وصد
و - ص - د
KÖK- 3 geçiş
- 3 ayet
- 2 sîga
- 12 sözlük
Kur'an'daki karşılığı: Uygun hale getirilen
Notlarım
Sözlükler(12)
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR3.869 harfباب الصاد والدال و و ا ي ء معهما
ص د ي، ص د أ، ص ي د، و ص د، أ ص د، د ي ص مستعملات صدي، صدء: الصَّدَى: الهامُ الذَّكَر، ويُجمَع أصداءً.
والصَّدَى: الدِّماغ نفسه.
ويقال: بل هو الموضع الذي جُعِلَ فيه السَّمْع من الدِّماغ، يقال: أَصَمَّ اللهُ صَدَى فلانٍ.
وقيل: بل أَصَمَّ اللهُ صَداه من صَدَى الصوت الذي يُجيب صوتَ المنادي، لقول الشاعر في وصف الدار:
صَمَّ صداها وعَفَا رَسْمُـهـا واستَعجَمَتْ عن
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR343 harfالوَصيدُ: الفِناءُ. وأوصدْت البابَ وآصَدْتُهُ، إذا أغلقته. وأوصِدَ البابُ على ما لم يسمَّ فاعله، فهو موصَدٌ. ومنه قوله تعالى: "إنَّها عَلَيْهِمْ موصَدَة". قالوا: مُطْبَقَةٌ. والوَصيدَةُ كالحظيرةِ تُتَّخذ للمال، إلا أنَّها من الحجارة، والحظيرةُ من الغِصَنَةِ. تقول منه: اسْتَوْصَدْتُ في الجبل، إذا اتَّخذته. والوَصيدُ: النباتُ المتقاربُ الأصول.
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.370 harfص د ( و ا ي ء )
صدى ، صدأ ، صيد ، صاد ، وصد ، أصد ، ديص ، دصا : ( مستعملة ) .
صدى صدأ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) .
قال ابن عَرَفة : التَّصدِيةُ من الصَدى ، وهو الصَّوت الذي يَرُدُّهُ عليك الجبلُ .
قال : والمُكَاءُ والتَّصْدِية ليسَا بصَلاة ، ولكنَّ الله أخبر أنهم جعلوا مكانَ الصَّلاةِ التي أُمِروا بها المُكَاءَ
ص د ( و ا ي ء ) صدى ، صدأ ، صيد ، صاد ، وصد ، أصد ، ديص ، دصا : ( مستعملة ) . صدى صدأ : قال الله جلّ وعزّ : ( وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) . قال ابن عَرَفة : التَّصدِيةُ من الصَدى ، وهو الصَّوت الذي يَرُدُّهُ عليك الجبلُ . قال : والمُكَاءُ والتَّصْدِية ليسَا بصَلاة ، ولكنَّ الله أخبر أنهم جعلوا مكانَ الصَّلاةِ التي أُمِروا بها المُكَاءَ والتَّصْدية . قال : وهذا كقولك : رَفَدني فلانٌ ضَرْباً وحِرْماناً ، أي : جَعَلَ هذين مكانَ الرِّفْد والعَطا ؛ وهو كقول الفَرَزْدَق : قَرَيْناهُم المَأْثُورةَ البِيضَ قَبْلَها يَثُجُّ العُروقَ الأَيْزَنِيُّ المثقَّف أي : جعَلْنا لهم بَدَلَ القِرَى السيوفَ والأسِنّة . قال أبو العباس المبَرِّد : الصَّدَى على ستّة أوجه : أحدُها : ما يَبقَى من الميّت في قبره ، وهو جُثّته . وقال النَّمِر بن تَولَب : أعاذِلُ إن يُصْبِحْ صَدايَ بقَفْرةٍ بعيداً نَآني ناصِرِي وقَرِيبي فصَداه : بدَنُه وجُثّته . وقوله : نآني ، أي : نأى عنّي . قال : والصدَى الثاني : حُشْوَة الرأس ؛ يقال لها : الهامةُ والصَّدَى ، وكانت العربُ تقول : إن عظامَ المَوْتَى تَصِير هَامةً فتَطِير . وكان أبو عُبَيدة يقول : إنهم كانوا يُسمُّون ذلك الطائرَ الذي يَخرج من هامة الميّت إذا بَلِيَ : الصَّدَى ، وجمعُه أَصْداء . وقال أبو دُوَاد : سُلِّط الموتُ والمَنونُ عليهمْ فلهمْ في صَدَى المَقابر هامُ وقال لَبيد : فليسَ الناسُ بَعدَك في نَقيرٍ وليسوا غيرَ أَصْداءٍ وَهَامِ والثالث : الصَّدَى : الذَّكَر من البُوم ، وكانت العرب تقول : إذا قتل قتيلٌ فلم يُدرَكْ به الثَّأْر خَرَجَ من رأسه طائرٌ كالبُومة ، وهي الهامة ، والذَّكَر الصَّدَى فيصيح على قبره : اسقُوني اسقوني ، فإن قُتِل قاتلُه كَفّ عن صِيَاحِه ، ومنه قولُ الشاعر : أَضْرِبْكَ حتّى تَقولَ الهامةُ اسقُونِي والرابع : الصَّدَى : ما يَرجِعُ من صوت الجبل ، ومنه قولُ امرىء القيس يصف داراً دَرَسَتْ : صَمَّ صَداها وَعَفَا رَسْمُها واستَعْجَمتْ عن منطقِ السّائلِ والعرب تقول : صُمّي ابنة الجبل مهما يُقَل تَقُلْ وأخبرني المنذري عن الحمّادي عن ابن أخي الأصمعيّ عن عمه قال : العَرَب تقول : الصَّدَى في الهامة ، والسَّمْعُ في الدِّماغ ، أصم الله صداه من هذا . وأنشدني أبو الفضل عن ثعلب عن ابن الأعرابي أَنه أنشد لسدوس بن ضباب : إني إلى كل أيسار ونَادبة أدعو حُبَيشاً كما تدعو ابنة الجبل أي : أنوّه كما ينوّه بابنة الجبل . وقيل : ابنة الجبل هي الحية . وقيل : هي الداهية العظيمة . والبيت الذي يليه يحقّق هذا القول الأول : إن تَدَعْه مَوْهناً بجابته عاري الأشاجع يسعى غير مشتَمِل يقول : يعجل حبيش بجابته كما تعجل الصدى ، وهو صوت الجبل . وقال المبرّد : والصَّدَى أيضاً العطَشُ . يقال : صَدِي الرجل يَصْدَى صدًى فهو صدٍ وصادٍ وصيدان ، وأنشد : ستعلم إن متنا غداً أيّنا الصّدِي وقال غيره : الصدَى : العطش الشديد . ويقال : إنه لا يشتدّ حتى يَيْبَسَ الدِّماغ . ولذلك تَنْشَقُّ جِلْدةُ جبهة من يموت عَطَشاً . ويقال : امرأةٌ صَدْيَا وصادِيةٌ . والصَّدَى : السادسُ : قولُهم : فلانٌ صَدَى مالٍ : إذا كان رفيقاً بسياستها . وقال أبو عُبَيد : قال أبو عمرو : يقال : إنه لصَدَى مالٍ : إذا كان عالماً بها وبمصلَحتِها ، ومِثلُه هو إزاَءُ مالٍ . قال أبو عبيد : والصَّدَى أيضاً : الرجُل اللَّطيف الجَسَد . وأخبرني الإياديّ عن شَمِر : رَوَى أبو عُبيد هذا الحَرْفَ غيرَ مهموز ، وأُراه مهموزاً ، كأنَّ الصَّدَى لغةٌ في الصَّدَع ، وهو اللّطيفُ الجِسْم . قال : ومنه ما جاء في الحديث : ( صَدَأٌ من حديدٍ ) في ذِكر عليَ . قلتُ : وقد فَسَّر أبو عُبَيد هذا الحرف على غير ما فسّره شَمِر . رَوَي عن الأصمعيّ أنّ حمّاد بن سَلَمة رواه : ( صدأ من حديد ) . قال : ورواه غيرُه : ( صَدَع من حديد ) ، فقال عُمر : وَادفْرَاه . قال الأصمعيّ : والصَّدَأ أشبَه بالمعنى ، لأنَّ الصَّدَأَ آلة ذَفَرٍ ، والصَّدَع لا ذَفَر له ، وهو حِدَّة رائحةِ الشيء ، خبيثاً كان أو طيّباً . وأمّا الدّفَرُ بالدال فهو في النَّتْن خاصّة . قلتُ : والذي ذهب إليه شمر معناه حَسَن . أراد أنَّه يعني علياً خفيفٌ يَخِفّ إلى الحُروب ولا يكسل وهو حديد لشدة بأسه وشجاعته ؛ قال الله جلّ وعزّ : ( بِالْقِسْطِ وَأَنزْلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ ) ( الحديد : 25 ) . وقال الليث : الصَّدَى : الذَّكَر من الهام . والصَّدَى : الدِّماغ نفسُه . ويقال : بل هو الموضع الذي جُعِل فيه السَّمْع من الدّماغ ، ولذلك يقال : أصَمَّ الله صَدَاه . قال : وقيل : بل أصمَّ اللَّهُ صداه ، مِنْ صَدَى الصوتِ الَّذي يُجيبُ صوتَ المُنادِي . قال : وقال رؤبة في تصديق من يقول : الصَّدَى : الدِّماغ : لِهامِهِمْ أَرُضُّهُ وأَنْقُّخُ أُمَّ الصَّدَى عن الصَّدَى وأَصْمَخُ قال : والصَّدَاة فِعْل للمُتَصَدِّي ، وهو الذي يَرفَع رأسَه وصدرَه يتصدّى للشيء يَنظُر إليه ، وأنشد للطِّرِمّاح : لها كلَّما صاحت صداةٌ ورَكْدَةٌ يصف هامةً إذا صاحت تصدّتْ مرّةً وركدَتْ أخرى . قال : والتَّصْدِيةُ : ضربُك يداً على يَدٍ لتُسمع بذلك إنساناً ، وهو من قوله : ( مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) وهو التصفيق ، وقد مرّ تفسيرُه في مُضاعَف الصاد . وقولُ الله جلّ وعزّ : ( الْعَالَمِينَ ( ) وَالْقُرْءانِ ) ( ص : 1 ) . قال الزّجّاج : من قرأ : ( صاد ) فله وجهان ؛ أحدُهما : أنه هِجاءٌ موقوفٌ فكُسِرَ لالتقاء الساكنَين . والثاني : أنه أمرٌ من المُصاداةِ على معنى : صادِ القرآنَ بعَمَلِك ، أي : قابل . يقال : صادَيْتُه ، أي : قابلتُه ، وعادلْتُه . قال : والقراءة : ( صادْ ) ، بسكون الدال : الوقوف عليها . وقيل : معناه : الصادقُ اللَّهُ . وقيل : معناه : القسم ، ويكون صاد اسماً للسُّورة لا ينصرفُ . أبو عُبيد عن أبي عمرو : صاديْتُ الرجل وداجَيْتُه ودارَيْتُه بمعنى واحد . وقال أبو العبّاس في المُصاداة : قال