أذ
أ - ذ
جذر- الورود: ٦٩٣
- الآيات: ٦٢٩
- الصيغ: ١٢
- المعاجم: ٣
معناه في القرآن: Zaman
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءذ · إذ · اذ
ملاحظاتي
المعاجم(٣)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٥٬٥٥٣المدخل: إذباب اللفيف من الذال
إذ، إذا
إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل.
وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف.
وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر:
عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ
كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من
باب اللفيف من الذال إذ، إذا إذ لما مَضَى وقد يكون لما يُستَقْبَل، وإذا لِما يستقبَل. وإذا جوابُ توكيد الشرط يُنَوَّن في الاتّصال ويُسَكِّنُ في الوقف. وإذا أُضيفت إل إذ كلمةٌ جُعِلَت غايةً للوقت، تُنَوَّنُ وتُجَر، كقولكَ: يومَئِذٍ وساعتَئِذٍ، وكتابتها ملتزقةٌ، فإِنْ وصَلتَها بكلامٍ يكون صلةً ولا يكون خبراً، كقول الشاعر: عَشيّةَ إذْ يقول: بنو لؤيّ كانت في الأصل حيث جَعَلْتَ تقول صلةً أخرجتَها من حَدِّ الإضافة إل قولِك: إذ تقول جملةً، فإذا أفرَدْتَها نَوَّنتَها لا لتِواقِها بالكلمة التي معها كأنّها كملةٌ واحدة، كقولك: عَشِيَّتَئِذٍ بنو فلان يقولون كذا، لأنّ موقتات في حينئذٍ ويومَئِذٍ ولَيلَتئذٍ وساعتَئذٍ وغَداتَئذٍ وعامتَئذٍ وعشيئذ، ولم يُقَلْ: الآنَئِذٍ، وإنّما خُصَّت هؤلاء الكلمات بها لأنَّ أقربَ ما يكون في الحال قولُك: الآنَ، فلما لم يَتَحوَّلْ هذا الاسمُ عن وقت الحال، ولَمْ بتباعَدْ عن ساعتِك التي أنتَ فيها، لم يتمكن، ولذلك نُصِبَتْ في كل وَجْهٍ، فلما أرادوا أن يتباعَدوا بها ويحوِّلوها من حال إل حال لم تَنْقَدْ أن يقولوا: الآنئذٍ عكَسوا ليُعرَف بها وقتُ ما تباعَدَ من الحال، فقالوا: حينئذٍ ولكن قالوا: الآن لساعتك في التقريب، وفي التبعيد: حينئذٍ ونُزِّل بمنزلتها الساعةُ وساعتئذٍ وصار في حدِّهما اليومُ ويومَئذٍ والحروف التي وَصَفنا على ميزان ذلك مخصوصةٌ بتوقيتٍ لم يُخَصَّ به سائر أسماء الأزمنة إلاِّ ببيان وقتٍ نحو: لقيتُه سنةَ خَرَجَ ورأيتُه شَهْرَ يُقْدَمُ الحاجُّ، كقوله: في شهرَ يَصطادُ الغُلامُ الدُّ الخلا فمن نَصَبَ الكلامَ فإنّه يَجْعَلُ الإضافةَ إل هذا الكلام أجمع كمه قالوا: زمنَ الحَجّاجُ أميرٌ. أذي: الأَذَى: كُلُّ ما تَأَذَّيتَ به، ورجل أَذِيٌّ، أي شديدُ التَّأَذِّي، وأذِيَ يَأْذَى أَذىً. ذءي، ذءو: يقال: ذَأَي يَذْأَى ويَذْءُو، ذَأْياً وذَأْواً، وهو ضَرْبٌ من عَدْوِ الإِبِل، يُوصَف به حِمارُ الوحش، تقول: حِمارٌ مِذْأىً، مقصور بهمزة. ذيء: ذَيَّأتُ اللَّحْمَ، قد تَذَيَّاً إذا انفَصَلَ عن العظم بفسَاد أو طَبْخٍ. وذء: وَذَأَتْه عَيني تَذَؤه وَذْءاً أي نَبَتْ تَنبُو. ذوي: ذَوَى يَذوي ذَيّاً، وهو أن لا يُصيبَ النباتَ والحشيشَ رِيُّه، أو يضربُه الحَرَّ فيذبُلُ ويضعُفُ، ولغة أهل بِيِشةَ ذَأَى، قال: أقام به حتى ذأى العُودُ والتَوَى ذو: ذو اسمٌ ناقص تفسيره صاحب، كقولك: ذو مال، أي صاحبه، والتثنية ذَوانِ، والجمع ذَوون. وليس في كلام العرب شيء يكون إِعرابُه على حرفَيْن غيرُ سَبع كلماتٍ وهُنَّ: ذَو، وفو، وأخو، وحَمو، وأمرء وابنُم فأما فُو فمنهم من ينصِب الفاءَ في كُلٍّ، ومنهم من يُتبِع الفاءَ الميمَ، والأول أحسَنُ. وألأنثى ذات، ويجمَع ذواتُ مالٍ، فإذا وَقَفت على ذاتٍ، فمنهم من يَرُدُّ التّاء إلى هاء التأنيث، وهو القياس، ومنهم مَن يَدَع التاءَ عل حالها ظاهرةً في الوقف لكثرة ما جَرَتْ على اللسان. وهُنَّ ذوات مال، وهما ذَواتا مال، وقد يجوز في الشعر ذاتا مال، وإتمامُها في التثنيةِ أحسن، قال: وخَرْقٍ قد قَطَعتُ بلا دليلٍ بعَنْسَي رِجْلةٍ ذاتَي نِقـال والذَّوون: هم الأَدْنَونَ الأوَّلُون، قال الكميت: وقد عَرَفَت مَواليَها الذَّوينا أي الأَخَصِّين، وجاءتْ هذه النون لذَهاب الإضافة. ولقِيتُه ذا صَباحٍ، مثلُ ذاتَ صباحٍ، وذاتَ يومٍ أحسَنُ، لأن ذا وذات يُرادُ بهما في هذا المعنى وقتٌ مُضافٌ إلى اليَوْمِ والصَّباحِ. وتقول: قَلَّتْ ذات يده، وذا ها هنا اسمٌ لِما مَلَكَتْ يَداه، كأنّها تقَعُ على الأموال، وكذلك قولهم: عَرَفَه من ذاتِ نفسِه، كأنّه يعني به سَريرتَه المُضمَرة. وتقول في بعض الجواب: لا بذي تَسْلَم، كأنّه قال لا واللهُ يُسلِّمُك، ما كان كذا وكذا، فتقول: لا وسلامِتكَ ما كان كذا وكذا، كما يقال: لمنقال: ماذا صنَعْتَ? خَيرٌ وخَيراً، أي الذي صنعت هو خير، والنصب على وجه الفعل، ومنه قوله -عزَّ وجلَّ-: قل العَفوُ، أي الذي تُنفِقون هو العَفْوُ من أموالِكم، فإِياهُ فأَنفِقوا، في قِراءة من يرفَعُ، والنَّصب عل وجه الفِعل. وتقول في اليمين: لا أفعَلُ، وإذا أَقسَم عليه قال: لا ها الله. ذا: لم يهمزوا ولا يُريدون بها إذن، ولكنها مثلُ: تعلمتها لعَمْرُ اللهِ ذا قَسَما والأنثى في الأصل: ذاةٌ، ولكنه كَثُرت على ألسنتهم فصار أكثرهم يقول ذات وهي ناقصة، وإِتمامُها ذواى مثل نواة، فحذَفوا منها الواو، فإذا ثَنَّوا أتَمّوها فقالوا: ذواتان كقولك: نَواتان، وإذا ثَلّوا رجعوا غلى ذات فقالوا: ذوات، ولو جَمَعوا عل التمام لقالوا: ذَوَيات كنَوَيات. وتضغّها ذُوَيَّةٌ، وقد سمعنا في الشعر من يبني على حَذف الواو كقوله: ذاتا فلزم القياس، وقد وبناؤه على ذات وذاتا. وأما ذِهِ وذي وذا في هذه وهذي وهذا فأسماءٌ مَكنيّاتٌ وليس في البناء فيها غير الذال والألف التي بعدها زائدة. وبيان ذلك أنَّ تصغيرها ذبّا كأنّه بوزن فعا كما ينبغي في القياس، أو يكون بوزن فُعَيْلَى لو تَمَّ لأنّ ياء التصغير لا تعتمد إلاّ على ضمّة، ولم يرُدّوا الحرف الذي في موضع العَيْن فالتَزَقت ياء التصغير بالحرف لأول من الكملة فاعتمدَتْ على الفتحةِ، وإذا صَغَّروا ذهِ وذي رَدُّوهما إلى بنائهما. والذي: تعريف ذا فلما قصرت قوَّوا اللام بلام أخرى، فمنهم من يقول: اللّذْ يُسكِّن الذال، ويحذف الياء التي التي بعدها وإنّهم لمّا أدخلوا في الأسْمِ لامَ المعرفة طَرَحوا الزيادة التي بعد الذال وسكَنَتِ الذال، فلما ثَنَّوا حَذَفُوا النون فأدخَلوا عل الاثنين بحذف النون، كما أَدخَلوا على الواحد باسكان الذال، وكذلك فعَلوا في الجميع. وإنْ قالَ قائل: ألا قالوا: اللذو والجميع بالواو، فقل: إن الصوابَ ذلك في القياس، ولكنّ العربَ اجمَعَت على الذي بالياء في الجرِّ والرَّفْع والنّصب. وقد بَلَغَنا عن الحَسَن في مَواعِظه أنّه قال: اللذون فَعَلوا وفَعَلوا، وقال: وإنَّ الذّي خانَتْ بفَلْجٍ دِماؤهم هم القومُ كلُّ القومِ يا أمَّ خالِدِ وقال آخر: أبني أُمَيَّةَ إنَّ عَمَّيَ الـلـذا قَتَلا المُلوكَ وفكَّكا الأَغلالا وكذلك يقولون: اللَّتَا والَّتي، قال الشاعر: هما اللَّتا أقصَدَني سَهْماهُما يا جارَتَيَّ اليومَ لا أنساهُما
فإذا صَغَّرت الذي رجَعتَ إلى الأصل فقُلتَ، اللَّذَيّا واللَّتَيّا، وإذا جمَعْتَ اللَّذَيّا قلتَ: هم اللَّذَيّون وهُنَّ اللَّتَيّان فَعَلوا ذلك، لمّا جاءت الكلمةُ بالياءِ المشدَّدة التي بعد الذال أُجرِيَتْ مجْرَى الأسماء التي تجمَعُ بالواو والنون، فكانت الذال في الذي مفردةً في اللّذ فلّما قُوِّيَت بالياء ثم جُمِعَت بالواو والنون غَلَبَت الياءُ الواو فثَبَتَتْ وأزالَت الواو عن موضعها. وذا: وتقول: وَذَأته فاتَّأَذَ، أي زَجَرْتُه فانزَجَرَ.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٢٢المدخل: إذإذْ: كلمة تدل على ما مضَى من الزمان. وهو اسمٌ مبنيُّ على السكون. وحقُّه أن يكون مضافاً إلى جملة، تقول: جئتك إذْ قام زيدٌ، وإذْ زيد قائم وإذ زيدٌ يقوم. فإذا لم تضَفْ نَوَّنْتَ. قال أبو ذؤيب:
