بهت
ب - ه - ت
جذر- الورود: ٨
- الآيات: ٨
- الصيغ: ٥
- المعاجم: ١٣
Mehd beşik demektir. Behd çocuklaşmış, çocuğa dönmüş manasında kullanılmış. Beheten şaşırtmak, aklını karıştırmak anlamlarında kullanılmaktadır. Buhtan ise üsütünü kapatarak başka türlü göstermek anlamındadır. Kılıç yarası demektir. Suçlama, kara çalma anlamı da kazanmıştır.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Mehd beşik demektir. Behd çocuklaşmış, çocuğa dönmüş manasında kullanılmış. Beheten şaşırtmak, aklını karıştırmak anlamlarında kullanılmaktadır. Buhtan ise üsütünü kapatarak başka türlü göstermek anlamındadır. Kılıç yarası demektir. Suçlama, kara çalma anlamı da kazanmıştır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٥٣٤باب الهاء والتاء والباء معهما
ه ب ت، ب ه ت مستعملان فقط الهبتُ: الهِبْتُ: حُمْقٌ وتدليةٌ. هُبَِ الرَّجلُ فهو مَهْبوتٌ. ورجلٌ مَهبوتٌ: لا عقْلَ له، وفيه هَبْته شديدة، أي: ضَعْفُ عَقْلِ وهُبِتَ قَدْرُ فُلانٍ، أي: حُطَّ، وكلُّ مَحْطوطٍ شيئاً فقد هُبِتَ، فهو مَهْبوتٌ، أي محطوط.
بهت: بَهَتَهُ فلانٌ، أي: استقبله بأمرٍ قَذَفَهُ به وهو بريءٌ منه، لا يَعْلَمُه، والاسم: البُهتانُ.
وبُهِتَ الرَّجُل يُْهَتُ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٤٣بَهَتَهُ بَهْتاً: أخذه بَغْتة. قال الله تعالى: "بَلْ تأتيهِمْ بَغْتَةً فَتَبْهَتُهُمْ". وتقول أيضاً: بَهَتَهُ بَهْتاً وبَهَتاً وبُهْتاناً، فهو بَهَّاتٌ، أي قال عليه ما لم يفعله، فهو مَبْهوتٌ. والبَهيتةُ: البُهْتانُ. يقال: يا لِلْبَهيْتَةِ، بكسر اللام، وهو استغاثة. وبَهِتَ الرجل، بالكسر، إذا دَهِشَ وتَحيَّرَ. وبَهُتَ بالضم مثله، وأفصَحُ منهما بُهِتَ، كما قال جلّ ثناؤه: "فَبُهِتَ الذي كَفَر" لأنه
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٬٤٤١ه ت ب
هبت ، بهت : ( مستعملان ) .
هبت : قال الليث : الهَبْتُ : حُمْقٌ وتَدْلِيهٌ . يقال : هُبِتَ الرجلُ فهو مَهبْوت لا عقل له ، وفيه هَبْتَةٌ شديدةٌ .
وفي حديث عمر : أنّ عثمان بن مظعون لما مات على فِراشه قال هَبَتَه الموتُ عندي منزلةً ، فلما مات رسولُ الله ( صلى الله عليه وسلم ) على فراشه علمتُ أن موتَ الأخيار على فُرُوشهم .
قال أبو عبيد : قال الفراء في معنى قوله : هَبَتَه الموتُ عندي منزلة : يعني
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٥٧٣(باب الباء والهاء وما بعدهما في الثلاثي)
(بهو) الباء والهاء والواو أصلٌ واحد، وهو البيتُ وما أشبَهَهُ. فالبَهْو البيتُ المقدَّم أمامَ البيوت. والبَهْو كِنَاس الثَّور. ويقال البَهْو مَقِيل([1]) الولد بين الورِكَين من الحَامِلِ. ويقال لجَوْف الإنسان وغيره البَهْو.
