أنى

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc

أنى

أ - ن - ى

جذر
  • لا يرد هذا الجذر في القرآن.
  • المعاجم: ٥

تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: انى

ملاحظاتي

المعاجم(٥)

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٥٠٬٢٥٤
باب اللفيف من حرف النون ناء ، نأى ، أنى ، آن ، وأن ، نوى ، أون ، نانا ، إن ، أين ، أيان ، الآن ، إيوان ، أوان ، نون ، وين ، ونا . ناء : ناء ، بوزن ( ناع ) . قال أبو زيد : يقال : نُؤْت بالحِمْل ، وأنا أَنوء به نَوءًا ، إذا نهضتَ به مُثْقَلاً . ويقال : أَناءَنِي الحِمل ، أَي : نُؤْت به . وناء النجمُ يَنُوء نوءًا ، إِذا سَقَط . وفي الحديث : ( ثلاث من أَمر الجاهليّة : الطَّعن في الأَنْساب ،
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٨٦
- للبحث عن الحال والمكان، ولذلك قيل: هو بمعنى كيف وأين (راجع: حروف المعاني للزجاجي ص 61، والعين 8/399)، لتضمنه معناههما، قال الله عز وجل: ﴿أنى لك هذا﴾ [آل عمران/37]، أي: من أين، وكيف. و:
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٬١٥٥
أَنَّى: معناه أَيْنَ.تقول: أَنَّى لك هذا أَي من أَيْن لك هذا، وهي من الظروف التي يُجازى بها، تقول: أَنَّى تَأْتِني آتِكَ؛ معناه من أَيّ جهة تَأْتِني آتِكَ، وقد تكون بمعنى كيفَ، تقول: أَنَّى لكَ أَنْ تَفْتَحَ الحِصْنَ أَي كَيْفَ لكَ ذلك. التهذيب: قال بعضهم أَنَّى أَداةٌ ولها معنيان: أَحدهما أَن تكون بمعنى مَتى؛ قال الله تعالى: قُلْتُمْ أَنَّى هذا؛ أَي مَتى هذا وكيف هذا، وتكون أَنَّى بمعنى من
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٨٬٢٧٤
: ( ي ( *!أَنَى الشَّيءُ *!أَنْياً ) ، بالفتْحِ ، ( *!وأناءً ) ، كسَحابٍ ؛ كما في النسخِ والصَّوابُ *!أَنَّى مَفْتوحاً مَقْصوراً كما في المُحْكَم ؛ ( *!وإنىً ، بالكسْرِ ) مَقْصوراً ، ( وهو *!أَنِيٌّ ، كغَنِيَ ) : أَي ( حانَ . ( و ) إنَى أَيْضاً : أَي ( أَدْرَكَ ) ؛ ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿غَيْر ناظِرِينَ *!إناءهُ﴾ ؛ كما في الصِّحاح . ( أَو خاصٌّ بالنَّباتِ ) ؛ قالَ الفرَّاءُ : يقالُ : أَلَمْ
رابط المدخل

: ( ي ( *!أَنَى الشَّيءُ *!أَنْياً ) ، بالفتْحِ ، ( *!وأناءً ) ، كسَحابٍ ؛ كما في النسخِ والصَّوابُ *!أَنَّى مَفْتوحاً مَقْصوراً كما في المُحْكَم ؛ ( *!وإنىً ، بالكسْرِ ) مَقْصوراً ، ( وهو *!أَنِيٌّ ، كغَنِيَ ) : أَي ( حانَ . ( و ) إنَى أَيْضاً : أَي ( أَدْرَكَ ) ؛ ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿غَيْر ناظِرِينَ *!إناءهُ﴾ ؛ كما في الصِّحاح . ( أَو خاصٌّ بالنَّباتِ ) ؛ قالَ الفرَّاءُ : يقالُ : أَلَمْ *!يَأْنِ لكَ وأَلَمْ *!يَئِنْ لَك وألم ينل. وأَجْوَدُهُنَّ ما نَزَلَ به القُرْآن ، يعْنِي قَوْلَه تعالى : ﴿أَلَمْ يَأْنِ للذين آمَنُوا﴾ ؛ هو من أَنَى *!يَأْني . وآنَ لَكَ أَنْ تَفْعَلَ *!وأَنَى لَكَ

ونَالَ وأنال لَكَ ، كُلُّهُ بمعْنىً واحِدٍ أَي حانَ لَكَ . وفي حدِيثِ الهجْرَةِ : ( هل أَنَى الرَّحيلُ ) ، أَي حانَ وَقْتُه ؛ وفي رِوايَةٍ : ( هل آنَ ) ، أَي قَرُبَ . وقالَ ابنُ الأَنْبارِي : الأَنَى من بلُوغِ الشيءِ مُنْتهاه ، مَقْصورٌ يُكْتَبُ بالياءِ ، وقد أَنَى يَأْني ؛ قالَ عَمْرُو بنُ حَسَّان : تَمَخَّضَتِ المَنُونُ له بيَوْمٍ أَنى ولكُلِّ حامِلَةٍ تَمامُأَي أَدرَكَ وبَلَغَ . ( والاسمُ : *!الأَناءُ ، كسَحابٍ ) ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ للحُطَيْئة : وأَخَّرت العَشاءَ إلى سُهَيْل أَو الشِّعْرى فطالَ بيَ الأَناءُ قُلْتُ : هو اسمٌ مِن *!آناهُ *!يُؤْنِيه أذا أَخَّرَه وحَبَسَهُ وأَبْطَأَه ؛ كما في الصِّحاحِ ؛ وسِياقُ المصنِّف يَقْتَضي أنَّه اسمٌ من أَنَى يَأْني وليسَ كَذلِكَ ، ويدلُّ على ذلِكَ رِوايَةُ بعضِهم . *!وآنَيْتُ العَشاءَ إلى سُهَيْلٍ فتأَمَّل . ( و ) *!الإناءُ ، ( بالكسْرِ ) والمدِّ : ( م ) مَعْروفٌ ، ( ج *!آنِيَةٌ ) ، كرِدَاءٍ وأَرْدِيَةٍ ، ( وأَوانٍ ) جَمْعُ الجَمْعِ كسِقاءٍ وأَسقِيَةٍ وأَساقٍ ، وإنَّما سُمِّي الإناءُ *!إناءً لأنَّه قد بَلَغَ أنْ يُعْتَمل بما يُعانَى به من طَبْخٍ أَو خَرْزٍ أَو نِجَارَةٍ ، والألِفُ في آنِيَةٍ مُبْدلةٌ مِن الهَمْزةِ وليسَتْ بمخَفَّفَةٍ عنها لإنْقِلابِها في التّكْسِير واواً ، ولولا ذلِكَ لحكم عليه دونَ البَدَلِ لأَنَّ القَلْبَ قياسِيٌّ والبَدَلَ مَوْقوفٌ .

( *!وأَنَى الحميمُ ) *!أَنْياً : ( انْتَهَى حَرُّهُ ، فهو *!آنٍ ) ؛ ومنه قَوْلُه تعالى : ﴿يَطُوفونَ بَيْنها وبينَ حَمِيمٍ آنٍ﴾ ، كما في الصِّحاح . وقيلَ : أَنَى الماءُ : سَخُنَ وبلغَ في الحرَارَةِ ؛ وقوْلُه تعالى : ﴿تُسْقَى مِن عينٍ *!آنِيَةٍ﴾ ، أَي مُتناهِيَةٍ في شدَّة الحرِّ ؛ وكذلِكَ سائِرُ الجواهِر ( وبَلَغَ هذا ) الشَّيءُ ( *!أَناهُ ) ، بالفتْحِ ( ويُكْسَرُ ) : أَي ( غايَتَهُ ، أَو نُضْجَهُ وإِدراكَهُ ) وبلوغَهُ ؛ وبه فُسِّرَ قَوْله تعالى : ﴿غَيْر ناظِرينَ إناهُ﴾ . ( *!والأناةُ ، كقَناةٍ : الحِلْمُ والوَقارُ ، *!كالأَنَى ) ، كعلى ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي : الرِّفْقُ يُمْنٌ والأَناةُ سَعادةٌ ( و ) قالَ الأصْمعيُّ : *!الأَناةُ مِن النِّساءِ : ( المرْأَةُ ) التي ( فيها فُتُورٌ عِنْدَ ) ، ونَصّ الأصْمعيّ عن ، ( القيامِ ) *!وَتَأَنٍّ ، قالَ أَبو حيَّة النميري : رَمَتْه *!أَناةٌ من رَبيعَةِ عامِرٍ نَؤُومُ الضُّحَى في مَأْتَمٍ أَيِّ مَأْتَم والوَهْنَانَةُ نَحْوها . وقالَ سِيْبَوَيْهِ : أَصْلُه وَناةٌ مثْلُ أَحَدَ ووَحَد ، من الوَنَى ، كما في الصِّحاحِ . وقالَ الليْثُ : يقالُ للَمَرْأَةِ المُبارَكَةِ الحَلِيمةِ المُواتِيةِ أَناةٌ ، والجَمْعُ أَنواتٌ . قالَ : وقالَ أَهْلُ الكُوفَةِ إِنَّما هي الوَناةُ مِن الضَّعْفِ ، فهَمَزُوا الواوَ . وقالَ أَبو الدُّقَيْش : هي المُبارَكَة ، وقيلَ : هي الرَّزِينَةُ لا تَصْخَبُ ولا تُفْحِشُ ؛ قالَ الشاعِرُ :