نَهَيْتُكَ عن طِلابِكَ أمَُّ عَمْروبِعاقِبَةٍ وأَنْتَ إذٍ صَـحِـيحُ
أراد حينئذٍ، كما تقول: يومئذ ولَيْلتئذ. وهو من حروف الجزاء، إلاَّ أنه لا يجازى به إلاَّ معَ ما. تقول: إذْ ما تَأْتِني آتِكَ، كما تقول: إنْ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٬٣٦٢المدخل: اذاِذْ
اِذْ ذ a word denoting past time: (Lth, T, S, M, L, Mughnee, K:) it is a noun, (S, L, Mughnee, K,) indecl., with its last letter quiescent; and properly is prefixed to a proposition; (S, L, K;) as in جِئْتُكَ اِذْ قَامَ زَيدٌ [I came to thee when Zeyd stood], and اِذْ زَيْدٌ قَائِمٌ and اِذْ زَيْدٌ يقُومُ [When Zeyd was standing]. (S, L.) The proposition to which it is prefixed is either
الصيغ(١٢)
- إِذَاZamanمعانٍ أخرى: ٢(إِذَا)×١٩٥
- إِذْZaman(إِذْ)×١٥٦
- وَإِذَاVe zamanمعانٍ أخرى: ١(وَإِذَا)×١٣٠
- فَإِذَاO zaman hemenمعانٍ أخرى: ٢(فَإِذَا)×٨٦
- وَإِذْZamanمعانٍ أخرى: ١(وَإِذْ)×٦٩
- إِذًاO taktirde(إِذًا)×٢٦
- أَئِذَاZaman mı?(أَئِذَا)×١٢
- إِذِZaman(إِذْ)×٩
- وَإِذًاVe o taktirdeمعانٍ أخرى: ١(وَإِذًا)×٤
- وَإِذِZamanمعانٍ أخرى: ١(وَإِذْ)×٣
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٨٥ (الإجمالي: ٩٧٥)
- قول
الآيات المشتركة: ٢٥٧ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- جيأ
الآيات المشتركة: ٧٥ · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- رأي
الآيات المشتركة: ٥٩ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
- تلو
الآيات المشتركة: ٢١ · Tilvi toklu demektir
- ذكر
الآيات المشتركة: ٥٢ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
- سجد
الآيات المشتركة: ٢٣ · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- أخذ
الآيات المشتركة: ٤٨ · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
- قلل
الآيات المشتركة: ٢١ · Az
- نجو
الآيات المشتركة: ٢١ · Özel konuşmak
- دعو
الآيات المشتركة: ٣٨ · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- قعد
الآيات المشتركة: ١١ · Temel demektir
- ترب
الآيات المشتركة: ١٠ · Toprak demektir
الآيات التي ورد فيها(٦٢٩)
عدد الآيات التي يرد فيها هذا الجذر: ٦٢٩؛ ضيّق النطاق من شريط السور.
الَّذِينَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ قَالُوا إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ
Zaman
… وَفِي الرِّقَابِ وَأَقَامَ الصَّلَاةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُوا وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَئِكَ …
Zaman
كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ
Zaman
وَإِذَا سَأَلَكَ عِبَادِي عَنِّي فَإِنِّي قَرِيبٌ أُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذَا دَعَانِ فَلْيَسْتَجِيبُوا لِي وَلْيُؤْمِنُوا بِي لَعَلَّهُمْ يَرْشُدُونَ
Zaman
… لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ …
Zaman
… النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ …
Zaman
… وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ …
Zaman
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا تَدَايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ وَلْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ …
Zaman
… تَضِلَّ إِحْدَاهُمَا فَتُذَكِّرَ إِحْدَاهُمَا الْأُخْرَى وَلَا يَأْبَ الشُّهَدَاءُ إِذَا مَا دُعُوا وَلَا تَسْأَمُوا أَنْ تَكْتُبُوهُ صَغِيرًا أَوْ …
Zaman
… تُدِيرُونَهَا بَيْنَكُمْ فَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَلَّا تَكْتُبُوهَا وَأَشْهِدُوا إِذَا تَبَايَعْتُمْ وَلَا يُضَارَّ كَاتِبٌ وَلَا شَهِيدٌ وَإِنْ تَفْعَلُوا …
Zaman
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أذ |
| Yapı | Edat veya işlev sözü (İki harfli zaman ve bağlam edatı) |
| Özel Durum | Hemzeli, türetilmemiş (câmid) ve donuk işlevsel yapı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حين, لما, متى |
| Zıt Kök | أبد |
| Çekirdek Özet 1 | Belirli bir zaman noktasına, geçmişte gerçekleşmiş bir olguya veya ansızın ortaya çıkan duruma işaret eden zamansal ve bağlamsal eklemleme |
| Çekirdek Özet 2 | Hatırlatma, geçmiş olayların ibret sahnesi olarak canlandırılması, sürpriz/ansızın karşılaşma ve sebep-sonuç ilişkisinin zamansal tespiti |
| Çekirdek Özet 3 | Olayları soyut zaman akışından çıkarıp muhatabın zihninde somut, ibret verici ve hesap sorulabilir bir tarihsel veya aktüel tanıklık koordinatına yerleştirme |
| Kritik Hata Riski | Yapının salt bir zaman zarfı («-dığı zaman») sanılarak taşıdığı hatırlatma («hatırla ki»), ta‘lîl (gerekçelendirme) ve sürpriz bildirme işlevlerinin göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أذ | Belirli bir zaman kesitine veya olay anına odaklanarak işaret etme işlevi | Veri bulunamadı | Yapı iki harfli bir işlev sözü olup üçlü bir fiil kökünden türetilmemiştir; bünyesine üçüncü bir asli kök harfi eklenmeden edatlaşmıştır |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ا | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Sözün veya zaman kesitinin başlangıcını belirleme, dikkatleri yeni bir olayın çıkış noktasına yöneltme |
| ذ | Kapı / işaretleme ucu (dal harfinin yoğunlaşmış biçimi); işaret etme, geçiş, sınır | Belirli bir anı, olayı veya olguyu işaret parmağıyla gösterircesine sabitleme ve ona geçiş sağlama |
| أذ | Bir başlangıç noktasını belirli bir olguya işaret ederek sabitleme | Zihni genel zaman akışından çekip belirli bir tarihsel veya durumsal olayın başlangıç anına odaklama hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Fiziksel bir nesne adı olmayıp seslenme, işaret etme ve bir olayın vuku bulduğu zamansal koordinatı elle gösterir gibi belirginleştirme işlevidir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde geçmişte yaşanan savaş günlerini, ayrılık anlarını ve hatıraları yâd ederken cümlenin başında olayı canlı bir sahne olarak sunma bağlamında kullanılmıştır; şairler geçmiş zaman sahnelerine bu edatla giriş yapmışlardır |