(بهي) الباء والهاء والياء أصلٌ واحد، وهو خُلُوّ الشيءِ وتعطُّله. يقال بيتٌ باهٍ إذا كان خالياً لا شيء فيه. ويقولون: "المِعْزَى تُبْهِي
(باب الباء والهاء وما بعدهما في الثلاثي) (بهو) الباء والهاء والواو أصلٌ واحد، وهو البيتُ وما أشبَهَهُ. فالبَهْو البيتُ المقدَّم أمامَ البيوت. والبَهْو كِنَاس الثَّور. ويقال البَهْو مَقِيل([1]) الولد بين الورِكَين من الحَامِلِ. ويقال لجَوْف الإنسان وغيره البَهْو. (بهي) الباء والهاء والياء أصلٌ واحد، وهو خُلُوّ الشيءِ وتعطُّله. يقال بيتٌ باهٍ إذا كان خالياً لا شيء فيه. ويقولون: "المِعْزَى تُبْهِي ولا تُبْنِي" وذلك أنّه لا يُتَّخَذ من شُعورها بيوتٌ، وهي تَصْعَدُ الخِيَمَ فتمزِّقُها. وفي بعض الحديث: "أَبْهُوا الخَيْل" أي عطِّلوها.وربما قالوا بَهِيَ البَيْتُ بَهَاءً، إذا تَخَرَّقَ. (بهأ) الباء والهاء والهمزة أصلٌ واحد، وهو الأُنْس. تقول العرب: بَهأْتُ بالرَّجُلِ إذا أنِسْتَ به. قال الأصمعيُّ في كتاب الإبل: ناقةٌ بَهَاءٌ ممدود، إذا كانت قد أَنِسَتْ بالحالب. قال: وهو من بهأتُ إذا أنست به. والبَهاء الحُسْن والجمال؛ وهو من الباب، لأنّ الناظر إليه يأْنَس. (بهت) الباء والهاء والتاء أصلٌ واحدٌ، وهو كالدَّهَش والحَيْرة. يقال بُهِتَ الرجل يُبْهَتُ بَهْتاً. والبَهْتَةُ الحيرة. فأمّا البُهْتان فالكذب. يقول العرب: يا لَلبَهيتة، أي يا لَلكذِب. (بهث) الباء والهاء والثاء ليس بأصل، وقد ([2]) سُمِّي الرجل بُهثَة. (بهج) الباء والهاء والجيم أصلٌ واحد، وهو السرور والنَّضْرة، يقال نباتٌ بهيجٌ، أي ناضِرٌ حَسَن. قال الله تعالى: ﴿وَأَنْبَتْنَا فيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ﴾ [ق 7]. والابتهاج السُّرورُ من ذلك أيضاً. (بهر) الباء والهاء والراء أصلان: أحدهما الغَلَبة والعُلوّ، والآخر وَسَط الشيء. فأمّا الأوّل [فقال] أهلُ اللغة: البَهْر الغَلَبة. يقال ضوءٌ باهر. ومن ذلك قولهم في الشتم: بَهْراً، أي غَلَبَةً ([3]). قال : وَجَدّاً لقَومِي إذْ يَبيعُون مُهْجتي *** بجاريةٍ بَهْراً لَهُمْ بَعْدَها بَهْرَا([4])يدعُو عليهم. وقال ابنُ أبي ربيعة: ثم قالوا تُحِبُّها قلت بَهْراً *** عَدَدَ الرَّمْلِ والحصَى والتُّرابِ([5]) فقال قومٌ: معناها بهراً لكم. وقال آخرون: معناها حُبّاً قد غَلَبَ وبَهَر. وقال آخرون: معناه قلت ذلك مُعْلِناً غير كاتم له. قال: ومنه ابتُهر فلان بفلانة أي شُهِر بها. ويقال ابتُهر بالشيء شُهِرَ به وغَلَبَ عليه. ومنه القَمر الباهر، أي الظاهر. والعربُ تقول: "الأزواج ثلاثة: زوجُ بَهْرٍ، وزوجُ دَهْرٍ، وزوجُ مَهر". البَهْر يقال للذي يَبْهَر العُيونَ بحُسْنه، ومنه من يُجعَل عُدَّة للدّهر ونَوائبه، ومنهم مَن ليس فيه إلا أنْ يُؤخَذَ منه المَهْر. وإلى هذا الباب يرجع قولُهم: ابتُهِرَ فلانٌ بفلانة. وقد يكون ما يُدَّعى من ذلك كَذِباً. قال تميم: ... حين تختلف العَوالي *** وما بي إنْ مَدَحْتُهُمُ ابتِهارُ([6])أي لا يغلِب في ذلك دعوةُ كَذِبٍ. وقال الكميت: قَبِيحٌ بمثْلِيَ نَعْتُ الفَتا *** ةِ إمّا ابتهاراً وإمّا ابتيارا([7])و[أما] الأصل الآخَر فقولهم لوسَط الوادي ووَسَطِ كلِّ شيءٍ بُهْرَةٌ. ويقال ابهَارَّ الليلُ، إذا انَتصَفَ. ومنه الحديث: "أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم سارَ ليلةً حَتّى ابهَارَّ الليل". والأباهر في ريش الطائر. ومن بعض ذلك اشتقاقُ اسم بَهْرَاء([8]). فأمّا البُهار الذي يُوزَن به فليس أصله عندي بَدَوِيّاً. (بهز) الباء والهاء والزاء أصلٌ واحد، وهو الغَلَبَة والدَّفْعُ بعُنْفٍ. (بهس) الباء والهاء والسين كلمةٌ واحدٌةٌ، يقال إنّ الأسَدَ يسمَّى بَيْهساً. (بهش) الباء والهاء والشين. شيئان: أحدهما شِبْه الفَرَح، والآخر جِنْسٌ من الشَّجَر. فالأول قولهم بَهَش إليه إذا رآه فسُرَّ به وضَحِك إليه. ومنه حديث* الحسن: "أنّ النبي صلى الله عليه وآله وسلم كان يُدْلِعُ لـه لسانَه فَيَبْهَش الصبيّ له([9])". ومنه قوله: * وإذا رأيتَ الباهِشِين إلى العُلَى([10]) * والثاني البَهْش، وهو المُقْل ما كانَ رطباً، فإذا يَبِس فهو خَشْل. وقال عُمَرُ، وبَلَغَه أنّ أبا موسى قَرأ حَرفاً بلغةِ قومِه، فقال: "إنّ أبا موسى لم يكُنْ مِنْ أَهْل البَهْش". يقول: إنه ليس من أهل الحجاز، والمقْلُ ينبُتُ، يقول: فالقرآنُ نازِلٌ بلُغة الحجازِ لا اليَمَن. (بهظ) الباء والهاء والظاء كلمةٌ واحدةٌ، وهو قولهم بَهَظه الأمرُ، إذا ثَقُل عليه. وذا أَمْرٌ باهظ. (بهق) الباء والهاء والقاف كلمةٌ واحدة، وهو سوادٌ يعترِي الجلدَ، أو لونٌ يخالِفُ لونَه. قال رؤبة: * كأنَّه في الجِلْدِ تَوْلِيعُ البَهَقْ([11]) * (بهل) الباء والهاء واللام. أصول ثلاثة: أحدها التّخلية، والثاني جِنْسٌ من الدُّعَاء، والثالث قِلَّةٌ في الماء. فأمّا الأوّل فيقولون: بَهَلْتُه إذا خَلَّيْتَه وإرادَتَه. ومن ذلك النّاقة الباهِلُ، وهي التي لا سِمَة عليها. ويقال [التي] لاصِرَارَ عليها. ومنه حديث المرأة([12]) لِبعلها: "أبثَثْتُكَ مكتومي، وأطعمتُك مأْدومي، وأَتَيْتُك باهلاً غَيْرَ ذاتِ صِرَارٍ"، وقد أراد تطليقها. وأمّا الآخَر فالابتهال والتضرُّع في الدُّعاء. والمباهلةُ يرجع إلى هذا، فإنَّ المُتَبَاهِلَين يدعُو كلُّ واحدٍ منهما على صاحِبِه. قال الله تعالى: ﴿ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَةَ اللهِ عَلَى الكَاذِبِينَ﴾ [آل عمران 61]. والثالث البَهْل وهو الماء القَلِيل. (بهم) الباء والهاء والميم: أن يبقى الشّيءُ لا يُعْرَفُ المأْتَى إليه. يقال هذا أمرٌ مُبْهَم. ومنه البُهْمةُ: الصخرة التي لا خَرْق فيها، وبها شُبِّه الرّجُل الشُّجَاعُ الذي لا يُقدَرُ عليه من أيِّ ناحيةٍ طُلِب. وقال قوم: البُهْمةُ جماعةُ الفرسان. ومنه البَهيمُ: اللَّونُ الذي لا يخَالِطُه غيرُه، سواداً كانَ أو غيرَه. وأبْهَمْتُ البابَ: أغلقْتُه. ومما شَذَّ عن هذا الباب: الإبهام من الأصابع. والبَهْم صِغارُ الغَنم. والبُهْمَى نبْتٌ، وقد أبْهَمَتِ الأرضُ كثُرَتْ بُهْمَاهَا. قال: لها مُوفِدٌ وَفاهُ وَاصٍ كأنّه *** زَرَابيُّ قَيْلٍ قَدْ تُحُومِيَ مُبْهمُ([13])(بهن) الباء والهاء والنون كلمةٌ واحدة، وفيها أيضاً ردّة([14]) يقال البَهْنانة المرأة الضَّحّاكة، ويقال الطّيِّبة الرِّيح. وقوله: ألاَ قالَتْ بَهَانِ ولم تأبَّقْ *** بَلِيتَ ولا يَليقُ بك النَّعيمُ([15])فإنّه أراد