أني
أ - ن - ي
جذر- الورود: ٣٦
- الآيات: ٣٦
- الصيغ: ١٠
- المعاجم: ٧
İna yemek yenen kap demektir. Sonraları gecenin yatma zamanına ad olarak verilmiştir. Yatma zamanı geldiği anlamında vakit olarak kullanılmıştır. Bir şeyin gelen vaktine an denir. Burada Ân bir şeyin dönüşme noktasıdır. Sıcak su için kaynama noktası iken, zaman için zamanın değişme noktaları olur. O nedenle Kuranda gecenin dönüşme noktaları anlamında kullanılmıştır. Buluşma zamanı içinde kullanılır. Randevu zamanı anlamında Kuranda kullanılmıştır.المزيد ›
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ءني
ملاحظاتي
المعاجم(٧)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
İna yemek yenen kap demektir. Sonraları gecenin yatma zamanına ad olarak verilmiştir. Yatma zamanı geldiği anlamında vakit olarak kullanılmıştır. Bir şeyin gelen vaktine an denir. Burada Ân bir şeyin dönüşme noktasıdır. Sıcak su için kaynama noktası iken, zaman için zamanın değişme noktaları olur. O nedenle Kuranda gecenin dönüşme noktaları anlamında kullanılmıştır. Buluşma zamanı içinde kullanılır. Randevu zamanı anlamında Kuranda kullanılmıştır.
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١١٬٤١٩(باب الهمزة والنون وما بعدهما في الثلاثي)
(أني) الهمزة والنون وما بعدهما من المعتل، لـه أصول أربعة: البُطء وما أشبهه مِن الحِلم وغيره([1])، وساعةٌ من الزمان، وإدراك الشيء، وظَرف من الظروف. فأ[مّا ا]لأوّل فقال الخليل: الأناةُ([2]) الحِلم، والفعل منه تأنَّى وتأَيَّا. وينشد قول الكُمَيت:
قِفْ بالدِّيارِ وُقُوفَ زَائِرْ *** وتَأَنَّ إنّك غَيرُ صَاغِرْ([3])ويروى: "وتأَيَّ" ويقال للتمكُّث في الأمور
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٧٧٩أ ن ي
انتظرنا إنى الطعام أي إدراكه.
وبلغت البرمة إناها.
" غير ناظرين إناه ".
يقال أنى الطعام أنًى وحميـم آن وعيـن آنيـة: قـد انتهـى حرهمـا.
وهـو يقـوم آناء الليل أي ساعاته.
وأما أنى لك وألم يأن لك أن تفعل.
وإنه لذو أناة ورفق.
قال النابغة: الرفـق يمـن والأنـاة سعـادة فتـأن في رفق تلاق نجاحا وامرأة أناة: فتور ونساء أنوات.
وتأنّى في الأمر واستأنى.
يقال تأن في
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٩٥١أَنى الشيءُ يأْني أَنْياً وإِنىً وأَنىً
(* قوله
«وأنى» هذه الثالثة بالفتح والقصر في الأصل، والذي في القاموس ضبطه بالمد واعترضه شارحه وصوب القصر)، وهو أَنيٌّ. حان وأَدْرك، وخَصَّ بعضهم به النبات. الفراء: يقال أَلمْ يَأْنِ وأَلَم يَئِنْ لك وأَلم يَنَلْ لكَ وأَلم يُنِلْ لك، وأَجْوَدُهُنَّ ما نزل به القرآن العزيز، يعني قوله: أَلم يَأْنِ للذين آمنوا؛ هو من أَنى يأْني وآنَ لك يَئين. ويقال: أَنى لك أَن