| Erken Arapça kullanım | Erken Arap dilinde hem geçmişe yönelik olay tespiti hem de beklenmedik bir durumun aniden belirmesini ifade eden müfâcee (sürpriz) bağlamlarında sıklıkla işletilmiştir |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn ve Sîbeveyhi’nin el-Kitâb’ı.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde أذ yapısı, gösterici zamir ve zaman zarfı oluşturan kadim deiktik (işaretleyici) köklerle doğrudan bağlantılıdır. Akatçada zaman ve durum bağlayıcısı olarak işlev gören inūma veya enūma yapıları, İbranicede geçmişe veya geleceğe işaret eden az (אָז) zaman zarfı ve Aramicede edatlaşan 'ēdayin biçimleri bu kökün Sami ortak tabakasındaki işaret ve zaman sınırlama işlevini doğrulamaktadır. Arapçada hemze ve zel seslerinin birleşimi, bir olguyu «işte o an / o vakit» şeklinde göstererek geçmiş zamanın somut bir olayına veya ansızın gerçekleşen bir duruma tahsis etmiştir. Bu kullanım dil ailesinde soyut bir zaman kavramından ziyade, işaret edilen somut olayın vuku bulma ânına dayanmaktadır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT ve David Cohen’in Dictionnaire des racines sémitiques adlı eseri.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Câmid (türememiş) zaman ve işaret edatı | Arap dilinde geçmiş zamanı sınırlayan, bazen ta‘lîl (gerekçe) bazen de müfâcee (ansızınlık) bildiren temel bir parçacık olarak kalıplaşmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice az (אָז) ve Aramice 'ēdayin paralelliği | Olay anını ve geçmiş zaman kesitini sabitleyen işaretleyici zaman zarfı işlevi ortak Sami zeminine dayanır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında iki harfli bu edatın doğrudan genetik izi doğrulanabilir nitelikte ayrıştırılamamıştır | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أذ | Anlamlı | Zaman ve durum işaretleme | Geçmiş zamana, gerçekleşmiş olaya, gerekçeye veya ansızın beliren duruma işaret eden işlev sözü | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ذأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîbü’l-Luğa’da mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أذ | Merkez | Zaman ve bağlam işaretleme | Gerçekleşmiş belirli bir ânı, olguyu veya ansızın ortaya çıkan durumu tespit eder | Zamanı soyut akış olarak değil, yaşanmış somut bir sahne olarak sunar |
| حين | Komşu | Zaman süresi ve aralığı | Uzun veya kısa bir zaman dilimini, süreyi ve vakti ifade eder | أذ doğrudan olayın tespitine odaklanırken, حين zamanın genişliğine ve müddetine yönelir |
| لما | Komşu | Şart ve zaman ilişkisi | Bir eylemin diğerine bağlı olarak tamamlanma vaktini kurar | لما fiiller arası zamansal bağlılığı vurgularken, أذ sahnenin bizzat kendisini öne çıkarır |
| متى | Komşu | Zaman sorgulama ve belirleme | Zamanın ne vakit olduğunu soru veya genel şart kalıbıyla ele alır | متى belirsiz bir zamanı ararken, أذ vuku bulmuş belirli bir ânı gösterir |
| أبد | Zıt | Zamansal sınırsızlık ve kesintisizlik | Başı ve sonu olmayan, bölünemeyen sonsuz sürekliliği bildirir | أذ tekil, yaşanmış ve sınırlı bir olgu ânını tespit ederken أبد her türlü anlık sınırlamayı aşar |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أذ | Vakit, an, hatırla ki, o esnada | Geçmişte gerçekleşen bir olaya, gerekçeye veya sürpriz duruma bağlanan işlev sözü | Kesin |