أَناةٌ كأنَّ المِسْكَ تَحْتَ ثيابِها وريحَ خُزامَى الطَّلِّ في دَمِثِ الرَّمْل ( ورجُلٌ آنٍ ) ، على فاعلٍ : ( كثيرُ الحِلْمِ ) والأناةِ . ( *!وأَنِيَ ) الرَّجُلُ ، ( كسَمِعَ ) أنياً ( *!وتَأَنَّى ) *!تأَنِّياً ( *!واسْتَأْنَى ) : أَي ( تَثَبَّتَ ) . وفي الصِّحاح : *!تَأَنَّى في الأَمْرِ ، أَي تَنَظَّرَ وتَرَفَّقَ . *!واسْتأْنَى به : أَي انْتَظَرَ به . يقالُ : *!اسْتُؤْنيَ به حَوْلاً ؛ والاسمُ الأَناةُ ، كقَناةٍ . يقالُ : *!تَأَنَّيْتُكَ حتى لا أَناةَ بي ، انتَهى . وفي حدِيثِ غزْوَةِ حُنَيْن : ( وقد كنتُ *!اسْتَأْنَيْتُ بكُم ) ، أَي انْتَظَرْتُ وتَرَبَّصْتُ . وقالَ اللَّيْثُ : اسْتَأَنَيْتُ بفلانٍ ، أَي لم أُعْجِلْه . ويقالُ : *!اسْتَأْنِ في أَمْرِكَ ، أَي لا تَعْجَل ؛ وأَنْشَدَ : اسْتَأْن تَظْفَرْ في أُمورِكَ كلِّها وإذا عَزَمْتَ على الهَوى فتَوَكَّلِ ( وأَنَى ) الرَّجُلُ ( *!أُنِيّاً ، كجَثَى جُثِياً ، و ) *!أَنِيَ *!إنىً مثْلُ ( رَضِيَ رِضاً ، فهو *!أَنِيُّ ) ، كغَنِيَ : ( تأَخَّرَ وأَبْطَأَ ) . وقالَ اللَّيْثُ : أَنَى الشيءُ يَأْنِي أُنِيّاً إذا تَأَخَّر عن وَقْتِه ؛ ومنه قَوْله : والزادُ لا آنٍ ولا قَفارُ أَي لا بطيءٌ ولا جَشِبٌ غَيْر مَأْدُومٍ ؛ ومن هذا يقالُ : تَأَنَّى فلانٌ إذا تمَكَّثَ وتَثَبَّتَ وانْتَظَرَ . وشاهِدُ أَنِيّ ، كغَنِيَ ، قَوْل ابن مُقْبِل : ثم احْتَمَلْنَ *!أَنِيّاً بعد تَضْحِيَةٍ مِثْل المَخارِيفِ من جَيلانَ أَو هَجَرا