أَنى الشيءُ يأْني أَنْياً وإِنىً وأَنىً (* قوله «وأنى» هذه الثالثة بالفتح والقصر في الأصل، والذي في القاموس ضبطه بالمد واعترضه شارحه وصوب القصر)، وهو أَنيٌّ. حان وأَدْرك، وخَصَّ بعضهم به النبات. الفراء: يقال أَلمْ يَأْنِ وأَلَم يَئِنْ لك وأَلم يَنَلْ لكَ وأَلم يُنِلْ لك، وأَجْوَدُهُنَّ ما نزل به القرآن العزيز، يعني قوله: أَلم يَأْنِ للذين آمنوا؛ هو من أَنى يأْني وآنَ لك يَئين. ويقال: أَنى لك أَن تفعل كذا ونالَ لك وأَنالَ لك وآن لك، كل بمعنى واحد؛ قال الزجاج: ومعناها كلها حانَ لك يَحين. وفي حديث الهجرة: هل أَنى الرحيلُ أَي حانَ وقتُه، وفي رواية: هل آنَ الرحيلُ أَي قرب. ابن الأَنباري: الأَنى من بلوغ الشيء منتهاه، مقصور يكتب بالياء، وقد أَنى يَأْني؛ وقال: . . . . . . . . . . بيَوْمٍ أَنى ولِكُلِّ حاملةٍ تَمامُ أَي أَدرك وبلغ. وإِنَى الشيء: بلوغُه وإِدراكه. وقد أَنى الشيءُ يأْني إِنىً، وقد آنَ أَوانُك وأَيْنُك وإِينُكَ. ويقال من الأَين: آنَ يَئِين أَيْناً. والإِناءُ، ممدود: واحد الآنِية معروف مثل رداء وأَردية، وجمعه آنيةٌ، وجمع الآنية الأَواني، على فواعل جمع فاعلة، مثل سِقاء وأَسْقِية وأَساقٍ. والإِناءُ: الذي يرتفق به، وهو مشتق من ذلك لأَنه قد بلغ أَن يُعْتَمل بما يعانَى به من طبخ أَو خَرْز أَو نجارة، والجمع آنِيَةٌ وأَوانٍ؛ الأَخيرة جمع الجمع مثل أَسقية وأَساق، والأَلف في آنِيَة مبدلة من الهمزة وليست بمخففة عنها لانقلابها في التكسير واواً، ولولا ذلك لحكم عليه دون البدل لأن القلب قياسيّ والبدل موقوف. وأَنَى الماءُ: سَخُنَ وبلغ في الحرارة. وفي التنزيل العزيز: يطوفون بينها وبين حَميم آنٍ؛ قيل: هو الذي قد انتهى في الحرارة. ويقال: أَنَى الحميمُ أَي انتهى حره؛ ومنه قوله عز وجل: حميم آنٍ. وفي التنزيل العزيز: تُسْقَى من عين آنِيَة؛ أَي متناهية في شدّة الحر، وكذلك سائر الجواهر. وبَلَغ الشيءُ إِناه وأَناه أَي غايته. وفي التنزيل: غير ناظرين إِناهُ؛ أَي غير منتظرين نُضْجَه وإِدراكَه وبلوغه. تقول: أَنَى يَأْني إِذا نَضِجَ. وفي حديث الحجاب: غير ناظرين إِناه؛ الإِنَى، بكسر الهمزة والقصر: النُّضْج. والأَناةُ والأَنَى: الحِلم والوقار. وأَنِيَ وتَأَنَّى واسْتأْنَى: تَثبَّت. ورجل آنٍ على فاعل أَي كثير الأَناة والحلم. وأَنَى أُنِيّاً فهو أَنِيٌّ: تأَخر وأَبطأَ. وآنَى: كأَنَى. وفي الحديث في صلاة الجمعة: قال لرجل جاء يوم الجمعة يتخطى رقاب الناس رأَيتك آنَيْتَ وآذَيْتَ؛ قال الأَصمعي: آنَيْتَ أَي أَخرت المجيء وأَبطأْت، وآذَيْتَ أَي آذَيت الناس بتخطيك؛ ومنه قيل للمتمكث في الأُمور مُتَأَنٍّ. ابن الأَعرابي: تَأَنَّى إِذا رَفَق. وآنَيْت وأَنَّيت بمعنى واحد، وفي حديث غزوة حنين: اختاروا إِحدى الطائفتين إِمَّا المال وإِمّا السبي وقد كنت استَأْنَيْتُ بكم أَي انتظرت وتربَّصت؛ يقال: آنَيْت وأَنَّيْت وتأَنَّيْت واسْتَأْنَيْتُ. الليث: يقال اسْتَأْنَيتُ بفلان أَي لم أُعْجِله. ويقال: اسْتأْنِ في أَمرك أَي لا تَعْجَل؛ وأَنشد: اسْتأْن تَظْفَرْ في أُمورِك كلها، وإِذا عَزَمْتَ على الهَوى فتوَكلِ والأَناة: التُّؤَدة. ويقال: لا تُؤنِ فُرْصَتَك أَي لا تؤخرها إِذا أَمْكَنَتْك. وكل شيء أَخَّرته فقد آنَيْتَه. الجوهري: آناه يُؤنِيه إِيناء أَي أَخَّره وحَبَسه وأَبطأَه؛ قال الكميت: ومَرْضوفةٍ لم تُؤْنِ في الطَّبْخِ طاهِياً عَجِلْتُ إِلى مُحْوَرِّها، حين غَرْغَرا وتَأَنَّى في الأَمر أَي تَرَفَّق وتَنَظَّرَ. واسْتأْنَى به أَي انتظر به؛ يقال: اسْتُؤْنيَ به حَوْلاً. ويقال: تَأَنَّيْتُكَ حتى لا أَناة بي، والاسم الأَناة مثل قناة؛ قال ابن بري شاهده: الرِّفْقُ يُمْنٌ والأَناةُ سَعادةٌ وآنَيْتُ الشيءَ: أَخَّرته، والاسم منه الأَناء على فَعَال، بالفتح؛ قال الحطيئة: وآنَيْتُ العَشاءَ إِلى سُهَيْلٍ، أَو الشَّعْرى، فطال بِيَ الأَناء التهذيب: قال أَبو بكر في قولهم تَأَنَّيْتُ الرجل أَي انتظرته وتأَخرت في أَمره ولم أَعْجَل. ويقال: إِنَّ خَبَر فلان لَبَطيءٌ أَنِيٌّ؛ قال ابن مقبل: ثم احْتَمَلْنَ أَنِيّاً بعد تَضْحِيَةٍ، مِثْل المَخارِيف من جَيْلانَ أَو هَجَر (* قوله «قال ابن مقبل ثم احتملن...» أورده ياقوت في جيلان بالجيم، ونسبه لتميم بن أبي، وقال أنيّ تصغير إنى واحد آناء الليل). الليث: أَنَى الشيءُ يَأْني أُنِيّاً إِذا تأَخر عن وقته؛ ومنه قوله: والزادُ لا آنٍ ولا قَفارُ أَي لا بطيء ولا جَشِبٌ غير مأْدوم؛ ومن هذا يقال: تَأَنَّى فلان يَتَأَنَّى، وهو مُتَأَنّ إِذا تَمَكَّث وتثبت وانتظر. والأَنَى: من الأَناة والتُّؤَدة؛ قال العجاج فجعله الأَناء: طال الأَناءُ وَزايَل الحَقّ الأَشر وهي الأَناة. قال ابن السكيت: الإِنَى من الساعات ومن بلوغ الشيء منتهاه، مقصور يكتب بالياء ويفتح فيمدّ؛ وأَنشد بيت الحطيئة: وآنَيْتُ العَشاءَ إِلى سُهَيْل ورواه أَبو سعيد: وأَنَّيْت، بتشديد النون. ويقال: أَنَّيْتُ الطعامَ في النار إِذا أَطلت مكثه، وأَنَّيْت في الشيء إِذا قَصَّرت فيه. قال ابن بري: أَنِيَ عن القوم وأَنَى الطعامُ عَنَّا إِنىً شديداً والصَّلاةُ أُنِيّاً، كل ذلك: أَبطأَ. وأَنَى يَأْنِي ويَأْنى أَنْياً فهو أَنِيٌّ إِذا رَفَقَ. والأَنْيُ والإِنْيُ: الوَهْنُ أَو الساعة من الليل، وقيل: الساعة منه أَيَّ ساعة كانت. وحكى الفارسي عن ثعلب: إِنْوٌ، في هذا المعنى، قال: وهو من باب أَشاوِي، وقيل: الإِنَى النهار كله، والجمع آناء وأُنِيّ؛ قال: يا لَيْتَ لي مِثْلَ شَرِيبي مِنْ نُمِيّْ، وهْوَ شَرِيبُ الصِّدْقِ ضَحَّاكُ الأُنِيّْ يقول: في أَيّ ساعة جئته وجدته يضحك. والإِنْيّْ: واحد آناه الليل وهي ساعاته. وفي التنزيل العزيز: ومن آناء الليل؛ قال أَهل اللغة منهم الزجاج: آناء الليل ساعاته، واحدها إِنْيٌ وإِنىً، فمن قال إِنْيٌ فهو مثل نِحْيٍ وأَنحاء، ومن قال إِنىً فهو مثل مِعىً وأَمْعاء؛ قال الهذلي المتنخِّل:السالك الثَّغْرِ مَخْشِيّاً مَوارِدُه، بكُلِّ إِنْيٍ قَضاه الليلُ يَنْتَعِلُ قال الأَزهري: كذا رواه ابن الأَنباري؛ وأَنشده الجوهري: حُلْو ومرّ، كعَطْفِ القِدْحِ مِرَّتُه، في كل إِنْيٍ قَضاه الليلُ يَنْتَعِلُ ونسبه أَيضاً للمنتخّل، فإِما أَن يكون هو البيت بعينه أَو آخر من قصيده أُخرى. وقال ابن الأَنباري: واحد آناء الليل على ثلاثة أَوجه: إِنْي بسكون النون، وإِنىً بكسر الأَلف، وأَنىً بفتح الأَلف؛ وقوله: فَوَرَدَتْ قبلَ إِنَى صِحابها يروى: إِنَى وأَنَى، وقاله الأَصمعي. وقال الأَخفش: واحد الآناء إِنْوٌ؛ يقال: مضى إِنْيانِ من الليل وإِنْوانِ؛ وأَنشد