أني
أ - ن - ي
جذر- الورود: ٣٦
- الآيات: ٣٦
- الصيغ: ١٠
- المعاجم: ٧
İna yemek yenen kap demektir. Sonraları gecenin yatma zamanına ad olarak verilmiştir. Yatma zamanı geldiği anlamında vakit olarak kullanılmıştır. Bir şeyin gelen vaktine an denir. Burada Ân bir şeyin dönüşme noktasıdır. Sıcak su için kaynama noktası iken, zaman için zamanın değişme noktaları olur. O nedenle Kuranda gecenin dönüşme noktaları anlamında kullanılmıştır. Buluşma zamanı içinde kullanılır. Randevu zamanı anlamında Kuranda kullanılmıştır.المزيد ›
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءني
ملاحظاتي
المعاجم(٧)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
İna yemek yenen kap demektir. Sonraları gecenin yatma zamanına ad olarak verilmiştir. Yatma zamanı geldiği anlamında vakit olarak kullanılmıştır. Bir şeyin gelen vaktine an denir. Burada Ân bir şeyin dönüşme noktasıdır. Sıcak su için kaynama noktası iken, zaman için zamanın değişme noktaları olur. O nedenle Kuranda gecenin dönüşme noktaları anlamında kullanılmıştır. Buluşma zamanı içinde kullanılır. Randevu zamanı anlamında Kuranda kullanılmıştır.
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١١٬٤١٩(باب الهمزة والنون وما بعدهما في الثلاثي)
(أني) الهمزة والنون وما بعدهما من المعتل، لـه أصول أربعة: البُطء وما أشبهه مِن الحِلم وغيره([1])، وساعةٌ من الزمان، وإدراك الشيء، وظَرف من الظروف. فأ[مّا ا]لأوّل فقال الخليل: الأناةُ([2]) الحِلم، والفعل منه تأنَّى وتأَيَّا. وينشد قول الكُمَيت:
قِفْ بالدِّيارِ وُقُوفَ زَائِرْ *** وتَأَنَّ إنّك غَيرُ صَاغِرْ([3])ويروى: "وتأَيَّ" ويقال للتمكُّث في الأمور
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٧٧٩أ ن ي
انتظرنا إنى الطعام أي إدراكه.
وبلغت البرمة إناها.
" غير ناظرين إناه ".
يقال أنى الطعام أنًى وحميـم آن وعيـن آنيـة: قـد انتهـى حرهمـا.
وهـو يقـوم آناء الليل أي ساعاته.
وأما أنى لك وألم يأن لك أن تفعل.
وإنه لذو أناة ورفق.
قال النابغة: الرفـق يمـن والأنـاة سعـادة فتـأن في رفق تلاق نجاحا وامرأة أناة: فتور ونساء أنوات.
وتأنّى في الأمر واستأنى.
يقال تأن في
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٩٥١أَنى الشيءُ يأْني أَنْياً وإِنىً وأَنىً
(* قوله
«وأنى» هذه الثالثة بالفتح والقصر في الأصل، والذي في القاموس ضبطه بالمد واعترضه شارحه وصوب القصر)، وهو أَنيٌّ. حان وأَدْرك، وخَصَّ بعضهم به النبات. الفراء: يقال أَلمْ يَأْنِ وأَلَم يَئِنْ لك وأَلم يَنَلْ لكَ وأَلم يُنِلْ لك، وأَجْوَدُهُنَّ ما نزل به القرآن العزيز، يعني قوله: أَلم يَأْنِ للذين آمنوا؛ هو من أَنى يأْني وآنَ لك يَئين. ويقال: أَنى لك أَن
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٥١٣* أ ن ي * * أَنَى * يأتي كرمى يرمي * إنّى * بالكسر أي حان و * أنَى * أيضا أدرك قال الله تعالى ﴿غير ناظرين أناه﴾ وأنى الحميم أيضا أي انتهى حره ومنه قوله تعالى ﴿حميم آن﴾ و * آناءُ * الليل ساعاته قال الأخفش واحدها * إِنّى * مثل معي وقيل واحدها * إنْيٌ * و * إنْوٌ * يقال مضى من الليل إنوان وإنيان و * تأنّى * في الأمر ترفق وتنظر و * اسْتَأنَى * به انتظر به يقال استؤني به حولا والاسم * الأَنَاةُ *
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٠٦المدخل: ءنيأَنَى
أَنَى I ( n. ac. أَنْي 1 , اِنىً [ 7 ] , أَنَآء [ 22A ] ,
a. Drew near.
b. Became mature; ripened.
c. Was backward.