( *!كأَنَّى *!تَأنِيَةً ) . يقالُ : *!أَنَّيْتُ الطَّعامَ في النارِ ، إذا أَطَلْت مكْثَه ؛ *!وأَنَّيْتُ في الشيءِ : إذا قَصَّرْت فيه ، ورَوَى أَبو سعيدٍ بيتَ الحُطَيْئة : وأَنَّيْتُ العَشاءَ إلى سُهَيْلٍ ( *!وآنَيْتُهُ *!إِيناءً ) : أَخَّرْته وحَبَسْته وأَبْطَأْت به . يقالُ : لا *!تُؤْنِ فُرْصَتَك ، أَي لا تُؤَخّرها إذا أَمْكَنَتْك . وكلُّ شيءَ أَخَّرتَه فقد *!آنَيْتَه ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِيُّ للكُمَيْت : ومَرْضوفةٍ لم تُؤْنِ في الطَّبْخِ طاهِياً عَجِلْتُ إلى مُحْوَرِّها حِينَ غَرغَراوالاسمُ منه *!الأَناءُ كسَحابٍ ؛ ومنه قَوْلُ الحُطَيْئة : *!وآنَيْتُ العَشاءَ إلى سُهَيْلٍ وقالَ ابنُ الأَعْرابيِّ : *!آنَيْتُ وأَنَّيْتُ بمعْنىً واحِدٍ . وفي حديثِ صلاةِ الجُمْعَةِ ( رأَيْتك آنَيْتَ وآذَيْتَ ) . قالَ الأصْمعيُّ : أَي أَخَّرْتَ المَجِيءَ وأَبْطَأْتَ وآذَيْتَ الناسَ بتَخَطِّي الرِّقاب . ( *!والأَنْيُ ) ، بالفتْحِ ( ويُكْسَرُ ) ، نَقَلَه الجَوْهرِيُّ عن أَبي عبيدَةَ ، ( *!والأَناءُ ) ، كسَحابٍ ؛ كذا في النسخِ والصَّوابُ *!الإنْيُ بالكَسْرِ مَقْصوراً نَقَلَه الجَوْهرِيُّ عن الأخْفَش ؛ ( والإِنْوُ ، بالكسْرِ ) حَكَاها الفارِسِيُّ عن ثَعْلَب ، وقد أَفْرَدَها المصنِّفُ بتَرْجَمَةٍ ، وحَكَاها أَيْضاً الأَخْفَشُ ؛ ( الوَهْنُ والسَّاعَةُ من اللّيْلِ ، أَو ساعَةٌ مَّا ) أَيّ ساَعةٍ كانتْ ( منه ) . يقالُ : مَضَى إنْيانِ مِنَ الليْلِ وإِنْوانِ . وفي التَّنْزيلِ : ﴿ومِن *!آناءِ الليْلِ﴾ ؛ قالَ أَهْلُ اللغةِ منهم الزجَّاجُ : *!آناءُ الليلِ ساعَاتُه ، واحِدُها إِنْيٌ *!وإِنىً ، فمَنْ قالَ *!إنيٌ فهو مثْلُ

نِحْيٍ وأَنْحاءٍ ، ومَنْ قالَ *!إِنىً فهو مْثلُ مِعىً وأَمْعاءٍ ؛ قالَ المُتَنَخِّلُ الهُذَليُّ : السالكُ الثَّغْرَ مَخْشِيّاً مَوارِدُه في كُلِّ إِنْيٍ قَضاهُ الليْلُ يَنْتَعِلُقالَ الأزْهرِيّ : كذا رَوَاهُ ابنُ الأنْبارِي ؛ وأَنْشَدَه الجَوْهرِيُّ : حُلْو ومُرٌّ كقِدْحِ العَطْفِ مِرَّتُه في كلِّ إنْيٍ قَضاه الليلُ يَنْتَعِلُوقالَ ابنُ الأنْبارِي : واحِدُ آناءِ الليْلِ على ثلاثَةِ أَوْجُه : أنْي بسكونِ النونِ ، وإِنىً بكسْرِ الألفِ ، وأَنىً بفتْحِ الألفِ ؛ وأَنْشَدَ ابنُ الأَعْرابيِّ في *!الإِنَى : أَتَمَّتْ حَمْلَها في نصفِ شهْرٍ وحَمْلُ الحامِلاتِ إنىً طويلُومَضَى إنْوٌ مِن الليْلِ : أَي وَقْتٌ ، لُغَةٌ في إنْي . قالَ أَبو عليَ : وهذا كقَوْلهم جَبَوْت الخَراجَ جِباوَةً ، أُبْدِلَتِ الواوُ من الياءِ . ( *!والإِنَى ، كإلَى وعلى : كُلُّ النَّهارِ ، ج آناءٌ ) ، بالمدِّ . ( *!وأُنِيٌّ *!وإِنيٌّ ) ، كعُتِيَ بالضمِّ والكسْرِ ؛ ومنه قَوْلُ الشاعِرِ : يا لَيْتَ لي مِثْلَ شَرِيبي مِنْ نُمِيّ وهُوَ شَرِيبُ الصِّدْقِ ضَحَّاكُ *!الأُنِيُّ يقولُ : في أَيِّ ساعَةٍ جِئْته وَجَدْته يَضْحَك . ( *!وأُنَا ، كَهُنا أَو كَحَتَّى ، أَو بكَسْرِ النونِ المُشَدَّدَةِ : بِئْرٌ بالمَدينَةِ لبنِي قُرَيْظَةَ ) ، وهناك نَزَلَ النبيُّ صلى الله عليه وسلم لمَّا فَرَغَ مِن غزْوَةِ