ابن الأَعرابي في الإِنَى: أَتَمَّتْ حملَها في نصف شهر، وحَمْلُ الحاملاتِ إِنىً طويلُ ومَضَى إِنْوٌ من الليل أَي وقت، لغة في إنْي. قال أَبو عليّ: وهذا كقولهم جَبَوْت الخراج جِباوة، أُبدلت الواو من الياء. وحكى الفارسي: أَتيته آيِنَةً بعد آينةٍ أَي تارة بعد تارة؛ كذا حكاه، قال ابن سيده: وأُراه بني من الإِنَى فاعلة وروى: وآيِنَةً يَخْرُجْنَ من غامر ضَحْل والمعروف آوِنَة. وقال عروة في وصية لبنيه: يا بَنيّ إِذا رأَيتم خَلَّةً رائعة من رجل فلا تقطعوا إِناتَكم (* قوله «إناتكم» كذا ضبط بالكسر في الأصل، وبه صرح شارح القاموس). وإِن كان الناس رَجُلَ سَوءٍ؛ أَي رجاءكم؛ وقول السلمية أَنشده يعقوب: عَن الأَمر الذي يُؤْنِيكَ عنه، وعَن أَهْلِ النَّصِيحة والوداد قال: أَرادت يُنْئِيك من النَّأْي، وهو البعد، فقدمت الهمزة قبل النون. الأَصمعي: الأَناةُ من النساء التي فيها فتور عن القيام وتأَنٍّ؛ قال أَبو حيَّة النميري: رَمَتْه أَناةٌ، من رَبيعةِ عامرٍ، نَؤُومُ الضُّحَى في مَأْتَمٍ أَيِّ مَأْتَم والوَهْنانةُ نحوها. الليث: يقال للمرأَة المباركة الحليمة المُواتِية أَناة، والجمع أَنواتٌ. قال: وقال أَهل الكوفة إِنما هي الوَناة، من الضعف، فهمزوا الواو؛ وقال أَبو الدُّقَيْش: هي المباركة، وقيل: امرأَة أَناة أَي رَزِينة لا تَصْخَبُ ولا تُفْحِش؛ قال الشاعر: أَناةٌ كأَنَّ المِسْكَ تَحْتَ ثيابِها، ورِيحَ خُزامَى الطَّلِّ في دَمِثِ الرَّمْل قال سيبويه: أَصله وَناةٌ مثل أَحَد وَوَحَد، من الوَنَى. وفي الحديث: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، أَمَر رجلاً أَن يزوج ابنته من جُلَيْبِيبٍ، فقال حتى أُشاورَ أُمَّها، فلما ذكره لها قالت: حَلْقَى، أَلِجُلَيْبيبٍ؟ إِنِيْه، لا لَعَمْرُ اللهِ ذكره ابن الأَثير في هذه الترجمة وقال: قد اختلف في ضبط هذه اللفظة اختلافاً كثيراً فرويت بكسر الهمزة والنون وسكون الياء وبعدها هاء، ومعناها أَنها لفظة تستعملها العرب في الإِنكار، يقول القائل: جاء زيد، فتقول أَنت: أَزَيْدُنِيه وأَزَيْدٌ إِنِيه، كأَنك استبعدت مجيئه. وحكى سيبويه: أَنه قيل لأَعرابي سكن البَلَدَ: أَتخرج إِذا أَخصبت البادية؟ فقال: أَنا إِنيه؟ يعني أَتقولون لي هذا القول وأَنا معروف بهذا الفعل؟ كأَنه أَنكر استفهامهم إِياه، ورويت أَيضاً بكسر الهمزة وبعدها باء ساكنة، ثم نون مفتوحة، وتقديرها أَلِجُلَيْبيبٍ ابْنَتي؟ فأَسقطت الياء ووقفت عليها بالهاء؛ قال أَبو موسى، وهو في مسند أَحمد بن حنبل بخط أَبي الحسن بن الفُراتِ، وخطه حجة: وهو هكذا مُعْجَمٌ مُقَيَّد في مواضع، قال: ويجوز أَن لا يكون قد حذف الياء وإِنما هي ابْنَةٌ نكرة أَي أَتُزَوِّجُ جُلَيْبِيباً ببنتٍ، يعني أَنه لا يصلح أَن يزوج ببنت، إِنما يُزَوَّجُ مثلُه بأَمة استنقاصاً له؛ قال: وقد رويت مثل هذه الرواية الثانية بزيادة أَلف ولام للتعريف أَي أَلجليبيبٍ الابْنةُ، ورويت أَلجليبيبٍ الأَمَةُ؟ تريد الجارية كناية عن بنتها، ورواه بعضهم أُمَيَّةُ أَو آمِنَةُ على أَنه اسم البنت.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٥١٣* أ ن ي * * أَنَى * يأتي كرمى يرمي * إنّى * بالكسر أي حان و * أنَى * أيضا أدرك قال الله تعالى ﴿غير ناظرين أناه﴾ وأنى الحميم أيضا أي انتهى حره ومنه قوله تعالى ﴿حميم آن﴾ و * آناءُ * الليل ساعاته قال الأخفش واحدها * إِنّى * مثل معي وقيل واحدها * إنْيٌ * و * إنْوٌ * يقال مضى من الليل إنوان وإنيان و * تأنّى * في الأمر ترفق وتنظر و * اسْتَأنَى * به انتظر به يقال استؤني به حولا والاسم * الأَنَاةُ *