| Latince | tunc, cum, quando | O vakit, -dığında, mademki | Geçmişteki anı ve koşul bağlamını karşılar; Kur'an'daki zihni sahneye davet edici belâgat gücünü kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | then, when, since, behold | O zaman, -dığı zaman, mademki, işte o an | Zaman ve gerekçe boyutunu iyi aktarır; edatın gizli bir «hatırla» emrini barındıran Kur'anî üslubunu tek başına veremez | Güçlü |
| Almanca | damals, als, da | O zamanlar, -dığında, mademki | Olay anına bağlama işlevini karşılar; sürpriz bildiren (müfâcee) kullanımını tam kapsamaz | Güçlü |
| Fransızca | alors, lorsque, puisque | O halde, -dığı zaman, mademki | Zaman ve nedensellik boyutunu karşılar; deiktik işaretleme yoğunluğunu eksik bırakır | Güçlü |
المصدر Lane’s Lexicon ve Oxford Latin Dictionary.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Zarf-ı mâzî (Geçmiş zaman tespiti) | Gerçekleşmiş vakit / O vakit | Geçmişte yaşanmış tarihsel olayların veya peygamber kıssalarının aktarıldığı bağlamlar; örnek: Bakara 2:30, Enfâl 8:26 |
| Mahzuf fiil mukadderi (Tenzîlî hatırlatma) | Hatırla ki / Zihninde canlandır | Muhataba ilahi nimetlerin, ibretlik olayların veya kıyamet sahnelerinin hatırlatıldığı hitap bağlamları; örnek: Âl-i İmrân 3:121, Mâide 5:110 |
| Müfâcee (Ansızın belirme / Sürpriz) | Bir de baktı ki / Ansızın | Beklenmedik bir durumun veya sonucun bir anda karşıya çıktığı anlatımlar; örnek: A‘râf 7:107, Şuarâ 26:32 |
| Ta‘lîl (Gerekçelendirme) | Mademki / Çünkü / -dığı için | Bir hükmün veya sonucun geçmişteki gerekçesini açıklayan bağlamlar; örnek: Zuhruf 43:39 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi hitabın ezeli oluşu ve tarihsel olaylara atıf | Geçmiş zaman bildiren bu edatın ezeli kelamda yer almasının tarihsellik-ezeliyet ilişkisi açısından değerlendirilmesi | Geçmiş bir vakte işaretin ezeli ilim ve takdir dairesindeki ezelî tespiti |
| Fıkıh | Hükümlerin illet ve sebeplerinin belirlenmesi | Edatın ta‘lîl (nedensellik) bildirip bildirmediği, geçmiş olayın hükme gerekçe teşkil edip etmeyeceği | Olay ânının hukuki sorumluluk ve gerekçe doğuran başlangıç noktası sayılması |
| Tefsir | Kıssa anlatımları ve hazfedilmiş fiillerin takdiri | Cümle başındaki kullanımların başında gizli bir «hatırla» (uzkür) emrinin bulunup bulunmadığı tartışması | Tarihsel anlatının kuru bir malumat değil, doğrudan muhatabı bağlayan bir ibret sahnesine dönüştürülmesi |
| Hadis | Rivayetlerin vürûd ortamının tespiti | Hadis metinlerinde sahabenin bir olayın gerçekleşme ânını ve ortamını aktarırken kullandığı tasvir kalıbı | Olayın bağlamını ve ilk vuku anını canlandıran şahitlik dili |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi müdahale ve ibret hafızası | Tarihsel tanıklık ânı | Hatırlatma ve ders çıkarma | Dini bilinç, olayları soyut nazariyeler olarak değil, ilahi iradenin tecelli ettiği somut tarih anları üzerinden kurar | Güçlü |
| İlmi | Olayların zamansal tespiti | Başlangıç ve deney koordinatı | Koşulları sabitleme | Bilimsel gözlemde bir hadisenin hangi şartlar ve zaman kesiti altında meydana geldiğini kayıt altına alır | Muhtemel |
| Siyasi | Toplumsal sözleşmeler ve kırılma anları | Kurucu tarihsel olay | Meşruiyet zemini oluşturma | Bir toplumun veya devletin varoluşundaki kritik anları hafızada diri tutarak siyasal bilinci tahkim eder | Muhtemel |