أَنَّيَ
أَنَّيَ II ,
a. see I (a) , & ( b ).
c. Agreed with.
آنَيَ
آنَيَ IV ,
a. Delayed, hindered; deferred.
تَأَنَّيَ
تَأَنَّيَ V
a. [ Fī ], Was careful about, did with precision.
b. [ 'Ala ], Was patient with.
اِسْتَأْنَيَ
اِسْتَأْنَيَ X
a. [ Bi or Fī
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٥٢٬٧٣٢المدخل: ءنيءني
2.BAB
أَنَى - يَأْنِي - آن - الآن
أَنَى - يَأْنِي (آنَ - يَئِينُ) - آن - الآن - آناء
أَيَّان (أيُّ + آن)
آنَ - يَأْني ( أ َأ َنَ - يَأْنِي) + الأمر أو الشيء + لـِ كائن: آن أوانه: ينضج ويجهز ويستوي ويحين وقته: يأتي ويحين الوقت الذي حسب وتقرر سابقاً لأمر أو لشيء: ليكون فيه جاهزاً ومنتهياً وناضجاً وما شابه
آن ( أ َأ ْن): على وزن " فـَعـْل"
ءني 2.BAB أَنَى - يَأْنِي - آن - الآن أَنَى - يَأْنِي (آنَ - يَئِينُ) - آن - الآن - آناء أَيَّان (أيُّ + آن) آنَ - يَأْني ( أ َأ َنَ - يَأْنِي) + الأمر أو الشيء + لـِ كائن: آن أوانه: ينضج ويجهز ويستوي ويحين وقته: يأتي ويحين الوقت الذي حسب وتقرر سابقاً لأمر أو لشيء: ليكون فيه جاهزاً ومنتهياً وناضجاً وما شابه آن ( أ َأ ْن): على وزن " فـَعـْل" اسم فعل " آنَ - يَأْني ": دخول ووقوع الوقت الذي حسب وتقرر سابقاً: وهو كذلك اسم زمان منه: النقطة من مسارالزمن التي حددت لوقوع وحدوث شيء الآن: في هذا " الـ آن : في هذا الوقت والحين الذي يحين ويقع في هذه اللحظة ﴿قال إني تبت الآن﴾ ﴿فمن يستمع الآن يجد له شهابا رصدا﴾ ﴿الآن حصحص الحق﴾ ﴿قالوا الآن جئت بالحق﴾ آناء: جمع " آن ": الأوقات التي تحين وتدخل وتصير واقعة آناء الشيء أوالوقت: آناء الليل - آناء النهار: عدد من الـ " آن " في الليل والنهار: في أوقات متعددة منه ﴿يتلون آيات الله آناء الليل﴾ ﴿ومن آناء الليل فسبح وأطراف النهار﴾ أَيَّان: أصلها " أيُّ + آن": الوقت المختار: لفظ اختصار يدل على اختيار آن ووقت مراد دون غيره واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " بيان مدة تأخر الفعل القريب في الوقوع عن الوقت الحالي مع الترتيب الأقرب فالأبعد"، وهي: أَنَى - يَأْنِي (آنَ - يَئِينُ)، حَانَ - يَحيْنُ، بَغَتَ - يَبْغَتُ، حَدَثَ - يَحْدُثُ، جَدَّ - يَجِدُّ، سَحِرَ - يَسْحَرُ تفرق لفظاً آن - يَأْني+ الأمر أو الشيء + لـِ كائن: يحين وقته أَنِيَ - يَأْنى + الشيء (الماء أو الشراب أو الطعام): يطبخ: تشتد حرارته ويقترب من الغليان أَنـَّى: لفظ اختصار ينوب مكان: " من أين + كيف ": فهو لفظ يدل على مصدر المنطق أوالكيفية التي سارت بها الأمور وأدت إلى نتيجة ومصير محدد
آَنَ - يأني ﴿ألم يأن للذين آمنوا أن تخشع قلوبهم لذكر الله وما نزل من الحق ولا يكونوا كالذين أوتوا الكتاب من قبل فطال عليهم الأمد فقست قلوبهم وكثير منهم فاسقون(16)﴾ الحديد الآن ﴿أثم إذا ما وقع آمنتم به أالآن وقد كنتم به تستعجلون(51)﴾ يونس ﴿أالآن وقد عصيت قبل وكنت من المفسدين(91)﴾ يونس ﴿قال ما خطبكن إذ راودتن يوسف عن نفسه قلن حاش لله ما علمنا عليه من سوء قالت امرأة العزيز الآن حصحص الحقأنا راودته عن نفسه وإنه لمن الصادقين(51)﴾ يوسف ﴿قال