الخنْدَقِ وقَصَدَ بَني النَّضِير ؛ قالَهُ نَصْر وضَبَطَه بالضمِّ وتَخْفيفِ النُّونِ . ومنهم مَنْ ضَبَطَه بالموحَّدَةِ كحَتَّى وقد تقدَّمَ . ( و ) *!أُنَا ، كهُنَا : ( وادٍ بطَريقِ حاجِّ مِصْرَ ) قُرْبَ السَّواحِل بينَ مَدْيَن والصَّلا ؛ عن نَصْر ؛ وإليه يُضَافُ عينُ *!أُنَى ؛ وبعضُهم يقولُ : عينُ وَنَى . وممَّا يُسْتدركُ عليه : أَنَى يَأْنى أَنْياً : إذا رَفَقَ ، *!كتَأَنىَّ ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ . وحكَى الفارِسِيُّ : أَتَيْتَه *!آنِيَةً بعد آنِيَةٍ ، أَي تارَةً بعد تارَةٍ . قالَ ابنُ سِيدَه : وأُراهُ بَنى من الإِنَى فاعِلَة ، والمَعْروفُ آوِنَة . ويقالُ : لا تَقْطَعْ *!إنَاتَك ، بالكسْرِ ، أَي رَجاكَ *!وآناهُ : أَبْعَده مِثْل *!أَناءه ؛ وأَنْشَدَ يَعْقوبُ للسلمية : عن الأَمْرِ الذي *!يُؤْنِيكَ عنه وعَن أَهْلِ النَّصِيحةِ والودادِويَقُولُونَ في الإنْكارِ والاسْتِبعادِ : *!إِنَيْه ، بكسْرِ الألِفِ والنُّونِ وسكونِ الياءِ بَعْدها هاء ، حَكَى سِيْبَوَيْه : أنَّه قيلَ لأَعرابيَ سَكَنَ البَلَدَ : أَتَخْرج إذا أخْصَبَتِ البادِيَةُ ؟ فقالَ : أَأنا إِنِية ؟ يعْنِي أَتَقُولُونَ لي هذا القَوْل وأَنا مَعْروفٌ بهذا الفِعْل ؟ أَنْكَر اسْتِفهامَهم إيَّاه . وهذه اللَّفْظَةُ قد وَرَدَتْ في حدِيثِ جُلَيْبِيب في مُسْندِ أَحْمد ، وفيها اخْتِلافٌ كثيرٌ ، راجع النهاية . *!وآنِيُ بالمدِّ وكسْرِ النونِ : قَلْعَةٌ حَصِينَةٌ ، ومَدينَةٌ بأَرْضِ إرْمِينِيَة بينَ خلاط وكنجة ، عن ياقوت .

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٤٬٥٥٩
المدخل: انىأَنَى 1 أَنَى ذ , (S, M, K,) aor. يَأْنِى, (S,) inf. n. اـِنٌى (S, M, K) and أَنْىٌ and أَنَآءٌ, (M, K,) or, accord. to [some of the copies of] the M, أَنًى, (TA, [in which this is said to be the right form,]) or أَنًا, (as written in the CK,) said of a thing, Its time came; or it was, or became, or drew, near; syn. أَتَى وَقْتُهُ, and جَآءَ أَنَاهُ; (Bd lvii. 15 [in explanation of a passage
اقرأ المدخل كاملًا