أهل الكوفة : هي المداراة . وقال الأصمعي : هي العِنايةُ بالشيء . وقال رجلٌ من العرب وقد نَتجَ ناقةً له فقال لما مَخَضَتْ : بِتُّ أُصاديها طولَ لَيْلِي وذلك أنه كره أن يَعْقِلَها فيُعْنِتَها أو يَدَعَها فتَفْرُق ، أي : تَنِدّ في الأرض فيأكُلَ الذِّئبُ ولدَها ، وذلك مُصاداتُه إيّاها . وكذلك الراعي يُصادِي إبِلَه إذا عَطِشَتْ قبلَ تمامِ ظِمْئِها يمنعُها عن القرَبِ . وقال كُثَيِّر : أيا عَزّ صَادِ القَلْبَ حتى يَوَدَّنِي فؤادُكِ أو رُدِّي عليَّ فُؤَادِيَا أبو عُبَيد عن الأصمعي : الصَّوادي من النَّخيل : الطِّوال . قال أبو عُبَيد : وقد تكون الصوادي التي لا تَشْرَبُ الماءَ . وقال ذو الرُّمّة يصفُ الأجمال : مِثْلَ صَوَادِي النَّخْل والسَّيَالِ وقال آخر : صَوادِياً لا تُمكِنُ اللُّصوصَا وقيل في قولهم : فلانٌ يتصدّى لفلان : إنه مأخوذٌ من اتّباعه صَداه . وفيه قولٌ آخر : إنّه مأخوذٌ من الصَّدَد ، فقُلِبَتْ إحدَى الدّالات في يتصدّى ياءً ، وقد مرّ فيما تقدّم . والصدأ مهموزٌ مقصور الطبَع والدَّنَس يَركب الحديدَ . قال أبو عُبَيد : قال الأصمعي : كتيبةٌ جَأْوَاءُ : إذا كان عِلْيَتُها صَدَأَ الحديد . وقد صَدِىء الحديدُ يَصْدَأ صَدَأً . وقال الليث : يقال : إنّه لَصاغِرٌ صَدِىءٌ ، أي : لزِمه صدَأُ العار واللَّوْم . أبو عُبَيد عن الأصمعي في باب أَلوان الإِبِل إذا خالَطَ كُمتَةَ البَعير مِثل صدإ الحديد فهو الجُؤْوَة . وقال الليث : الصُّدْأَةُ : لونُ شُقْرَةٍ تَضْرِب إلى سوادٍ غالب ؛ يقال : فرسٌ أصْدأُ والأنثى صَدْآء ، والفعل على وجهين : يقال : صَدِىءَ يَصْدأُ ، وأَصدأَني يُصْدِأُني . قال : وصُدَاءُ ممدود حَيٌّ من اليَمَن ، والنسبة إليهم صُدَاوِيٌّ بمنزلة الرَّهاويّ . قال : وهذه المَدَّة وإن كانت في الأصل ياءً أو واواً فإنها تجعل في النسبة واواً كراهيةَ التقاءِ الباءات ، ألا تَرَى أنك تقول رَحًى ورَحَيان ، فقد عَلمتَ أن ألفَ رَحًى ياء ، وقالوا في النسبة إليها : رَحَوِيّ لتلك العلة . شمِر : الصَّدْءاءُ : الأرضُ التي تَرَى حَجَرَها أصدأَ أَحمر ، يَضرِب إلى السواد ، لا تكون إلاّ غليظة ، ولا تكون مستويةً بالأرض ، وما تحتَ حجارة الصَّدْءاء أرضٌ غليظة ، وربما كانت طيناً وحجارة . أبو عبيد : من أمثالِهم في الرَّجُلَين يكونان ذَوَيْ فَضْل غير أن لأحدهما فضلاً على الآخَر قولُهم : ماءٌ ولا كَصدَّاء . هكذا أَقرأَنيه المنذريُّ . عن أبي الهيْثم بتشديد الدَّال والمَدة . وذكر أن المَثَل لِقَذُورَ بنت قيس بن خالد الشيَّبانيّ ، وكانت زوجةَ لَقيط بنِ زُرارة ، فتزوّجها بعده رجلٌ من قومها ، فقال لها يوماً : أنا أجمل أَمْ لَقيطٌ ؟ فقالت : ماءٌ ولا كَصدّاء ، أي : أَنت جميلٌ ولستَ مِثلَه . قال أبو عُبيد : قال المفضّل : صَدّاء : رَكِيَّةٌ ليس عندهم ماءٌ أَعذب من مائها ؛ وفيها يقول ضِرارُ بن عَمرو السَّعْدِيّ : وإني وتَهْيَامِي بزينبَ كالذي يُطالب من أَحْواضِ صدَّاءَ مَشربَا قال : ولا أَدرِي صدّاء ، فعَّال أو فَعْلاء ، فإن كان فَعَّالاً فهو من صَدا يَصدو ، أَو صَدِيَ يَصدَى . وقال شمر : صَدا الهامُ يَصدُو : إذا صاح . وإن كانت صَدَّاءُ فَعْلاَء فهو من المضاعَف ، كقولهم صَمَّاء من الصَّمَم . أبو عُبيد عن العَدَبَّس قال : الصَّدَى هو الطائرُ الذي يَصِرّ باللّيل ويَقْفِز قَفَزاناً ويطيرُ . قال : والناسُ يَرَوْنه الجُنْدُب ، وإنما هو الصدَى يكون في البَرارِي ، فأما الجُندب فهو أصغَر من الصَّدَى يكون في البراري . قال : والجُدْجُد : الذي يُصِرّ بالليل أيضاً . صيد : يقال : صادَ الصيَّد يَصيدُه صَيْداً : إذا أَخَذه . وصِدْتُ فلاناً صَيْداً : إذا صدتَه له ، كقولك : بَغَيْتُه حاجةً ، أي : بغَيْتُها له . قال الليث : مِصْيَدَةٌ : التي يُصادُ بها . قال : وهي المِصْيَدَة ، لأنها من بنات الياء المعتلّة ، وجمعُ المصيدة مصايد بلا همز ، مثلُ معايشَ جمع معيشة . والعرَبُ تقول : خرجْنا نَصيد بَيْضَ النَّعام ونصيدُ الكَمْأَة ، والافتعالُ منه الاصطياد ، يقال : اصطادَ يَصطاد فهو مُصطاد والمَصيدُ مصْطادٌ أيضاً . وخرج فلانٌ يتصيَّد الوَحْشَ ، أي : يطلبُ صيدَها . الحرّاني عن ابن السكّيت : الصادُ والصِّيد والصُيَدُ : داءٌ يصيب الإبلَ في رؤوسها فيسيل من أُنوفها مِثلُ الزَّبَد وتَسْمُو عند ذلك برؤوسها . قال : والصِّيد أيضاً جمعُ الأَصْيد . وقال الليث : الصَّيَد : مصدرُ الأصيَد ، وله معنيان . يقال : مَلِكٌ أَصيَدُ : لا يلتفِت إلى النّاس يميناً وشِمالاً . والأصيَد أيضاً : من لا يستطيع الالتفاتَ إلى الناس يميناً وشمالاً من داءٍ ونحوِه . والفِعلُ صَيِد يَصْيدُ . قال : وأَهل الحجاز يُثْبِتون الواوَ والياء ، نحو : صَيِد وعَوِد ، وغيرُهم يقول : صَادَ يَصادُ وعارَ يَعار . قال : ودَواءُ الصَّيَد : أن يُكوَى بين عينيه فيذهب الصيَدُ ، وأَنشد : أَشفِي المجانين وأَكْوي الأصْيدا أبو عبيد : الصادُ : قُدودُ الصُّفْر والنُّحاس . قال حسّان بن ثابت : رأَيتُ قُدورَ الصادِ حولَ بيوتِنا قال : والصَّيَداءُ : حَجَرٌ أبيضُ يُعمَل منه البِرَام . والصَّيْدانُ : بِرامُ الحجارة ، وأنشد : وسُودٍ من الصِّيدانِ فيها مَذانِبُ وقال النَّضْرُ : الصيْداء : الأرض التي تُربتُها حمراءُ غليظةُ الحجارة مستويةٌ بالأرض . وقال أبو عُبَيد : هي الأرض الغليظة . وقال أبو خَيْرة : الصيْداءُ : الحَصَى ، وقال الشَّمَّاخ : حَذاها من الصيْداءِ نعلاً طِراقُها حَوامِي الكُراع المُؤْيدات العَشَاوِزِ أي : حَذاها حَرَّةً نِعالها الصّخور . شمر عن أبي عمرو قال : الصَّيْداءُ : الأرض المستوية ، وإذا كان فيها حَصًى فهو قاع . قال . وكان في البُرْمة صِيْدان وصَيْدَاء يكون فيها كهيئة بَريق الفضّة ، وأجوده ما كان كالذّهب وأنشد : طِلْحٌ كضاحِية الصَّيْداءِ مَهْزولُ قال : وصَيْدانُ الحَصَى : صغارُها . وقال الأصمعيّ : الصَّيْدان والصَّيْدء : حَجرٌ أبيض تَعمَل منه البِرَام . وقال بعضهم : الصَّيْدانُ : النُّحاس ، قال كعب : وقِدْراً تَغْرَق الأَوْصالَ فيه من الصَّيْدان مُترَعَةً رَكُودا وصد : قال الله جلّ وعزّ : ( وَكَلْبُهُمْ بَاسِطٌ ذِرَاعَيْهِ بِالوَصِيدِ ) ( الكهف : 18 ) ، قال الفرّاءُ : الوَصِيدُ والأصيد لُغتان ، الفِناء مِثلُ الوِكاف والإكاف ، وهما العِناء . وقال ذلك يونس ، وقولهم : ( الاَفْئِدَةِ إِنَّهَا عَلَيْهِم مُّؤْصَدَةٌ ) ( الهمزة : 8 ) ، وقرىء ( مُوصَدة ) . ( أصد ) : قال ابن السِّكيت : قال أبو عبيدة : أَصَدْتُ وأَوْصَدْتُ : إذا أطبَقْتَ ، ومعنى مؤصَدَة : أي : مطبقةٌ عليهم . وقال الليثُ : الإصاد والأُصُد بمنزلة المُطْبَق ، يقال : أطبق عليهم الإصادَ والوِصاد والآصِدة . وقال ثعلب : الأُصْدةُ : الصُّدْرة ، وأنشد : مثل البِرَام غَدا في أُصْدَةٍ خَلَقٍ لَم يستَعِنْ وحوامي الموتِ تَغْشاه أبو عبيد عن الأحمر : الأصِيدُ : الفِناء : وآصَدْت البابَ وأَوْصَدْته : إذا أغلقْتَه . وقال الأمويّ : الأصِيدةُ كالحَظيرة تعمل . وقال أبو مالك : أصَدَتْنا مُذ اليومِ ، أي : آذَبَتْنا إصادَةً . وفي ( النوادر ) : وَصَدْتُ بالمكان أَصِد ، ووتَدْتُ أَتِد : إذا ثَبَتَ . ديص : قال الليث : داصت الغُدَّة بين اللحم والجلد تَدِيصُ . قال : والانْدِياصُ : الشّيءُ يَنسَل من يَدِك ، تقول : انْدَاصَ علينا بشرِّه . وإنّه لمُنْداص بالشرّ ، أي : مفاجِىءٌ به ، وقّاعٌ فيه . أبو عبيد عن أبي زيد : داصَ يَدِيص دَيْصاً : إذا فَرّ . وقال الأحمر مِثلَه . قال : والداصَةُ منه . أبو العبّاسَ عن ابن الأعرابيّ قال : الدَّيْصُ : نَشاطُ السّائس . وداصَ الرجُل : إِذا خَسّ بعد رِفْعة . الأصمعيّ : رجلٌ دَيّاصٌ : إذا كنتَ لا تَقدر أن تَقبِض عليه من شدّة عَضَلِه .