إنه يقول إنها بقرة لا ذلول تثير الأرض ولا تسقي الحرث مسلمة لا شية فيها قالوا الآن جئت بالحق فذبحوها وما كادوا يفعلون(71)﴾ البقرة ﴿الآن خفف الله عنكم وعلم أن فيكم ضعفا فإن يكن منكم مائة صابرة يغلبوا مائتين وإن يكن منكم ألف يغلبوا ألفين بإذن الله والله مع الصابرين(66)﴾ الأنفال ﴿أحل لكم ليلة الصيام الرفث إلى نسائكم هن لباس لكم وأنتم لباس لهن علم الله أنكم كنتم تختانون أنفسكم فتاب عليكم وعفا عنكم فالآن باشروهن وابتغوا ما كتب الله لكم وكلوا واشربوا حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود من الفجر ثم أتموا الصيام إلى الليل ولا تباشروهن وأنتم عاكفون في المساجد تلك حدود الله فلا تقربوها كذلك يبين الله آياته للناس لعلهم يتقون(187)﴾ البقرة ﴿وليست التوبة للذين يعملون السيئات حتى إذا حضر أحدهم الموت قال إني تبت الآن ولا الذين يموتون وهم كفار أولئك أعتدنا لهم عذابا أليما(18)﴾ النساء ﴿وأنا كنا نقعد منها مقاعد للسمع فمن يستمع الآن يجد له شهابا رصدا(9)﴾ الجن آناء ﴿ليسوا سواء من أهل الكتاب أمة قائمة يتلون آيات الله آناء الليل وهم يسجدون(113)﴾ آل عمران ﴿فاصبر على ما يقولون وسبح بحمد ربك قبل طلوع الشمس وقبل غروبها ومن آناء الليل فسبح وأطراف النهار لعلك ترضى(130)﴾ طه ﴿أمن هو قانت آناء الليل ساجدا وقائما يحذر الآخرة ويرجو رحمة ربه قل هل يستوي الذين يعلمون والذين لا يعلمون إنما يتذكر أولوا الألباب(9)﴾ الزمر أيان ﴿يسألونك عن الساعة أيان مرساها قل إنما علمها عند ربي لا يجليها لوقتها إلا هو ثقلت في السماوات والأرض لا تأتيكم إلا بغتة يسألونك كأنك حفي عنها قل إنما علمها عند الله ولكن أكثر الناس لا يعلمون(187)﴾ الأعراف ﴿يسألونك عن الساعة أيان مرساها(42)﴾ التازعات ﴿يسألون أيان يوم الدين(12)﴾ الذاريات ﴿يسأل أيان يوم القيامة(6)﴾ القيامة ﴿أموات غير أحياء وما يشعرون أيان يبعثون(21)﴾ النحل ﴿قل لا يعلم من في السماوات والأرض الغيب إلا الله وما يشعرون أيان يبعثون(65)﴾ النمل مختار الصحاح ● [أنا] أ ن ا: أَنَى يأتي كرمى يرمي إنّى بالكسر أي حان و أنَى أيضا أدرك قال الله تعالى ﴿غير ناظرين أناه﴾ وأنى الحميم أيضا أي انتهى حره ومنه قوله تعالى ﴿حميم آن﴾ و آناءُ الليل ساعاته قال الأخفش واحدها إِنّى مثل معي وقيل واحدها إنْيٌ و إنْوٌ يقال مضى من الليل إنوان وإنيان و تأنّى في الأمر ترفق وتنظر و اسْتَأنَى به انتظر به يقال استؤني به حولا والاسم الأَنَاةُ بوزن القناة والأناة أيضا الحلم و الإناءُ الوعاء وجمعه آنِيَةٌ وجمع الآنية أوَانٍ مثل سقاء وأسقية وأساق الراغب أنا - ضمير المخبر عن نفسه، وتحذف ألفه في الوصل في لغة، وتثبيت في لغة (وفي ذلك يقول العلامة محمد بن حنبل الحسني الشنقيطي رحمه الله: مد أنا من قبل همز انفتح *** أو همزة مضمومة قد اتضح وقبل غير همزة أو همزة *** مكسورة مد أنا لا تثبت)، وقوله عز وجل: }لكنا هو الله ربي﴿[الكهف/38] فقد قيل: تقديره: لكن أنا هو الله ربي، فحذف الهمزة من أوله، وأدغم النون في النون، وقرئ:﴾لكن هو الله ربي{، فحذف الألف أيضا من آخره (وهي قراءة نافع وابن كثير وأبي عمرو وعاصم وحمزة والكسائي وخلف، ويعقوب بخلفه، بحذف الألف وصلا، وإثباتها وقفا. انظر: الإتحاف ص 290). ويقال: أنية الشيء وأنيته، كما يقال: ذاته، وذلك إشارة إلى وجود الشيء، وهو لفظ محدث ليس من كلام العرب، وآناء الليل: ساعاته، الواحد: إني وإنى وأنا (قال الراجز: آلاء آناء وأثنا جمعا *** مثل عصا به ونحي ومعى)، قال عز وجل: }يتلون آيات الله آناء الليل﴿[آل عمران/113] وقال تعالى:﴾ومن آناء الليل فسبح﴿[طه/130]، وقوله تعالى:﴾غير ناظرين إناه{ [الأحزاب/53] أي: وقته، والإنا إذا كسر أوله قصر، وإذا فتح مد، نحو قول الحطيئة: - 32 - وآنيت العشاء إلى سهيل *** أو الشعرى فطال بي الأناء (البيت في ديوانه بشرح ابن السكيت ص 83؛ واللسان: (أنى) ؛ وشمس العلوم 1/107؛ والأضداد ص 27؛ والأفعال 1/78، والمقصور والممدود للفراء ص 20). أنى وآن الشيء: قرب إناه، و }حميم آن﴿[الرحمن/44] بلغ إناه من شدة الحر، ومنه قوله تعالى:﴾من عين آنية﴿[الغاشية/5] وقوله تعالى:﴾ألم يأن للذين آمنوا{ [الحديد/16] أي: ألم يقرب إناه. ويقال (انظر العين 8/400) : آنيت الشيء أنيا، أي: أخرته عن أوانه، وتأنيت: تأخرت، والأناة: التؤدة. وتأنى فلان تأنيا، وأنى يأني فهو آن، أي: وقور. واستأنيته: انتظرت أوانه، ويجوز في معنى استبطأته، واستأنيت الطعام كذلك، والإناء: ما يوضع فيه الشيء، وجمعه آنية، نحو: كساء وأكسيه، والأواني جمع الجمع. أيان عبارة عن وقت الشيء، ويقارب معنى متى، قال تعالى: }أيان مرساها﴿[الأعراف/187]،﴾أيان يوم الدين{ [الذاريات/12] من قولهم: أي، وقيل: أصله: أي أوان، أي: أي وقت، فحذف الألف ثم جعل الواو ياء فادغم
الصيغ(١٠)
- أَنَّىNasıl?معانٍ أخرى: ٢(أَنَّى)×١٥
- فَأَنَّىNasıl?(فَأَنَّى)×١١
- آنَاءَAnlar(أَفْعَالَ)×٢
- وَأَنَّىNerede?معانٍ أخرى: ١(وَأَنَّى)×٢
- آنٍZamanı gelen(فَاعِلٍ)×١
- آنَاءِAnlar(أَفْعَالِ)×١
- آنِيَةٍVakti gelen(فَاعِلَةٍ)×١
- إِنَاهُOnun buluşma zamanı(فِعَلَهُ)×١
- بِآنِيَةٍKepçelerle(بِأَفْعِلَةٍ)×١
- يَأْنِÂnı gelir(يَفْعِلْ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٦٥ (الإجمالي: ٢٢٤)
- أفك
الآيات المشتركة: ٩ · Fek alt veya üst çene demektir
- جسم
الآيات المشتركة: ٢ · Cesese yere uzanmş ağaç kütüğü demektir
- خلق
الآيات المشتركة: ٨ · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- غلم
الآيات المشتركة: ٣ · Ğulam, Genç, delikanlı demektir
- أله
الآيات المشتركة: ٢٢ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- شيأ
الآيات المشتركة: ١٠ · Şey
- صرف
الآيات المشتركة: ٣ · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
- عقر
الآيات المشتركة: ٢ · “Akv” derinin zedelenmesinden oluşmuş yaradır
- قول
الآيات المشتركة: ١٧ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- طعم
الآيات المشتركة: ٣ · Yiyecek demektir
- مسح
الآيات المشتركة: ٢ · Mesih
- ذكر
الآيات المشتركة: ٦ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
الآيات التي ورد فيها(٣٦)
نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ
Nerede?
… إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ …
Nasıl?
… مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ …
Nasıl?
… عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ …
Nereden?
قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ قَالَ كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ
Nasıl?
قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
Nasıl?
أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Nereden?
… الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ
Nasıl?
بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
Nasıl?
… يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ
Nasıl?
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أني |
| Yapı | Üçlü (nakıs / edat ve fiil kökü) |
| Özel Durum | Son harfi illetli (lâmü'l-fiil yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حين, بلغ, نضج |
| Zıt Kök | عجل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir sürecin nihayetine, kemal noktasına ve pişme veya olgunlaşma vaktine erişmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Vaktin dolması, gecikmeksizin gereken olgunluğa gelinmesi ve zaman dilimlerinin idraki |
| Çekirdek Özet 3 | Zaman, kemal ve dönüşüm eşiğinin tespitiyle her eylemin kendi tabii vaktinde icrası |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca mekanik zaman veya soru edatına indirgenip kemale erme ve olgunluk eşiği boyutunun göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أن | İçten gelen ses, inleme, yavaşlama ve bir halin açığa çıkması; أنا, أنس, أنف köklerinde görülen beliriş ve durulma hali | ي | Sürecin akış kazanarak belirli bir kemal noktasına, olgunlaşma veya kaynama eşiğine ve nihai vaktine ulaşmasını ifade eder |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Harekete geçirici ilk itkiyi ve sürecin başlangıcındaki potansiyel gücü simgeler |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Başlayan sürecin zaman içinde kesintisiz akmasını, canlılığını ve gelişimini temsil eder |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Sürecin nihai sınıra uzanarak fiili sonuca, kemale ve tutulabilir bir eşiğe varmasını gösterir |
| أني | Başlayan ve süreklilik kazanan hareketin nihai hedef noktasına erişip tamamlanması | Bir eylemin veya maddenin tabii süresini doldurarak dönüşüm ve pişme eşiğine vasıl olması hareketini kurar |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yemeğin tam kıvamında pişmesi, suyun kaynama noktasına ulaşması ve bir işin gecikerek olgunlaşma vaktine gelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hutey’e bir beytinde akşam yemeğini Süheyl veya Şi'râ yıldızının doğuşuna kadar geciktirdiğini ve bekleme süresinin uzadığını şu mısra ile dile getirir: وآنَيْتُ العِشاء إلى سُهَيلٍ / أو الشِّعْرَى فطال بيَ الأَنَاءُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber cuma günü cemaatin omuzlarından atlayarak öne geçen kimseye geç kalışını ve vakti geciktirişini belirtmek üzere şu hitapta bulunmuştur: رأيتك آذَيْتَ وآنَيْتَ |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça أني kökü, Sami dil ailesinde zaman, bekleme, bir vaktin dolması ve nihai sınıra ulaşma semantik ekseninde yer alır. İbranicede aynı fonetik ve anlamsal damara bağlanan אנה (anah) kökü vaktin denk gelmesi, vuku bulma ve fırsatın olgunlaşması yönünü taşırken; Süryanicede yer alan türevler gecikme, bekleme ve sabırla bir vaktin beklenmesi manalarını korur. Akadca metinlerde tespit edilen "enû" biçimleri ise zamanın geçişi, bir durumun değişmesi ve vaktin tahakkuk etmesiyle ilişkilidir. Kökün ana Sami katmanındaki çekirdeği, nesnelerin veya durumların kendilerine takdir edilen tabii gelişim süresini tüketip dönüşüm eşiğine (maturation/culmination) varmasıdır. Arapçada bu çekirdek hem ısının son haddine varması (kaynar su / pişmiş yemek) hem de zamanın parçalara ayrılarak olgunluk noktalarının idrak edilmesi biçiminde derinleşmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أني kökünden türeyen fiil, isim ve edat dizgesi | Yemeğin pişmesi, suyun kaynaması, zamanın gelmesi ve ağırbaşlılık (teennî) anlamları arasında somuttan soyuta organik bir geçiş bulunur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice אנה, Süryanice ve Akadca paralel formlar | Zamanın olgunlaşması, fırsat ve değişimin gerçekleşme anı gibi ortak kavramsal çekirdek paylaşılır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zaman ve olgunlaşma kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika kollarında sürenin dolması ve bekleme eksenli arkaik paralellikler muhtemel düzeydedir | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أني | Anlamlı | Vaktin gelmesi, kemale erme | Hedef kök; olgunlaşma, pişme, zaman eşiği ve teennî | Kur'an'da geçer |
| أين | Anlamlı | Mekân ve yorgunluk hali | Vakit ve mekân tespiti; aynı zamanda yorulup takatten düşme | Kur'an'da geçer |
| نأي | Anlamlı | Uzaklaşmak, mesafe koymak | Fiziksel veya manevi olarak bir şeyden geri durup uzaklaşma | Kur'an'da geçer |
| نيأ | Anlamlı | Çiğ kalmak, pişmemek | Etin veya yemeğin pişmemesi; hedef kökteki pişmenin zıddı | Kur'an'da geçmez |
| يأن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde müstakil bir kullanım alanı tespit edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ينأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde müstakil bir kullanım alanı tespit edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أني | Merkez | Kemal, olgunlaşma ve zaman eşiği | Sürecin tabii sınırına erişip dönüşüm noktasına ulaşması | Pişme, kaynama, vaktin dolması |
| حين | Komşu | Belirli bir zaman dilimi | Vaktin kendisine ve süresine odaklanır, kemale erme zorunluluğu taşımaz | Takdir edilen süre ve vakit |
| بلغ | Komşu | Sona ve hedefe ulaşma | Bir mesafeyi, yaş sınırını veya hedefi tüketip oraya varmayı bildirir | Sona erme ve hedefe vasıl olma |
| نضج | Komşu | Pişme ve biyolojik olgunluk | Yalnızca meyvenin veya etin hararetle olgunlaşmasını anlatır | Maddi pişme ve kemal |
| عجل | Zıt | Acele etme, vaktinden önce davranma | Olgunlaşma eşiğini beklemeden süreci erken sonlandırmaya kalkışma | Sabırsızlık ve zamansız müdahale |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أني | Vaktin kemale ermesi, olgunluk eşiği | Maddi ve manevi süreçlerin nihai dönüşüm noktasına varması | Kesin |
| Latince | maturitas, opportunitas | Olgunluk, tam vaktinde olma | Sürecin kemale ermesini karşılar ancak kaynama hararetini dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | culmination, ripeness, critical moment | Zirveye ulaşma, olgunluk, kritik eşik | Vaktin gelmesi ve kemal anını verir; teennî ve vakar boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| Almanca | Reifezeit, Fälligkeit, Siedepunkt | Olgunlaşma zamanı, vade, kaynama noktası | Sürecin dolmasını ve dönüşüm eşiğini tam yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | maturité, échéance | Olgunluk, vadenin gelmesi | Zamanın dolması ve hazır oluşu karşılar; hararet boyutunu kapsamaz | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ألم يأن | Vaktin dolması ve gelmesi | Kalplerin Allah'ın zikrine saygıyla yumuşama zamanının geldiğini hatırlatan uyarı bağlamı (Hadîd 57:16) |
| إناه | Yemeğin tam pişmesi ve kıvamı | Ziyafet adabında yemeğin pişme vaktini gözetmeksizin erkenden gelip beklemeyi nehyeden bağlam (Ahzâb 33:53) |
| آنية / آن | Son dereceye varmış hararet | Cehennem azabında kaynama derecesinin son noktasına ulaşmış su ve kaynak tasviri (Rahmân 55:44, Gâşiye 88:5) |
| آناء | Gecenin muayyen vakitleri | Gecenin ibadet, kıyam ve secde ile ihya edilen dönüşüm ve olgunluk saatleri (Âl-i İmrân 3:113, Tâhâ 20:130) |