الاسمَ الذي ذكرناه، فأخرجه على فَعَالِ. --------------ــــ ([1]) في اللسان والمحكم، كما ذكر مصحح اللسان: "مقبل" وهو الموضع الذي تقبل منه القابلة الولد عند الولادة؛ وأراها الصواب، لكن كذا جاءت في الأصل والمجمل والقاموس والتهذيب والتكملة. ([2]) في الأصل: "فقد". وقد ذكر في المجمل: "وفلان لبهثة، أي لزنية". وللمادة معان أخرى في اللسان. ([3]) في الأصل: "غلب". وفي اللسان: "بهرا له، أي تعسا وغلبة". ([4]) البيت لابن ميادة، كما في اللسان (5: 148). جدا، أي قطعاً، دعاء عليهم. ورواية اللسان: "تفاقد قومي"، أي فقد بعضهم بعضاً. ([5])ديوان عمر 117 واللسان (5: 148). وفي الديوان: "عدد النجم". ([6]) كذا ورد منقوص الأول. وفي الأصل" ابتهارا"، صوابه ما أثبت من اللسان (بهر)، ولم يرو صدره في اللسان. ([7])البيت في اللسان (5: 152-154). ([8])هم بنو عمرو بن الحاف. انظر المعارف 51 والاشتقاق 321. ([9]) في اللسان: "وفي الحديث أن النبي صلى الله عليه وسلم كان يدلع لسانه للحسن بن علي"، فإذا رأى حمرة لسانه بهش إليه". ([10]) لعبد القيس بن خفاف البرجمي من قصيدة في المفضليات (2: 184-185) واللسان (1: 206-207) وعجزه: * غبراً أكفهم بقاع ممحل * ([11]) ديوان رؤبة 104 واللسان (بهق، ولع). ورواية الديوان واللسان: "كأنها في الجلد". ([12]) هي امرأة دريد بن الصمة، كما سبق في مادة (أدم 72). ([13]) أنشده في اللسان (20: 285). والموفد، هنا: السنام. والواصي: النبت المتصل. والقيل: الملك. والمبهم: ذو البهمى الكثيرة. ([14]) كذا في الأصل. ([15]) البيت في نوادر أبي زيد 16 واللسان (11: 283) منسوب إلى غامان بن كعب. وسماه في (16: 207): "عاهان بن كعب". وكلمة "لم" ساقطة من الأصل. وقد سبق البيت في (أبق 39).
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٨٠- قال الله عز وجل: ﴿فبهت الذي كفر﴾ [البقرة/258]، أي: دهش وتحير، وقد بهته. قال عز وجل: ﴿هذا بهتان عظيم﴾ [النور/16] أي: كذب يبهت سامعه لفظاعته. قال تعالى: ﴿ولا يأتين ببهتان يفترينه بين أيديهن وأرجلهن﴾ [الممتحنة/12]، كناية عن الزنا (وهذا بعيد لأن الزنا ذكر في أول الآية، وقال ابن عباس: كانت الحرة يولد لها الجارية فتجعل مكانها غلاما. راجع: الدر المنثور 8/141)، وقيل: بل ذلك لكل فعل مستبشع يتعاطينه
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٧٢ب ه ت
بهتـه بكـذا وباهتـه بـه وبينهمـا مباهتة.
ومن عادته أن يباحت ويباهت.
ولا تباهتوا ولا تماقتوا.
ورماه بالبهيتة وهي البهتان ويا للبهيتة.
ورآه فبهت بنظر إليه نظر المتعجب وكلمته فبقي مبهوتاً.
قال: ومـا هـي إلاّ أن أراهـا فجـاءة فأبهت حتـى مـا أكـاد أجيـب
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٤٧٦بَهَتَ الرجلَ يَبْهَتُه بَهْتاً، وبَهَتاً، وبُهْتاناً، فهو بَهَّات أَي قال عليه ما لم يفعله، فهو مَبْهُوتٌ. وبَهَتَه بَهْتاً: أَخذه بَغْتَةً. وفي التنزيل العزيز: بل تأْتيهم بَغْتَةً فتَبْهَتُهم؛ وأَما قول أَبي النجم:
سُبِّي الحَماةَ وابْهَتِي عليها
(* قوله «وابهتي عليها» قال الصاغاني
في التكملة: هو تصحيف وتحريف، والرواية وانهتي عليها، بالنون من النهيت وهو الصوت اهـ.»