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٠٦المدخل: ءنيأَنَى
أَنَى I ( n. ac. أَنْي 1 , اِنىً [ 7 ] , أَنَآء [ 22A ] ,
a. Drew near.
b. Became mature; ripened.
c. Was backward.
أَنَّيَ
أَنَّيَ II ,
a. see I (a) , & ( b ).
c. Agreed with.
آنَيَ
آنَيَ IV ,
a. Delayed, hindered; deferred.
تَأَنَّيَ
تَأَنَّيَ V
a. [ Fī ], Was careful about, did with precision.
b. [ 'Ala ], Was patient with.
اِسْتَأْنَيَ
اِسْتَأْنَيَ X
a. [ Bi or Fī
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٥٢٬٧٣٢المدخل: ءنيءني
2.BAB
أَنَى - يَأْنِي - آن - الآن
أَنَى - يَأْنِي (آنَ - يَئِينُ) - آن - الآن - آناء
أَيَّان (أيُّ + آن)
آنَ - يَأْني ( أ َأ َنَ - يَأْنِي) + الأمر أو الشيء + لـِ كائن: آن أوانه: ينضج ويجهز ويستوي ويحين وقته: يأتي ويحين الوقت الذي حسب وتقرر سابقاً لأمر أو لشيء: ليكون فيه جاهزاً ومنتهياً وناضجاً وما شابه
آن ( أ َأ ْن): على وزن " فـَعـْل"
الصيغ(١٠)
- أَنَّىNasıl?معانٍ أخرى: ٢(أَنَّى)×١٥
- فَأَنَّىNasıl?(فَأَنَّى)×١١
- آنَاءَAnlar(أَفْعَالَ)×٢
- وَأَنَّىNerede?معانٍ أخرى: ١(وَأَنَّى)×٢
- آنٍZamanı gelen(فَاعِلٍ)×١
- آنَاءِAnlar(أَفْعَالِ)×١
- آنِيَةٍVakti gelen(فَاعِلَةٍ)×١
- إِنَاهُOnun buluşma zamanı(فِعَلَهُ)×١
- بِآنِيَةٍKepçelerle(بِأَفْعِلَةٍ)×١
- يَأْنِÂnı gelir(يَفْعِلْ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٦٥ (الإجمالي: ٢٢٤)
- أفك
الآيات المشتركة: ٩ · Fek alt veya üst çene demektir
- جسم
الآيات المشتركة: ٢ · Cesese yere uzanmş ağaç kütüğü demektir
- خلق
الآيات المشتركة: ٨ · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
- غلم
الآيات المشتركة: ٣ · Ğulam, Genç, delikanlı demektir
- أله
الآيات المشتركة: ٢٢ · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- شيأ
الآيات المشتركة: ١٠ · Şey
- صرف
الآيات المشتركة: ٣ · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
- عقر
الآيات المشتركة: ٢ · “Akv” derinin zedelenmesinden oluşmuş yaradır
- قول
الآيات المشتركة: ١٧ · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
- طعم
الآيات المشتركة: ٣ · Yiyecek demektir
- مسح
الآيات المشتركة: ٢ · Mesih
- ذكر
الآيات المشتركة: ٦ · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
الآيات التي ورد فيها(٣٦)
نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ وَقَدِّمُوا لِأَنْفُسِكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ مُلَاقُوهُ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ
Nerede?