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR3.257 harf(باب الواو والصاد وما يثلثهما)
(وصع) الواو والصاد والعين: كلمة واحدة، هي الوَصَْع: طائر صغيرٌ. وفي الحديث: "إنَّ إسرافِيلَ يتواضَعُ لله حتَّى يَصِيرَ مثل الوَصَْع([1])".
(وصف) الواو والصاد والفاء: أصلٌ واحد، هو تحْليَةُ الشَّيء. ووصَفْتُه أصِفُه وَصْفاً. والصِّفَة: الأمَارة اللاَّزِمةُ للشّيء، كما يقال وَزَنتُه وَزْناً، والزِّنَة: قَدْرُ الشَّيء. يقال اتَّصَفَ الشَّيءُ في عَينِ النّاظر: احتَملَ
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR228 harf- الوصيدة: حجرة تجعل للمال في الجبل، يقال: أوصدت الباب وآصدته. أي: أطبقته وأحكمته، وقال تعالى: ﴿عليهم نار موصدة﴾ [البلد/20] وقرئ بالهمز (وهي قراءة أبي عمرو وحفص وحمزة ويعقوب وخلف. الإتحاف ص 439) : مطبقة، والوصيد المتقارب الأصول.
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR325 harfو ص د
" باسط ذراعيه بالوصيد ": بالفناء وقيل: بالباب.
قال مزرّد: حملت عليه الهم والليل جانح تمام ولم يفتح لحيذ وصيدها وأوصد الباب: أغلقه.
وأوصد القدر: أطبقها.
وأوصدوا واستوصدوا: اتخذوا وصيدة للغنم: حظيرةً وغنمهم في الوصائد.
ومن المجاز: أوصدوا على فلانٍ: ضيّقوا عليه وأرهقوه وهو موصدٌ عليه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR1.759 harfالوَصِيدُ: فِناءُ الدار والبيت. قال الله عز وجل: وكلبهم باسط ذِراعَيْهِ بالوَصِيدِ؛ قال الفراء: الوَصِيدُ والأَصيدُ لغتان مثل الوِكافِ والإِكافِ وهما الفِناءُ، قال: قال ذلك يونس والأَخفش.
والوَصِيدةُ: بيتٌ يُتخذ من الحجارة للمال في الجبال. والوِصادُ: المُطْبَقُ. وأَوْصَدَ البابَ وآصَدَه: أَغْلَقَه، فهو مُوصَدٌ، مثل أَوجَعَه، فهو موجَع. وفي حديث أَصحاب الغار: فوقع الجبل على باب الكَف فأَوْصَدَه
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR168 harf* و ص د * * الوَصِيدُ * الفناء و * أَوْصدْتُ * الباب وآصدته أغلقته و * أُوصِدَ * الباب على ما لم يسم فاعله فهو * مُوْصَدٌ * وقوله تعالى ﴿إنها عليهم مؤصدة﴾ قالوا مطبقة
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR2.312 harfالوصيد والأصيد لغتان مثل الوكاف والإكاف، نقله الفراء عن يونس والأخفش، وهما: الفناء، والجمع وصد ووصائد، وقيل: الوصيد: العتبة للباب والوصيد بيت كالحظيرة من الحجارة يتخذ في الجبال، للمال أي للغنم وغيرها، كالوصيدة، يقال: غنمهم في الوصائد. والوصيد: كهف أصحاب الكهف في بعض الأقوال، وبالوجوه الثلاثة فسر قوله تعالى وكلبهم باسط ذراعيه بالوصيد كذا في البصائر للمصنف، فلا وجه لإنكار شيخنا عليه. والوصيد
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR2.605 harfاوصد
4 اوصد ذ He closed, a door, or an entrance; syn. أَغْلَقَ; (S, M, A, L, K;) and أَطْبَقَ: (Msb, K:) as also آصَدَ. (S, L, K.) ― -b2- See 10. ― -b3- أُوِصِدَ It (a door, or entrance) became closed. (S.) ― -b4- اوصد He covered, or covered over, a cooking-pot. (M, A, L.) ― -b5- وَقَعَ الجَبَلُ عَلَى بَابِ الكَهْفِ فَأَوْصَدَهُ The mountain fell upon the entrance of the cavern, and stopped it
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR608 harfوَصَدَ
وَصَدَ
a. [ يَصِدُ ] ( n. ac. وَصْد 1 ), Was firm.
b. [ Bi ], Stayed in.
c. Wove-
وَصَّدَ
وَصَّدَ II ,
a. Intimidated; menaced.
أَوْصَدَ
أَوْصَدَ IV ,
a. Shut ( door ).
b. Set on ( dog ).
c. Made an enclosure of stone.
اِسْتَوْصَدَ
اِسْتَوْصَدَ X ,
a. see IV (c) .
وَصِيْد
وَصِيْد 25 , ( pl. وُصُد 10 ),
a. Threshold.
b. Stone enclosure.
c. Cave.
d. Short ( plant ).