فإِنَّ على مقحمة، لا يقال
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٢١* ب ه ت * * بَهَتَهُ * أخذه بغتة وبابه قطع ومنه قوله تعالى ﴿بل تأتيهم بغتة فتبهتهم﴾ وبتهته أيضا قال عليه ما لم يفعله فهو * مَبْهوتٌ * وبابه قطع و * بَهَتاً * أيضا بفتح الهاء و * بُهْتاناً * فهو * بَهَّاتٌ * بالتشديد والآخر * مَبْهوتٌ * و * بَهِتَ * بوزن علم أي دهش وتحير و * بَهُتَ * بوزن ظرف مثله وأفصح منهما * بُهِتَ * كما قال الله تعالى ﴿* فَبُهِت * الذي كفر﴾ لأنه يقال رجل * مَبْهوتٌ * ولا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٥٬٧٩٩بهته، كمنعه، يبهته، بهتا بفتح فسكون، وبهتا محركة، وبهتانا بالضم، أي: قال عليه مالم يفعل. والبهيتة: البهتان، وقال أبو إسحاق: البهتان: الباطل الذي يتحير من بطلانه، وهو من البهت، بمعنى التحير، والألف والنون زائدتان، وبه فسر قوله عز وجل: أتأخذونه بهتانا وإثما مبينا أي: مباهتين آثمين. البهت، والبهيتة: الكذب. بهت فلان فلانا: إذا كذب عليه، وفي حديث الغيبة: وإن لم يكن فيه ما تقول، فقد بهته ، أي كذبت
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬٢٦١بُهِتَ
1 بُهِتَ بهت بهتت , (S, Msb, K, &c.,) the most chaste form of the verb in the sense here following, (S, TA,) and that which most commonly obtains, and the only form allowed by Th and IKt; (TA;) and بَهِتَ, (S, L, Msb, K,) aor. بَهَتَ ; (Msb, K;) and بَهُتَ, (S, L, Msb, K,) in which the dammeh is said to give intensiveness to the signification, as in قَضُوَ الرَّجُلُ, (TA,) aor. بَهُتَ ;
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٤٨بَهَتَ
بَهَتَ A ( n. ac. بَهْت 1 ),
a. Surprised.
b. ( n. ac. بَهْت 1 , بَهَت 4 , بُهْتَاْن 35 ), Slandered, reviled.
بَهِتَ
بَهِتَ A ( n. ac. بَهْت 1 ),
a. Was amazed, bewildered. perplexed, confounded.
b. Became pale, pallid: changed colour.
بَهُتَ
بَهُتَ U ( n. ac. بَهْت 1 ),
a. Was bewildered, perplexed, confounded.
بَهَّتَ
بَهَّتَ II ,
a. Perplexed, confounded.
بَاْهَتَ
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٣٠٬٨١٦بهت
3.BAB
بَهَتَ - يَبْهَتُ - بُهْتَان
بَهَتَ - يَبْهَتُ + كائن + أمراً أو شيئاً أو جرماً: يرتكبه بافتراء وإنكار: يرتكب جرماً كبيراً كشهادة زور أو رمي آخر كذباً بجرم أو نقيصة، أو أخذه مالاً بالقوة وبغير وجه حق، وهو منكر فعلته وجرمه
بُهْتان: على وزن " فـُعـْلان": اسم فعل مبالغة من " بَهَتَ - يَبْهُتُ ": الجرم الكبير كالافتراء وقول الزور وأخذ
الجذور المجاورةالمجاورة: ٥٨ (الإجمالي: ٨٣)
- أثم
الآيات المشتركة: ٣ · İsm hurmadan yapılan içkidir
- بين
الآيات المشتركة: ٤ · Beyn topraktaki yarık demektir
- حمل
الآيات المشتركة: ٢ · Haml: İple yüklenen yük demektir
- أتي
الآيات المشتركة: ٤ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- كسب
الآيات المشتركة: ٢ · Kazandı
- قنطر
الآيات المشتركة: ١ · Bir kantar malı
- زني
الآيات المشتركة: ١ · “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- رمي
الآيات المشتركة: ١ · Reml kum demektir
- سرق
الآيات المشتركة: ١ · Çaldı
- عظم
الآيات المشتركة: ٢ · Büyük
- بيع
الآيات المشتركة: ١ · Bey’a elin bilekten sonraki kısmıdır
- بغت
الآيات المشتركة: ١ · Baas aniden ortaya çıkıp saldıran hayvan demektir
الآيات التي ورد فيها(٨)
وَإِنْ أَرَدْتُمُ اسْتِبْدَالَ زَوْجٍ مَكَانَ زَوْجٍ وَآتَيْتُمْ إِحْدَاهُنَّ قِنْطَارًا فَلَا تَأْخُذُوا مِنْهُ شَيْئًا أَتَأْخُذُونَهُ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا
Suçlama
وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا
Suçlama
وَبِكُفْرِهِمْ وَقَوْلِهِمْ عَلَى مَرْيَمَ بُهْتَانًا عَظِيمًا
Suçlama
وَالَّذِينَ يُؤْذُونَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِغَيْرِ مَا اكْتَسَبُوا فَقَدِ احْتَمَلُوا بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا
Suçlama
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بهت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كذب, فتر, خرص, زور, حير |
| Zıt Kök | صدق |