| أنّى | Soru ve keyfiyet edatı | Hayret, imkân, yön ve keyfiyet bildiren soru bağlamları (Bakara 2:259, Âl-i İmrân 3:37) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel, vakit ve ceza kemali | İlahi takdirin tehir veya takdim edilmeksizin tam vaktinde tahakkuku ve uhrevi azabın nihai şiddeti | Takdir edilen olgunluk ve nihayet anı |
| Fıkıh | Vakit, ziyafet adabı ve kaplar (âniye) | İbadet vakitlerinin girişi, davet vaktine riayet ve altın/gümüş kapların kullanım hükmü | Belirlenmiş vaktin idraki ve kap hükmü |
| Tefsir | "Ânâü'l-leyl" ve "Elem ye'ni" tefsiri | Gecenin hangi saatlerinin teheccüde tahsis edildiği ve imanda sebat vaktinin gelişi | Vaktin kemali ve gafletten uyanış eşiği |
| Hadis | Teennî ve hilm fazileti | Aceleciliğin şeytandan, teennî ve vakarın ise Allah'tan olduğunun beyanı | Düşünerek hareket etme ve ağırbaşlılık |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbi uyanış ve ibadet ritmi | Manevi olgunlaşma eşiği | Zamanı ibadet ve tefekkürle kıymetlendirme | Müminin kalbinin huşû vaktine ermesi ve gecenin olgun saatlerini ihya etmesi | Kesin |
| İlmi | Maddenin faz değişimi ve kritik nokta | Kaynama ve doygunluk eşiği | Sistemin durum değişimini belirleme | Maddenin veya bilginin birikim neticesinde yeni bir niteliğe sıçradığı an | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal ıslahat ve kriz yönetimi | Tarihsel olgunluk ve teennî | Kararların aceleye getirilmeden zamanında alınması | Erken veya geç müdahalenin yıkım getirdiği süreçlerde vaktin tam gözetilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Yatırımın dönüşü ve vade olgunluğu | Vade kemali ve hasat zamanı | Üretim süreçlerinin tabii olgunluğuna erişmesi | Sermaye ve emeğin kâr veya semere verecek olgunluk eşiğini bekleme gereği | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik kaynama eşiği ve kritik faz geçişi | Bir sıvının sıcaklığının sürekli artarak nihayetinde buharlaşma fazına geçtiği kritik dönüşüm noktası | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik kırılma ve olgunlaşma eşiği | Toplumsal olaylarda hoşnutsuzluğun veya bilincin birikerek devrimsel veya reformist bir dönüşüm eşiğine varması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca sıradan bir soru edatı ("nasıl/nereden") veya basit bir saat mefhumuna indirgenerek ele alınması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir sürecin, kalbi durumun, maddenin veya zamanın mutlak olgunluk ve kemal noktasına erişmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki zaman vurgusunun mekanik bir saate indirgenmesi sonucu kalplerin huşû eşiğinin ve ilahi uyarının ontolojik derinliğinin kavranamaması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamında her eylemin, hükmün ve manevi dönüşümün bir pişme ve kemal eşiği bulunduğunu, aceleciliğin nizamı bozduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin manevi uyanışını talep eden hitaplarda, ziyafet ve muaşeret adabında, cehennem tasvirlerinde ve gece ibadeti bağlamlarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini yükümlülüklerin zamandan ve psikolojik olgunluktan bağımsız mekanik kurallar olduğu zannını yıkarak her emrin bir olgunluk vaktine dayandığını bildirir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSuyun kaynama noktasına gelmesi, yemeğin ateş üzerinde tam kıvamında pişmesi ve vaktin son sınırına ulaşması.
- Soyut anlamBir hâlin, duygunun veya nizamın tedrici olarak olgunlaşarak niteliksel bir değişim ve dönüşüm eşiğine varması.
- Sistematik karşılıkSürecin tabii akışında biriken enerjinin kritik seviyeye ulaştığı anı gösteren faz dönüşüm ve olgunluk parametresi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zamanı ve birikim sürecini, kökün temsil ettiği nihai olgunlaşma ve kemal eşiğini (ân/inâ), bu eşiğe ulaşıldığında sıfırdan bire sıçrayan basamak fonksiyonunu, ise pişme, kaynama veya kalbi dönüşüm neticesinde meydana gelen durum ve faz değişimini temsil eder. Formül, eşik aşılmadıkça dönüşümün gerçekleşmeyeceğini simgeler.