… إِنَّ اللَّهَ قَدْ بَعَثَ لَكُمْ طَالُوتَ مَلِكًا قَالُوا أَنَّى يَكُونُ لَهُ الْمُلْكُ عَلَيْنَا وَنَحْنُ أَحَقُّ بِالْمُلْكِ مِنْهُ …
Nasıl?
… مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ …
Nasıl?
… عَلَيْهَا زَكَرِيَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقًا قَالَ يَامَرْيَمُ أَنَّى لَكِ هَذَا قَالَتْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ …
Nereden?
قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ قَالَ كَذَلِكَ اللَّهُ يَفْعَلُ مَا يَشَاءُ
Nasıl?
قَالَتْ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي وَلَدٌ وَلَمْ يَمْسَسْنِي بَشَرٌ قَالَ كَذَلِكِ اللَّهُ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ إِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
Nasıl?
أَوَلَمَّا أَصَابَتْكُمْ مُصِيبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَيْهَا قُلْتُمْ أَنَّى هَذَا قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ
Nereden?
… الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ
Nasıl?
بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
Nasıl?
… يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ
Nasıl?
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أني |
| Yapı | Üçlü (nakıs / edat ve fiil kökü) |
| Özel Durum | Son harfi illetli (lâmü'l-fiil yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حين, بلغ, نضج |
| Zıt Kök | عجل |
| Çekirdek Özet 1 | Bir sürecin nihayetine, kemal noktasına ve pişme veya olgunlaşma vaktine erişmesi |
| Çekirdek Özet 2 | Vaktin dolması, gecikmeksizin gereken olgunluğa gelinmesi ve zaman dilimlerinin idraki |
| Çekirdek Özet 3 | Zaman, kemal ve dönüşüm eşiğinin tespitiyle her eylemin kendi tabii vaktinde icrası |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca mekanik zaman veya soru edatına indirgenip kemale erme ve olgunluk eşiği boyutunun göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أن | İçten gelen ses, inleme, yavaşlama ve bir halin açığa çıkması; أنا, أنس, أنف köklerinde görülen beliriş ve durulma hali | ي | Sürecin akış kazanarak belirli bir kemal noktasına, olgunlaşma veya kaynama eşiğine ve nihai vaktine ulaşmasını ifade eder |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Harekete geçirici ilk itkiyi ve sürecin başlangıcındaki potansiyel gücü simgeler |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Başlayan sürecin zaman içinde kesintisiz akmasını, canlılığını ve gelişimini temsil eder |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Sürecin nihai sınıra uzanarak fiili sonuca, kemale ve tutulabilir bir eşiğe varmasını gösterir |
| أني | Başlayan ve süreklilik kazanan hareketin nihai hedef noktasına erişip tamamlanması | Bir eylemin veya maddenin tabii süresini doldurarak dönüşüm ve pişme eşiğine vasıl olması hareketini kurar |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yemeğin tam kıvamında pişmesi, suyun kaynama noktasına ulaşması ve bir işin gecikerek olgunlaşma vaktine gelmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hutey’e bir beytinde akşam yemeğini Süheyl veya Şi'râ yıldızının doğuşuna kadar geciktirdiğini ve bekleme süresinin uzadığını şu mısra ile dile getirir: وآنَيْتُ العِشاء إلى سُهَيلٍ / أو الشِّعْرَى فطال بيَ الأَنَاءُ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber cuma günü cemaatin omuzlarından atlayarak öne geçen kimseye geç kalışını ve vakti geciktirişini belirtmek üzere şu hitapta bulunmuştur: رأيتك آذَيْتَ وآنَيْتَ |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça أني kökü, Sami dil ailesinde zaman, bekleme, bir vaktin dolması ve nihai sınıra ulaşma semantik ekseninde yer alır. İbranicede aynı fonetik ve anlamsal damara bağlanan אנה (anah) kökü vaktin denk gelmesi, vuku bulma ve fırsatın olgunlaşması yönünü taşırken; Süryanicede yer alan türevler gecikme, bekleme ve sabırla bir vaktin beklenmesi manalarını korur. Akadca metinlerde tespit edilen "enû" biçimleri ise zamanın geçişi, bir durumun değişmesi ve vaktin tahakkuk etmesiyle ilişkilidir. Kökün ana Sami katmanındaki çekirdeği, nesnelerin veya