| Çekirdek Özet 1 | Beklenmedik bir durum karşısında donakalma, şaşkınlıktan dili tutulma ve zihinsel tıkanma |
| Çekirdek Özet 2 | Karşı tarafı afallatan, savunmasız bırakan ve gerçeği tersyüz eden asılsız isnat veya ani baskın |
| Çekirdek Özet 3 | Hakikatin kesin delille bâtılı dilsiz kılması veya iftiranın muhatapta oluşturduğu sarsıcı şok |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir yalan veya dedikodu sayarak, içerdiği dehşet, şaşkınlık ve afallatma boyutunu göz ardı etmek |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| به | Açığa çıkma, kabarma, belirginleşme ve zihinsel/duyusal doluluk; nitekim بهج kökünde sevincin yüze vurması, بهر kökünde üstün gelip göz kamaştırma ve nefesi kesme, بهل kökünde serbest bırakıp açıklığa çıkarma anlamı bulunur | ت | Açığa çıkıp parlayan veya kabaran etkinin aniden son bulması, kesintiye uğraması ve sert bir tıkanmayla donup kalması |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | İçeride olma, barınma, zihinsel veya mekânsal bir kabın sınırları içinde bulunma |
| ه | Kollarını kaldırmış insan | Dikkat çekme, aniden açığa çıkma, heyecan ve nefes kesilmesi |
| ت | İşaret, çarpı | Sınır koyma, çarpma, durdurma ve kesin sonlanma |
| بهت | Zihinsel sınırların aniden çarpan bir etkiyle sarsılıp durması | Bilinç alanına ansızın çarpan sarsıcı bir iddia veya hadisenin kişiyi afallatarak hareketsiz bırakması ve dilsizleştirmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ansızın karşılaşılan bir olay veya manzara karşısında gözünü dikip donakalma, afallayarak ne diyeceğini bilememe ve sessizliğe gömülme durumu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi Ru‘be b. el-Accâc’a da nispet edilen şahitte, muhatabın başındaki dökülmeyi görüp şaşkınlıkla asılsız söze girişmesi şöyle zikredilir: أَأَنْ رأيْتَ هامتي كَالطَّسْتِ / ظَلِلْتَ تَرْميني بقَوْلِ بَهْتِ |
| Erken Arapça kullanım | İbn Ebî Rebîa şiirinde ve erken nesirde sevgilinin veya sarsıcı bir durumun ansızın belirmesi karşısında afallama hali şöyle tasvir edilir: ومـا هـي إلاّ أن أراهـا فجـاءة فأبهت حتـى مـا أكـاد أجيـب |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça بهت kökü, Sami dilleri ailesinde özellikle şaşkınlık, zihinsel donma, afallama ve utanç duyarak sessizleşme semantik alanıyla ilişkilidir. Kökün İbranicedeki paralel karşılığı olan בּוֹשׁ biçimi, beklenmeyen bir sonuç karşısında eli ayağı dolaşma, utanma ve hayal kırıklığıyla donup kalma anlamlarını taşır; benzer şekilde Aramice ve Süryanicede בְּהֵת / ܒܗܶܬ fiili doğrudan utanmak, şaşırmak ve mahcup olup susmak manasına gelir. Bu dillerdeki kök sessizleşme ve mahcubiyet boyutunu korurken, Arapçada kök çift yönlü bir morfolojik ve semantik genişleme göstermiştir: Bir yandan edilgen çatıda öznenin dehşete düşüp afallaması ve dilsizleşmesi (şaşkınlık katmanı), diğer yandan etken çatıda muhatabı bu şekilde dilsizleştirecek ve hayrete düşürecek kadar ağır, uydurma ve beklenmedik bir isnatta bulunulması (iftira katmanı) öne çıkmıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بهت kökünden türeyen edilgen ve etken biçimler | Şaşkınlıktan donup kalma fiili ile muhatabı dehşete düşüren asılsız itham aynı zihinsel tıkanma çekirdeğinde birleşir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בּוֹשׁ ve Süryanice ܒܗܶܬ | Mahcup olma, umduğunu bulamayıp donakalma ve utançtan sessizleşme anlam bağı | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki dil gruplarında doğrulanmış güvenilir bir kökteş tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بهت | Anlamlı | Şaşırma, afallama ve asılsız isnat | Ansızın bastıran durumla donakalmak veya kişiyi afallatan ağır yalan söylemek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بته | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| هبت | Anlamlı | Düşürme, aklın zayıflaması | Bir kimsenin aklının zayıflayıp değerinin düşürülmesi ve sersemleşmesi | Müsta'mel; hedef kökle zihinsel yetersizlik yönünden akraba |