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR8.602 harfوصد
وَصَدَ - يَصِدُ - وَصيد - أَوْصَدَ - يُوصِدُ - مُؤْصَد - مُؤْصَدة
وَصَدَ - يَصِدُ + كائن + شيئاً: سد منفذه للخارج
وَصيد: على وزن " فعيل" : اسم فاعل مبالغة من " وَصَدَ - يَصِدُ ": الشيء أو الكائن الذي يسد منفذ المكان نحو الخارج: وهو كذلك بمعنى اسم مكان: الجزء من المكان الذي فيه يقع الحاجز الذي يغلق المنفد للخارج
أَوْصَدَ - يُوصِدُ: على
Mücavir kökler16 mücavir (21 toplam)
- يقظ
1 ortak ayet · Uyanıklar
- رقد
1 ortak ayet · Rekd Lahit demektir
- ذرع
1 ortak ayet · Zira’ (zal) : Kol demektir
- كلب
1 ortak ayet · Onların köpeği
- رعب
1 ortak ayet · “Ru’b” taşmakta olan havuz veya taşan su demektir
- فرر
1 ortak ayet · Ferre “Ferv” ölü hayvanın derisi; soluk renk; “firar” etmek…
- شمل
1 ortak ayet · Sol
- طلع
1 ortak ayet · Dal demektir
- بسط
1 ortak ayet · Bisat kilim demektir
- ملأ
1 ortak ayet · “Mil” doldurulmuş çuval, “mülle” doldurulup ağzı dikilen…
- يمن
1 ortak ayet · Sağ yandır
- حسب
1 ortak ayet · Hisbe okun nişangah kısmına denir
Geçtiği ayetler(3)
عَلَيْهِمْ نَارٌ مُؤْصَدَةٌ
Uygun hale getirilenOnlara sımsıkı kapatılmış bir ateş vardır.
إِنَّهَا عَلَيْهِمْ مُؤْصَدَةٌ
Uygun hale getirilenBu, onların üzerine kapatılmıştır.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | وصد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Misâl-i vâvî, hemzeli varyantı bulunan (أصد) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غلق, سدد, طبق, حظر |
| Zıt Kök | فتح |
| Çekirdek Özet 1 | İki parçayı birbirine kavuşturup bitiştirmek, aralık bırakmayacak şekilde sımsıkı kapatmak ve çevrelemek |
| Çekirdek Özet 2 | Kaçış ve sızıntı imkânını bütünüyle ortadan kaldıran mutlak kapanma, kilitlenme ve eşik/sınır boyu tecrit |
| Çekirdek Özet 3 | Çıkışsızlık, kuşatılmışlık, dış âlemle irtibatın kesildiği nihai hapis ve korunaklı sınır |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir örtme veya basit kapı kapama sayıp boşluksuz, kilitli ve hava geçirmez şekilde üst üste geçirme nüansını gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| وص | İki şeyi birbirine raptetme, bitiştirme, uzatarak bağlama ve kesintisiz kılma; nitekim وصل kavuşturup birleştirmeyi, وصب sürekli ve sabit kalmayı, وصي bir bağı veya hükmü peş peşe eklemeyi, وصف nitelikleri birbirine ekleyerek bağlamayı ifade eder. | د | Kapı, sınır ve itme imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle bitiştirme eylemi, bir geçidi veya aralığı tamamen örterek geçişi durduran, kilitli ve boşluksuz bir kapamaya dönüşmüştür. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı | İki parçayı birbirine tutturma, bağlama ve sabitleme gücü verir. |
| ص | Çit, avlama ağı, sıkıştırma | Kenarlardan daraltma, kuşatma ve çevreleme hareketini sağlar. |
| د | Kapı, geçit bariyeri | Giriş ve çıkışı denetleyen, bir açıklığı kapatıp açan sınırlayıcı levhayı temsil eder. |
| وصد | Çengelle tutturulup sıkıştırılan ve kapı açıklığını bütünüyle kilitleyen hareket | İki kenarın birbirine kenetlenerek aradaki geçişi sıfırlaması, açıklığın hava ve ışık sızdırmayacak şekilde kilitlenip kapatılması. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir açıklığı veya kapıyı iki kanadını bitiştirerek boşluksuz örtmek; dağda davarları vahşi hayvanlardan korumak için taşları üst üste yığarak yapılan dar, kapısı kilitli taş ağıl (el-vasîde); tencerenin kapağını buhar çıkmayacak şekilde sıkıca kapatmak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şairi el-Müzerrid bir beytinde gece yolculuğunun ve karanlığın eşiği sıkıca kapatmasını tasvir ederken kapalı kapı ve eşik anlamında şöyle der: حَمَلْتُ عَلَيْهِ الهَمَّ وَاللَّيْلُ جَانِحٌ / تَمَامٌ وَلَمْ يُفْتَحْ لِحَيْذٍ وَصِيدُهَا |
| Erken Arapça kullanım | Hadis-i şerifte mağaraya sığınan üç kişinin üzerine kayanın yuvarlanıp girişi sımsıkı kapatması anlatılırken dağın mağara ağzını örtmesi şu lafızla aktarılır: فَوَقَعَ الجَبَلُ عَلَى بَابِ الكَهْفِ فَأَوْصَدَهُ |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab, Tahdhīb al-Lugha.