durumların kendilerine takdir edilen tabii gelişim süresini tüketip dönüşüm eşiğine (maturation/culmination) varmasıdır. Arapçada bu çekirdek hem ısının son haddine varması (kaynar su / pişmiş yemek) hem de zamanın parçalara ayrılarak olgunluk noktalarının idrak edilmesi biçiminde derinleşmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أني kökünden türeyen fiil, isim ve edat dizgesi | Yemeğin pişmesi, suyun kaynaması, zamanın gelmesi ve ağırbaşlılık (teennî) anlamları arasında somuttan soyuta organik bir geçiş bulunur | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice אנה, Süryanice ve Akadca paralel formlar | Zamanın olgunlaşması, fırsat ve değişimin gerçekleşme anı gibi ortak kavramsal çekirdek paylaşılır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik zaman ve olgunlaşma kökleri | Doğu ve Kuzey Afrika kollarında sürenin dolması ve bekleme eksenli arkaik paralellikler muhtemel düzeydedir | Muhtemel |
المصدر David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أني | Anlamlı | Vaktin gelmesi, kemale erme | Hedef kök; olgunlaşma, pişme, zaman eşiği ve teennî | Kur'an'da geçer |
| أين | Anlamlı | Mekân ve yorgunluk hali | Vakit ve mekân tespiti; aynı zamanda yorulup takatten düşme | Kur'an'da geçer |
| نأي | Anlamlı | Uzaklaşmak, mesafe koymak | Fiziksel veya manevi olarak bir şeyden geri durup uzaklaşma | Kur'an'da geçer |
| نيأ | Anlamlı | Çiğ kalmak, pişmemek | Etin veya yemeğin pişmemesi; hedef kökteki pişmenin zıddı | Kur'an'da geçmez |
| يأن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde müstakil bir kullanım alanı tespit edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ينأ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde müstakil bir kullanım alanı tespit edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أني | Merkez | Kemal, olgunlaşma ve zaman eşiği | Sürecin tabii sınırına erişip dönüşüm noktasına ulaşması | Pişme, kaynama, vaktin dolması |
| حين | Komşu | Belirli bir zaman dilimi | Vaktin kendisine ve süresine odaklanır, kemale erme zorunluluğu taşımaz | Takdir edilen süre ve vakit |
| بلغ | Komşu | Sona ve hedefe ulaşma | Bir mesafeyi, yaş sınırını veya hedefi tüketip oraya varmayı bildirir | Sona erme ve hedefe vasıl olma |
| نضج | Komşu | Pişme ve biyolojik olgunluk | Yalnızca meyvenin veya etin hararetle olgunlaşmasını anlatır | Maddi pişme ve kemal |
| عجل | Zıt | Acele etme, vaktinden önce davranma | Olgunlaşma eşiğini beklemeden süreci erken sonlandırmaya kalkışma | Sabırsızlık ve zamansız müdahale |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أني | Vaktin kemale ermesi, olgunluk eşiği | Maddi ve manevi süreçlerin nihai dönüşüm noktasına varması | Kesin |
| Latince | maturitas, opportunitas | Olgunluk, tam vaktinde olma | Sürecin kemale ermesini karşılar ancak kaynama hararetini dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | culmination, ripeness, critical moment | Zirveye ulaşma, olgunluk, kritik eşik | Vaktin gelmesi ve kemal anını verir; teennî ve vakar boyutunu eksik bırakır | Güçlü |
| Almanca | Reifezeit, Fälligkeit, Siedepunkt | Olgunlaşma zamanı, vade, kaynama noktası | Sürecin dolmasını ve dönüşüm eşiğini tam yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | maturité, échéance | Olgunluk, vadenin gelmesi | Zamanın dolması ve hazır oluşu karşılar; hararet boyutunu kapsamaz | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| ألم يأن | Vaktin dolması ve gelmesi | Kalplerin Allah'ın zikrine saygıyla yumuşama zamanının geldiğini hatırlatan uyarı bağlamı (Hadîd 57:16) |
| إناه | Yemeğin tam pişmesi ve kıvamı | Ziyafet adabında yemeğin pişme vaktini gözetmeksizin erkenden gelip beklemeyi nehyeden bağlam (Ahzâb 33:53) |
| آنية / آن | Son dereceye varmış hararet | Cehennem azabında kaynama derecesinin son noktasına ulaşmış su ve kaynak tasviri (Rahmân 55:44, Gâşiye 88:5) |
| آناء | Gecenin muayyen vakitleri | Gecenin ibadet, kıyam ve secde ile ihya edilen dönüşüm ve olgunluk saatleri (Âl-i İmrân 3:113, Tâhâ 20:130) |