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökأنى
YapıÜçlü kök ve soru-zaman-mekân zarfı
Özel DurumHemzeli ve nakıs
Bağlamsal Yakın Köklerكيف, أين, متى
Zıt Kökثبت
Çekirdek Özet 1Bir sürecin nihayetine, olgunluğuna ve vaktine erişmesi; yön, keyfiyet ve imkân arayışı
Çekirdek Özet 2İlahi kudretin ve tecellilerin nasıllığını, neredenliğini ve imkân ufkunu sorgulama veya hayretle karşılama
Çekirdek Özet 3Zaman, mekân ve durum ekseninde mutlak belirlenimin beşerî akıl tarafından keşfedilme arayışı
Kritik Hata Riskiİfadenin yalnızca dar bir mekân sorusu («nereden») sayılarak keyfiyet («nasıl») ve zaman («ne zaman») boyutlarının göz ardı edilmesi

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أنVarlık, benlik, inilti, süreç başlangıcı ve sınırın belirginleşmesi; أنا, أنت, أنس, أنف, أنم köklerinde ortak olan belirginleşme ve açığa çıkma tabanıىBelirginleşen varlık ve sürecin zamansal olgunluğa, mekânsal yöne ve keyfiyet arayışına doğru esneklik kazanarak uzanması

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
اÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçBir iradenin, hareketin veya varoluş sürecinin ilk hamlesi ve temel gücü
نFiliz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılıkBaşlayan hareketin kesintiye uğramadan akması, canlı bir süreç halinde sürmesi
ىEl ve kol; iş, yapma, uzanmaSürecin bir hedefe, olgunluğa, mekâna veya biçime doğru fiilen uzanıp temas etmesi
أنىGücün süreklilik kazanarak bir hedefe, biçime ve olgunluğa uzanmasıBir durumun nereden kaynaklandığını, nasıl gerçekleştiğini ve hangi süreçte kemale erdiğini kavrama hamlesi

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir şeyin olgunlaşma vaktinin gelmesi, suyun kaynama derecesine ulaşması, yemeğin pişmesi ve bir yöne doğru arayışla yönelme
Cahiliye şiiri kullanımıAlkame b. Abede bir beytinde kökü yöneliş ve durum anlamında kullanır: ومُطْعَمُ الغُنْمِ يَومَ الغُنْمِ مُطْعَمُهُ / أَنّى تَوَجَّه، والمَحْرُومُ مَحْرومُ
Erken Arapça kullanımErken dönem şiir şahidinde iki soru edatının tekit amacıyla birleştiği kullanımda geçer: أَنَّى ومّنْ أَيْنَ آبَكَ الطَّرَبُ

المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Tehzîbü’l-Luğa.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça أنى kökü, Sami dil ailesinde hem zamanın gelmesi, vaktin erişmesi, gecikme ve olgunlaşma anlamlarını taşıyan fiil köküyle hem de soru ve yön bildiren edat/zarf sistemiyle doğrudan bağlantılıdır. İbranicede ānāh (אָנָה) kökü yönelme, sebep olma ve «nereye, nereden» anlamında soru işlevi görürken, Süryanicede ʼenāyā ve ʼaykā benzer şekilde yöneliş ve keyfiyet gösterir. Akadcada enu ve inanna gibi biçimler zaman eşiklerini ve anı belirler. Kökün biliteral çekirdeği olan أن, benlik ve varlık işaretçisi olarak erken Sami katmanında konum bildirir; Arapçada bu çekirdek sonuna eklenen zayıf harf ile hem sürecin pişip olgunlaşmasını (إنى) hem de zihnin bir durumun mahiyetine doğru yönelip «nasıl, nereden, ne vakit» sorularıyla imkân araştırmasını (أَنَّى) ifade eden bir derinleşme kazanmıştır.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönأنى / أني fiil ve zarf türevleriVaktin ve olgunluğun erişmesi ile keyfiyet ve mekân sorgulayan zarf yapısı arasındaki semantik birlikKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice ānāh, Süryanice ʼenāyāYön, yer ve zaman sorgulayan soru ve yönelme edatlarıyla ortak morfo-semantik zeminGüçlü
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik lokatif ve deiktik biçimlerYer ve durum işaretleyen en/an morfemleri ile süreç belirten kök yapılarının izdüşümleriMuhtemel