Sami etimolojik katman
Sami dil ailesinde وصد kökü, özellikle Batı Sami ve Güney Sami dillerinde bir açıklığı tıkama, sıkıştırma, eşik ve kilitli alan inşa etme semantiğiyle tespit edilir. İbranicede doğrudan üçlü ses denkliğiyle yaygın bir fiil olarak yer almasa da, nesneleri sıkıca raptetme ve bitiştirme çekirdeği وص kök ailesinde (örneğin bağlama ve ekleme anlamındaki Sami köklerinde) müşterektir; Arapçada ise kök belirgin bir morfolojik ses kaymasıyla hemzeleşmiş varyantı olan أصد ile nöbetleşe kullanılır (el-vasîd / el-asîd; evsade / âsade). Erken Güney Arapçasında ve klasik Bedevi leksikonunda "vasîde", dağ yamaçlarında taşların harçsız olarak birbirine kenetlenmesiyle yapılan muhkem ve korunaklı sığınakları, ağılları bildirir. Kökün temel anlamsal yönü, ayrık iki ucu bitiştirerek aradaki boşluğu yok etmek ve dışarıyla bağı kesen bir eşik (fina/astana) oluşturmaktır.
Güven Güçlü
Kaynak Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | وصد ile أصد varyantları | Kökün ilk harfi olan vâv harfi ile hemze birbirinin yerine geçer; her ikisi de bir kapıyı örtmek, üzerine kilitlemek ve tencereye kapak vurmak manasındadır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arap yarımadası taş mimarisi | Taşları birbirine bitiştirerek yapılan sığınak (vasîde), kilitli mekan ve eşik tasavvuru Sami mimari terimleriyle örtüşür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda bu spesifik üçlü kök dizilişine dair güvenilir veri bulunamamıştır. | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha, Dictionnaire des racines sémitiques.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| وصد | Anlamlı | Bitiştirmek, kapatmak, eşik | Açıklığı bütünüyle kapatıp dışarıya geçit vermemek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| ودص | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| صود | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu dizilim mühmeldir. | Kur'an'da geçmez. |
| صدو | Anlamlı | Yankılanmak, dönmek, yönelmek | Sesin veya hareketin bir engele çarpıp geri dönmesi ya da bir şeye yönelmesi. | Kur'an'da geçer (صدي). |
| دوص | Anlamlı | Sıyrılmak, kayıp çıkmak | Bir nesnenin elden kayıp gitmesi, et ile deri arasında bezelerin oynaması (ديص). | Hedef kökün mutlak kapanma anlamına zıt bir kaçış/sıyrılma hareketi barındırır; Kur'an'da geçmez. |
| دصو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyonlardandır. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| وصد | Merkez | Boşluksuz kapama, eşik, kilitlenme | İki kenarı tam kavuşturarak sızıntısız ve kilitli biçimde örtmek. | Hem örtmeyi hem de kaçışı imkânsız kılan nihai hapsi bildirir. |
| غلق | Komşu | Kilitlemek, mandallamak | Kapıyı bir sürgü veya kilit mekanizmasıyla açılmaz kılmak; وصد kökündeki gibi tencere kapağı misali üst üste binip hava geçirmez olma şartı taşımaz. | Mekanik kilitlemeye odaklanır. |
| سدد | Komşu | Tıkamak, gediği kapatmak | Bir deliği, yarığı veya açıklığı araya bir nesne koyarak tıkamak; وصد gibi iki kanadın bitiştirilmesi değil, engelin yerleştirilmesidir. | Gediği dolgu maddesiyle örtmektir. |
| طبق | Komşu | Birebir örtüşmek, kapaklanmak | İki yüzeyin birbiri üzerine tam oturması; وصد kökünün tencere kapağı ve cehennem tasvirindeki eşanlamlısıdır ancak mekan tasvirinde eşik anlamı taşımaz. | Yüzeylerin intibakına bakar. |
| حظر | Komşu | Kuşatıp engellemek | Etrafına çit çekerek içeri veya dışarı geçişi menetmek; duvarla çevirme esastır, mutlak tavan veya kapak kapaması içermeyebilir. | Sınır çekme ve yasaklamadır. |
| فتح | Zıt | Açmak, yarmak, serbest bırakmak | Bitişik olan iki yakayı birbirinden ayırarak geçişe, çıkışa ve hava akışına izin vermek. | Kökün var ettiği tecrit durumunu bütünüyle çözer. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | وصد | Kapatmak, kilitlemek, eşik | İki parçayı bitiştirip çıkışı imkânsız kılacak şekilde örtmek ve bu yapının giriş eşiği. | Kesin |
| Latince | occludere, claustrum | Tıkamak, sımsıkı kapatmak, kilitli yer | occludere fiili bir geçidi tamamen tıkamayı karşılar; kökün eşik/avlu boyutunu eksik bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | seal, enclose, threshold | Mühürlemek, hava geçirmez şekilde kapatmak, eşik | seal kelimesi sızıntısız kapanmayı, threshold ise kökün "vasîd" (eşik) anlamını karşılar; tek kelimede birleşmezler. | Güçlü |
| Almanca | verschließen, Riegel, Schwelle | Kilitleyip kapatmak, sürgü, eşik | verschließen mutlak kapanmayı ve dış dünyadan soyutlamayı çok iyi aktarır. | Güçlü |
| Fransızca | clore, verrouiller, seuil | Sımsıkı kapatmak, sürgülemek, eşik | clore ve verrouiller kaçışsız örtmeyi verirken, seuil kelimesi fiziksel giriş eşiğini karşılar. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| مُؤْصَدَةٌ | Üzerine sımsıkı kapatılmış, kilitli, kapağı örtülmüş | Cehennem azabının ehlinin üzerine boşluksuz, sızıntısız ve kaçışsız şekilde kapatılması bağlamında (Beled 90:20, Hümeze 104:8). |