| أنّى | Soru ve keyfiyet edatı | Hayret, imkân, yön ve keyfiyet bildiren soru bağlamları (Bakara 2:259, Âl-i İmrân 3:37) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ecel, vakit ve ceza kemali | İlahi takdirin tehir veya takdim edilmeksizin tam vaktinde tahakkuku ve uhrevi azabın nihai şiddeti | Takdir edilen olgunluk ve nihayet anı |
| Fıkıh | Vakit, ziyafet adabı ve kaplar (âniye) | İbadet vakitlerinin girişi, davet vaktine riayet ve altın/gümüş kapların kullanım hükmü | Belirlenmiş vaktin idraki ve kap hükmü |
| Tefsir | "Ânâü'l-leyl" ve "Elem ye'ni" tefsiri | Gecenin hangi saatlerinin teheccüde tahsis edildiği ve imanda sebat vaktinin gelişi | Vaktin kemali ve gafletten uyanış eşiği |
| Hadis | Teennî ve hilm fazileti | Aceleciliğin şeytandan, teennî ve vakarın ise Allah'tan olduğunun beyanı | Düşünerek hareket etme ve ağırbaşlılık |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbi uyanış ve ibadet ritmi | Manevi olgunlaşma eşiği | Zamanı ibadet ve tefekkürle kıymetlendirme | Müminin kalbinin huşû vaktine ermesi ve gecenin olgun saatlerini ihya etmesi | Kesin |
| İlmi | Maddenin faz değişimi ve kritik nokta | Kaynama ve doygunluk eşiği | Sistemin durum değişimini belirleme | Maddenin veya bilginin birikim neticesinde yeni bir niteliğe sıçradığı an | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal ıslahat ve kriz yönetimi | Tarihsel olgunluk ve teennî | Kararların aceleye getirilmeden zamanında alınması | Erken veya geç müdahalenin yıkım getirdiği süreçlerde vaktin tam gözetilmesi | Güçlü |
| İktisadi | Yatırımın dönüşü ve vade olgunluğu | Vade kemali ve hasat zamanı | Üretim süreçlerinin tabii olgunluğuna erişmesi | Sermaye ve emeğin kâr veya semere verecek olgunluk eşiğini bekleme gereği | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik kaynama eşiği ve kritik faz geçişi | Bir sıvının sıcaklığının sürekli artarak nihayetinde buharlaşma fazına geçtiği kritik dönüşüm noktası | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik kırılma ve olgunlaşma eşiği | Toplumsal olaylarda hoşnutsuzluğun veya bilincin birikerek devrimsel veya reformist bir dönüşüm eşiğine varması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca sıradan bir soru edatı ("nasıl/nereden") veya basit bir saat mefhumuna indirgenerek ele alınması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Bir sürecin, kalbi durumun, maddenin veya zamanın mutlak olgunluk ve kemal noktasına erişmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki zaman vurgusunun mekanik bir saate indirgenmesi sonucu kalplerin huşû eşiğinin ve ilahi uyarının ontolojik derinliğinin kavranamaması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık nizamında her eylemin, hükmün ve manevi dönüşümün bir pişme ve kemal eşiği bulunduğunu, aceleciliğin nizamı bozduğunu gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin manevi uyanışını talep eden hitaplarda, ziyafet ve muaşeret adabında, cehennem tasvirlerinde ve gece ibadeti bağlamlarında belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini yükümlülüklerin zamandan ve psikolojik olgunluktan bağımsız mekanik kurallar olduğu zannını yıkarak her emrin bir olgunluk vaktine dayandığını bildirir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSuyun kaynama noktasına gelmesi, yemeğin ateş üzerinde tam kıvamında pişmesi ve vaktin son sınırına ulaşması.
- Soyut anlamBir hâlin, duygunun veya nizamın tedrici olarak olgunlaşarak niteliksel bir değişim ve dönüşüm eşiğine varması.
- Sistematik karşılıkSürecin tabii akışında biriken enerjinin kritik seviyeye ulaştığı anı gösteren faz dönüşüm ve olgunluk parametresi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde zamanı ve birikim sürecini, kökün temsil ettiği nihai olgunlaşma ve kemal eşiğini (ân/inâ), bu eşiğe ulaşıldığında sıfırdan bire sıçrayan basamak fonksiyonunu, ise pişme, kaynama veya kalbi dönüşüm neticesinde meydana gelen durum ve faz değişimini temsil eder. Formül, eşik aşılmadıkça dönüşümün gerçekleşmeyeceğini simgeler.