المصدر David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أنىAnlamlıVaktin gelmesi, yönelme, nasıllıkSürecin nihayetine varması ve keyfiyet/mekân sorgusuHedef kök
أىنAnlamlıYorulmak, gevşemek, zamanYorgunluktan dermansız kalmak ve vakit manası taşımakKur'an'da geçmez; ortak zaman ve takat ekseni
نأىAnlamlıUzaklaşmak, geri durmakBir şeyden cisim veya ilgi bakımından ıraklaşmakKur'an'da geçer; yönelişin tersine uzaklaşma hareketi
نىأAnlamlıÇiğ kalmak, pişmemekEt veya yiyeceğin ateş görmeyip ham kalmasıKur'an'da geçmez; أنى kökünün olgunlaşma anlamına zıt
ىأنKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilir
ىنأKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilir

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أنىMerkezDurum, yön ve zaman arayışıKeyfiyet, kaynak ve zamanı tek bir soru ufkunda birleştirirBir şeyin hangi yoldan, nasıl ve nereden hasıl olduğunu soruşturur
كيفKomşuKeyfiyetYalnızca durumun ve nasıllığın biçimini sorar, mekân ve kaynağı içermezBiçimsel ve niteliksel soruşturmaya odaklanır
أينKomşuMekânYalnızca coğrafi veya fiziki konumu sorar, oluş biçimini kapsamazSalt yer ve konum tespiti arar
متىKomşuZamanYalnızca olayın takvimsel veya zamansal eşiğini sorarSüreç ve vakit sınırını sorgular
ثبتZıtSabitlik ve belirlenimYönelme ve belirsizlik arayışının aksine yerinde kaim ve kesin olmayı bildirirHareketsiz, soruşturmaya kapalı ve durağan kalmayı ifade eder

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأنىKeyfiyet, kaynak ve zaman zarfıDurumun nasıl, nereden ve ne şekilde gerçekleştiğini kuşatan arayışKesin
Latincequomodo, undeNasıl, hangi kaynaktanquomodo keyfiyeti, unde ise kökeni karşılar; ikisini tek sözcükte cem etmezGüçlü
İngilizcehow, whence, by what meansNasıl, nereden, hangi yollawhence kaynak yönünü, how tarzı verir; Arapçadaki hayret ve imkân boyutunu tekil olarak eksik bırakırGüçlü
Almancawie, woherNasıl, neredenDurum ve menşe ayrımını iki farklı kökle yapar, her iki anlam ufkunu bir arada taşımazGüçlü
Fransızcacomment, d'oùNasıl, neredenTarz ile köken ayrılır; oluşun imkân ve hayret bağlamı bağlaçlarla desteklenirGüçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
أَنَّى (Keyfiyet ve imkân)Nasıl, hangi tarzdaÖlülerin diriltilmesi veya doğum gibi olağanüstü olaylarda imkânı kavrama bağlamı (Bakara 2:259, Âl-i İmrân 3:40)
أَنَّى (Mekân ve menşe)Nereden, hangi cihettenRızkın ve ihsanın görünen fiziki alan dışından gelişini sorgulama bağlamı (Âl-i İmrân 3:37)
أَنَّى (Serbestlik ve meşru yön)Dilediğiniz tarzda ve şekildeHelal dairede serbest yöneliş ve yaklaşım biçimi bağlamı (Bakara 2:223)
أَنَّى (Uzaklık ve imkânsızlık)Nerede, nasıl mümkün olsunAhirette artık telafisi imkânsız olan yöneliş ve kurtuluş arayışının boşa çıkması bağlamı (Sebe’ 34:52)
يَأْنِ / إِنَاهُ (Vakit ve olgunluk)Vaktin gelmesi, pişmeKalplerin ürperme vaktinin erişmesi veya yemeğin olgunlaşma eşiği bağlamı (Hadîd 57:16, Ahzâb 33:53)

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİlahi kudret ve fiillerMucizelerin ve ba's (diriliş) hadisesinin akli imkânını sorgulayan soruların mahiyetiİmkânsızlık iddiası değil, beşer aklının kudret tecellisi karşısındaki hayreti
FıkıhAile hukuku ve mubah alanBakara 2:223 ayetindeki ifadenin helal ilişki tarzlarını hangi meşru sınırda serbest bıraktığıYöneliş tarzı («nasıl derseniz») ile nesil mahallinin tayini arasındaki sınır
TefsirSoru ve zarf tahliliLafzın hangi ayette «keyfe» (nasıl), hangisinde «min eyne» (nereden) anlamına geldiğinin tespitiBağlama göre mekân, durum veya her ikisini birden kapsayan anlam genişlemesi
HadisEdebi ve ahlaki zamanlamaZiyaret ve ibadet vakitlerinin gözetilmesi, olgunlaşmamış işe girişilmemesiZamanlama bilinci ve meşru yöneliş sınırlarının korunması

