ve irtidad | Fıtrat ekseninin tersine dönmesi | Hakikate tabi olmak yerine hevayı üste alıp dini baş aşağı çevirme tehlikesi | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve akıl yürütme | Mantıksal çelişki ve yanılgı | Öncüller ile sonuçların yer değiştirmesi | Hakikati delile uydurmak yerine delili peşin kabullere göre eğip bükme hatası | Güçlü |
| Siyasi | Meşruiyet ve adalet hiyerarşisi | Liyakatin altüst oluşu | Alt tabakanın başa geçip nizâmın bozulması | Toplumsal adalet terazisinin tersyüz edilerek zulmün hâkim kılınması | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tüketim dengesi | Tüketimin üretimi boğması | Sermaye piramidinin tersine dönmesi | Değer üreten tabakanın ezilerek asalak yapıların üste çıkarılması krizi | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonun tersinmesi ve simetri ekseninde ters çevrilme (inversion) | Bir dalganın veya fonksiyon eğrisinin tepe noktasının dip noktasına dönüşmesi, fazın 180 derece tersine dönmesi hareketi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Psikolojik regresyon ve ahlaki anomi | Bireyin veya toplumun olgunlaşma aşamasından gerileyerek ilkel tepkilere ve normsuzluğa baş aşağı yuvarlanması | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca yaşlılık sebebiyle kamburlaşmak veya fiziksel olarak eğilmek gibi biyolojik bir sürece indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; biyolojik ihtiyarlığın yanı sıra aklî delil karşısında sıkışıp cehalete dönmeyi ve ahirette suçun ağırlığı altında baş aşağı edilmeyi içeren bütüncül bir varoluşsal çöküşü ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlgili ayetlerdeki ahlaki, zihni ve ontolojik uyarıların sıradan bir yaşlılık tasviri sanılarak mesajın sarsıcı tevhit ve adalet çağrısının gözden kaçırılması. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın büyüklük taslamasının sonunun zillet, aklını işletmemesinin sonunun cehalete rücu, ömürle şımarmanın sonunun ise kaçınılmaz biyolojik tükeniş olduğunu gösteren ontolojik ilkeyi açıklar. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Putperestlerin mantıksal çıkmazlarını anlatan ayetlerde (Enbiyâ suresi), kıyamet günü inkârcıların psikolojisini çizen tablolarda (Secde suresi) ve insanın ömür döngüsünü ele alan ibret sahnelerinde (Yâsîn suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İnsanın kendi gücünü kalıcı, aklını da her şartta bağımsız sanma vehmini yıkar; vahiyden kopan aklın ve bedenin eninde sonunda baş aşağı devrileceğini gösterir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamBir nesnenin başını aşağıya eğmek, üstünü altına getirmek, dikey hiyerarşiyi tepetaklak çevirmek.
- Soyut anlamFıtrî doğrultu ve erdemden koparak zihnen, ahlaken veya biyolojik olarak zıddına dönmek, gerilemek ve mahcup olmak.
- Sistematik karşılıkDikey nizam üzere kurulmuş herhangi bir yapının (akıl, beden, ahlak, toplum) kendi fıtrî yöneliminin zıddına bükülerek çöküşe geçmesi yasası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde dikey eksendeki konumu veya doğrultuyu, incelenen varlığı veya niteliği, başlangıçtaki fıtrî ve dik hâli, ise sapma veya yaşlanma anını temsil eder. Eksi işareti (), doğrultunun tepe noktasından dip noktasına bütünüyle tersyüz oluşunu gösterir. bağıntısı ise hiyerarşi ve diklik potansiyelinin () zamanla azalarak baş aşağı çöküşe doğru evrilmesini ifade eder.