| İktisadi | Kriz, nimet ve dönüşüm dönemleri | İktisadi kırılma noktası | İktisadi hafıza ve tedbir | Bolluk veya kıtlık anlarının hatırlatılması yoluyla kaynak yönetiminde süreklilik ve ihtiyat bilinci sağlar | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık zaman fonksiyonunda Dirac delta darbesi veya zaman başlangıç parametresi () | Genel zaman sürekliliği içinden belirli bir anı ayrıştırıp bütün dikkat ve enerjiyi o tekil noktadaki değere odaklayan darbe fonksiyonuna karşılık gelir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif hafızada kurucu an (epifani veya tarihsel travma/dönüm noktası) | Tarih felsefesi ve sosyolojide bir toplumun kimliğini inşa eden, unutulmaması gereken kırılma ve yüzleşme anının tespitiyle özdeştir | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatın yalnızca Türkçedeki «-dığı zaman» veya «-ince» zarf-fiil ekine indirgenerek mekanik bir zaman belirtecine dönüştürülmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Salt zaman bildirmeyip, muhataba «o anı hatırla, zihninde canlandır ve ibret al» mesajını yükleyen, aynı zamanda sebep bildiren ve beklenmedik hakikatleri açığa vuran çok boyutlu bir hitap ekseni olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki canlı anlatımın ve belâgatın sıradan bir tarih kronolojisine indirgenmesi; kıssalardaki ilahi davetin ve hesaplaşma çağrısının gözden kaçırılması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın geçmiş olayları soyut masallar olarak değil, doğrudan bugünün muhatabını eğiten canlı ve bağlayıcı ibret sahneleri olarak sunuş tarzını bu edat kurar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarının başladığı ayetlerde, ilahi nimetlerin tek tek sayıldığı hatırlatma pasajlarında ve kıyamet sahnelerinin tasvir edildiği uyarılarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an kıssalarının geçmişte kalmış bitmiş hikâyeler olduğu zannını yıkar; olayı muhatabın önüne «işte o an» diyerek getirir ve bugünkü hayatla doğrudan irtibatlandırır |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBelirli bir olayın vuku bulduğu zaman koordinatını parmakla işaret edercesine sabitleme ve dikkatleri o ana çekme.
- Soyut anlamGenel zaman akışından tekil bir anı soyutlayıp muhatabın zihninde canlı bir bilinç, ibret, gerekçe ve hatırlama sahnesine dönüştürme.
- Sistematik karşılıkTarihsel veya aktüel bir olguyu nedensellik, tanıklık ve ibret matrisinde başlangıç ve dayanak noktası kılma.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde genel zaman akışını, işaret edilen ve sabitlenen belirli anı temsil eder. ifadesi (Dirac delta darbesi), sürekli zaman çizgisi içinden yalnızca o tekil ânının seçilip öne çıkarılmasını simgeler. o seçilmiş anda gerçekleşen somut olayı, bağıntısı olayın gerekçe ve ibret ilişkisini, ise muhatabın zihninde hasıl olan bilinçlenme, hatırlama ve ibret alma yükümlülüğünü temsil eder. Böylece formül, edatın genel zamanı kesintiye uğratıp muhatabı tekil bir olayla sorumlu kılan zihinsel hareketini sembolize eder.