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniGayb ve kudret ufkunu anlamaİmkân ve hayretZihni sebepler dairesinden müsebbibe yöneltmeOlayların yalnızca zahiri sebeplerle değil mutlak kudretle oluşunu idrak ettirirGüçlü
İlmiMetodolojik araştırmaNedensellik ve yöntem sorusuOlguların nereden ve nasıl meydana geldiğini incelemeBilimsel merakın menşe ve keyfiyet ekseninde formüle edilmesini sağlarGüçlü
SiyasiMeşruiyet ve yetki kaynağıGücün ve kararın kaynağıİktidar tasarruflarının dayanağını sorgulamaKararların hangi meşru zeminden ve nasıl üretildiğini denetleme bilinci verirMuhtemel
İktisadiGelir ve servet menşeiİktisadi meşruiyet ve kaynakKazancın hangi yoldan elde edildiğini sormaHaksız kazanç ve şeffaf olmayan servet oluşumunu menşe sorgusuyla engellerGüçlü

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDurum uzayı ve sınır koşulu (boundary condition)Bir fonksiyonun veya sistemin hangi yoldan ve hangi başlangıç koşullarından geçerek nihai duruma ulaştığını belirleyen koordinat arayışıGüçlü
Beşeri bilimlerKöken ve süreç epistemolojisi (epistemic provenance)Bir bilginin, iddianın veya toplumsal durumun hangi bağlamda, nasıl ve hangi meşruiyet kaynağından türediğini araştırmaGüçlü

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiLafzı sadece klasik bir «nereden» mekân sorusuna indirgeyip keyfiyet ve imkân ufkunu dışarıda bırakmak
Kur'an içi daha geniş anlamHem kaynağı («nereden») hem oluş biçimini («nasıl») hem de erişilen olgunluk vaktini («ne zaman») aynı semantik potada eritmesi
Yanlış anlamanın doğuracağı hataAyetlerdeki peygamberlerin ve salihlerin hayret ifadelerini birer inkâr veya şüphe gibi yorumlama yanılgısına düşmek

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Beşer aklının sınırlı sebep-sonuç zinciri ile ilahi kudretin hudutsuz tasarrufu arasındaki karşılaşma anını tasvir eden temel soru ve yöneliş eksenini kurar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Diriliş sahneleri, peygamberlerin beşeri idraki aşan müjdeleri alış anları, ahiretteki kaçış ve meşru hayat tarzı düzenlemelerinde belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Olaylara tek boyutlu (sadece mekânsal veya sadece zamansal) bakışı engeller; oluşun tarzını, kaynağını ve imkânını bütüncül bir bilinçle ele almayı öğretir.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamBir sürecin kemale ererek vaktinin ve olgunluğunun gelmesi; yönelişin bir hedefe ve kaynağa doğru uzanması.
  • Soyut anlamBir durumun menşeini, oluş biçimini ve gerçekleşme imkânını hayret, merak veya idrak ekseninde araştırma.
  • Sistematik karşılıkBir olgunun başlangıç noktası, geçiş güzergâhı ve ulaştığı keyfiyet arasındaki çok boyutlu koordinat ilişkisi.
  • LaTeX modeliQ(x)=lim⁡t→t∗(∇S(x)×M(x))
  • LaTeX açıklamasıModelde Q(x) hedeflenen olgu veya durum üzerindeki kapsamlı idrak ve sorgulama fonksiyonunu temsil eder. S(x) olgunun kaynaklandığı menşei (neredenliğini), ∇ bu kaynaktan doğan yönelim gradyanını, M(x) olgunun keyfiyet ve tarzını (nasıllığını), t→t∗ ise sürecin nihai olgunluğa ve takdir edilen zamansal eşiğe erişmesini ifade eder. Böylece kökün mekân, keyfiyet ve zamanı cem eden hareketi sembolize edilir.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: ا