| بِالْوَصِيدِ | Mağaranın girişi, kapı eşiği, ön avlusu | Ashâb-ı Kehf'in köpeğinin mağaranın girişinde/eşiğinde kollarını uzatıp yatması tasvirinde (Kehf 18:18). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve cehennemin ebediyeti | Cehennem kapılarının kafirlerin üzerine "mü'sade" kılınması, hiçbir şefaat, af veya firar imkânının kalmadığı nihai ve mutlak ümitsizlik tecridi olarak tartışılmıştır. | Çıkışın ebediyen imkânsız olduğu ontolojik hapis. |
| Fıkıh | Mülkiyet sınırları ve korunaklı alan (hırz) | "Vasîde" terimi, davarların ve malların korunduğu taş ağıl anlamıyla hırsızlık cezasının tahakkuku için şart olan güvenli muhafaza yeri (hırz) bağlamında ele alınmıştır. | Koruma altına alınmış kilitli mekan. |
| Tefsir | Kıraat ve tasvir incelikleri | Kelimenin hemzeli (أصد) ve hemzesiz (وصد) okunuşları ile tencerenin kapağının kapatılması (ıtbâk) arasındaki teşbihin incelenmesi. | Üstten ve yandan sımsıkı kapatılan ateş hücresi. |
| Hadis | Mağara hadisi ve tecrit tasvirleri | Mağara kapısının kaya ile kapanması anlatılırken girişin geçit vermez hale gelmesini ifade etmek üzere kullanılmıştır. | Kurtuluş kapısının beşeri güçle açılamayacak şekilde tıkanması. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevi ceza sistemi | Mutlak tecrit ve kilit | Kaçış ihtimalini sıfırlama | Azabın sadece yakıcı değil, aynı zamanda nefes alacak hiçbir çatlağı bulunmayan bir kapatılmışlık olduğunu gösterir. | Kesin |
| İlmi | Termodinamik ve kapalı sistemler | İzole ve sızdırmaz sistem | Dış çevre ile madde/enerji alışverişini kesme | Tencerenin kapatılması benzetmesinde olduğu gibi ısının ve gazın dışarı kaçmasını önleyen yalıtım. | Güçlü |
| Siyasi | Güvenlik ve sınır denetimi | Müstahkem sınır ve eşik kontrolü | İhlalleri durdurma ve içeriyi koruma | Ashâb-ı Kehf kıssasında eşikteki nöbet gibi, sınır boyunun geçilmez bir eşikle tahkim edilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Değerin ve malın korunması (hırz) | Korunaklı depo, kasa, ağıl | Malın zayi olmasını önleme | Çöl şartlarında hayvanların ve servetin vahşi unsurlardan korunduğu taş mahfaza işlevi. | Güçlü |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kapalı ve kompakt manifold / Sınır koşulu | Matematik ve fizikte dışarıya hiçbir akının (flux) sızmadığı, sınırları kendi üzerine kilitlenmiş, dış uzaydan yalıtılmış tam kapalı geometrik sistem. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Tam kurum (Total institution) / Mutlak tecrit | Sosyoloji ve infaz hukukunda bireyin dış dünyayla olan bütün fiziksel, sosyal ve görsel bağlarının radikal biçimde kesildiği, eşiği aşılamaz mutlak hapis modeli. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir ahşap kapının kilitlenmesi veya basit bir örtünme olarak anlamak; eşik ve dağ ağılı manalarından soyutlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | وصد iki temel boyuta sahiptir: Biri açıklığın sımsıkı, sızdırmaz ve kilitli biçimde kapatılması (mü'sade), diğeri ise bu korunaklı yapının girişindeki eşiktir (vasîd). Her ikisi de içerisi ile dışarısı arasındaki geçişi mutlak surette denetleyen tek bir mimari mantığa dayanır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cehennem ayetlerindeki azabın dehşetini hafifsemek; oradaki azabın bir ateş havuzu olmanın ötesinde, buharı ve dumanı dışarı sızdırmayan kilitli bir düdüklü tencere gibi basınçlı ve nefessiz bir hapis olduğunu fark edememek. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mekan, sınır ve ceza tasavvurundaki mimari dehşeti ve koruma zırhını gösterir. Gerek Ashâb-ı Kehf'in ilahi koruma altındaki sığınağının sınırını gerekse cehennemin üzerlerine kapatılan kapağını en somut Bedevi tecrübesi üzerinden canlandırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mağara arkadaşlarının dış dünyadan tecrit edildiği Kehf kıssasında ve inkârcıların akıbetinin resmedildiği Beled ve Hümeze surelerinin nihai ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Eşik (vasîd) ile kapalı mekan (mü'sade) arasındaki kopuk algıyı düzeltir; her iki kelimenin de açıklığın kenetlenmesi, kapatılması ve denetlenmesi ekseninde birleşen aynı somut kökün görünümleri olduğunu ortaya koyar. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamİki kenarı veya kapağı bir aralığın üzerine getirip boşluksuz şekilde bitiştirmek, tencerenin kapağını kapatıp buharı hapsetmek, dağda taşları üst üste koyarak çıkışsız ve korunaklı bir taş ağıl yapmak ve bu yapının giriş eşiği.
- Soyut anlamGeçişkenliğin sıfırlandığı, dışarıyla temasın tamamen kesildiği, kaçış ve kurtuluş ümidinin kilit altına alındığı mutlak kuşatma ve tecrit hali.
- Sistematik karşılıkBir sistemin sınırlarının (eşik) dışarıya kapalı hale getirilerek içerideki varlığın mutlak bir basınç ve izolasyon altında tutulması mekanizması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kapatılmış iç uzayı, bu uzayın sınırını veya eşiğini (vasîd), içeride hapsedilmiş varlığı veya enerjiyi, ise sınırdan dışarıya doğru olan akış veya kaçış fonksiyonunu temsil eder. Sınırın kilitlenip kapanması durumunda dışarıya sızıntı sıfırlanır (); içerideki varlık hiçbir açık nokta () bulamaz ve tam tecrit gerçekleşir.