| هتب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| تبه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
| تهب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بهت | Merkez | Afallatıcı yalan ve şaşkınlık | Muhatabın habersiz olduğu, yüzüne karşı söylendiğinde onu dehşete düşüren asılsız suçlama | Beklenmedik oluşu ve dehşet vericiliğiyle dilsizleştirici iftira |
| كذب | Komşu | Gerçeğe aykırı beyan | Vakıaya uymayan her türlü söz ve haber için kullanılan genel kavram | Yalanın genel adı olup her yalan afallatıcı boyutta dehşet içermez |
| فتر | Komşu | Uydurma ve kurgulama | Olmayan bir şeyi kasıtlı olarak zihinde tasarlayıp birine isnat etme | Yalanı planlı biçimde üretme ve kurgulama eylemine odaklanır |
| خرص | Komşu | Tahmine dayalı konuşma | Bilgiye dayanmaksızın zan ve tahminle hüküm verme | Zan ve tahminle yalan üretme boyutunu imler |
| زور | Komşu | Gerçeği eğip bükme | Doğruyu saptırarak gerçeğe benzetilmiş sahte söz ve şahitlik | Biçimsel olarak süslenmiş ve yönü saptırılmış asılsızlık |
| حير | Komşu | Şaşkınlık ve tereddüt | Yolunu bulamayarak zihinsel karmaşa içinde kalma hali | Dilsizleşme ve dehşetten ziyade yön tayin edememe şaşkınlığı |
| صدق | Zıt | Hakikate uygunluk | Sözün, haberin ve inancın vakıaya tam olarak uyuşması ve doğrulanması | Gerçeği olduğu gibi yansıtma ve güvenilirlik |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بهت | Şaşkınlıktan donakalma ve ağır iftira | Beklenmedik bir hakikat karşısında dilsizleşme veya muhatabı dehşete düşüren asılsız suçlama | Kesin |
| Latince | Calumnia / Stupefacere | İftira / Afallatmak | Calumnia hukuki anlamda kasıtlı asılsız ithamı karşılarken, stupefacere fiili zihinsel donma ve afallamayı verir | Güçlü |
| İngilizce | Slander, Calumny / Flabbergast, Dumbfound | Ağır iftira / Dilsiz bırakacak şekilde şaşırtmak | Slander sözlü iftirayı karşılarken, flabbergast ve dumbfound kökün afallatma ve şaşkınlıktan konuşamaz hale getirme yönünü karşılar | Güçlü |
| Almanca | Verleumdung / Verblüffen, Bestürzen | Ağır iftira / Şaşkına çevirip dondurmak | Verleumdung haysiyete yönelik kara çalmayı, verblüffen ise ansızın gelen şok karşısında konuşamaz hale gelmeyi belirtir | Güçlü |
| Fransızca | Calomnie / Méduser, Stupéfier | İftira / Taş kesilmek, donakalmak | Calomnie asılsız isnadı verir; méduser ve stupéfier ise birebir kökteki dilsizleşme ve dona kalma dehşetini aktarır | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Le Robert Dictionnaire.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَبُهِتَ | Kesin hüccet karşısında afallama ve nutku tutulma | Hz. İbrahim ile tartışan hükümdarın mantıksal çıkmaz karşısında donup kalması bağlamında kullanılır (Bakara 2:258) |
| فَتَبْهَتُهُمْ | Kıyamet azabının ansızın gelip dehşete düşürmesi | Müşriklerin acele istedikleri azabın onları hiç beklemedikleri anda gafil avlayıp dilsiz bırakması (Enbiyâ 21:40) |
| بُهْتَانًا | Masum bir kişiye atılan ağır ve çirkin iftira | Zina, hırsızlık veya suçsuz bir mümine suç yükleme bağlamındaki iftiralar (Nisâ 4:20, Nisâ 4:112, Ahzâb 33:58) |
| بُهْتَانٌ عَظِيمٌ | Toplumsal fesada yol açan sarsıcı ve dehşet verici asılsız suçlama | Hz. Âişe’ye ve Hz. Meryem’e atılan ağır iffet iftiraları bağlamında kullanılır (Nûr 24:16, Nisâ 4:156) |
| بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ | Başkasına ait çocuğu kocasına nispet etme veya uydurma iddia | Kadınların biat şartları arasında sayılan, asılsız nesep veya kurgusal suç isnadı (Mümtehine 60:12) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve tevhid delillerinin kesinliği | Hakkın inkârcıyı ilzam ederek susturması ve itiraz edemez hale getirmesi | Hüccetin kesinliği karşısında bâtıl ehlinin dilsizleşmesi ve zihnen tükenmesi |
| Fıkıh | Kazf, iftira ve had cezaları | Bir kimseye işlemediği suçu isnat etmenin hukuki sorumluluğu ve tazmini | İsbatı bulunmayan ve muhatabı toplum içinde dehşete düşüren iftiranın cezalandırılması |
| Tefsir | İfk hadisesi ve Hz. Meryem kıssası | Masumiyet karinesinin ihlali ve yalanın toplum hafızasında oluşturduğu sarsıntı | Duyulduğunda aklı başında her mümini hayrete düşürmesi gereken dehşet verici yalan |
| Hadis | Ahlak, gıybet ve kul hakkı | Gıybet ile iftiranın ayrımı bağlamında, kardeşinde olmayan bir şeyi söylemenin ağırlığı | Din kardeşinin gıyabında onda bulunmayan bir kusuru ona yüklemenin manevi vebali |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve ahlak nizamı | İffet ve adaleti yıkan ağır iftira | Hakikati savunma ve masumiyeti koruma | Masum bireylerin lekelenmesini önleyerek dinin temel emniyet alanlarını muhafaza eder | Kesin |
| İlmi | Mantık ve epistemoloji | İlmi delil karşısında argümansız kalma | Yanlış önermeyi çökertme | Kesin burhan karşısında mugalatanın çaresiz kalıp nutkunun tutulması | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve dezenformasyon | Karalama ve itibar suikastı | Toplumsal güveni ve meşruiyeti sarsma | İktidar veya muhalefet aktörlerinin karşı tarafı afallatmak için ürettiği asılsız propaganda | Güçlü |
| İktisadi | Ticari güven ve sözleşmeler | Sahte iddia ve asılsız borç isnadı | Güven sermayesini yok etme | Piyasada bir aktörü haksız ithamla baskı altına alıp malına veya itibarına el koyma girişimi | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sistem kilitlenmesi ve kararsızlık durumu | Sisteme aniden giren beklenmedik ve tanımsız bir girdinin işlemciyi durma noktasına getirmesi hali | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Travmatik şok ve kognitif paralizi | Bireyin ansızın karşılaştığı sarsıcı bir suçlama veya hadise karşısında savunma mekanizmalarının felç olması | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel dedikodu veya alelade bir yalan sözcüğü gibi algılayarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hakikatin bâtılı afallatıp susturmasından kıyametin ansızın bastırıp şoka sokmasına ve muhatabı dilsizleştiren dehşetli iftiralara kadar uzanan sarsıcı bir zihinsel felci kapsar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İfk ve benzeri ayetlerdeki toplumsal sarsıntının, inkârcıların burhan karşısındaki çaresizliğinin ve azabın dehşetinin sıradan bir sözlü uyuşmazlık düzeyine indirilmesi |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakikat ile bâtıl arasındaki karşılaşmayı salt teorik bir tartışma değil, bâtılı dilsizleştiren varoluşsal bir şok olarak nasıl tanımladığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. İbrahim'in Nemrut ile münazarasında (Bakara 2:258), ifk hadisesini kınayan ayetlerde (Nûr 24:16) ve kıyamet baskınını niteleyen uyarılarda (Enbiyâ 21:40) belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yalanın yalnızca doğru olmama durumundan ibaret olmadığını; muhatabı dehşete düşüren, savunmasız bırakan ve toplumun adalet dokusunu felç eden boyutunu fark ettirir |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBeklenmedik bir manzarayla gözlerin donakalması, nutkun tutulması ve dilsizleşme.
- Soyut anlamHakikatin hüccetiyle bâtılın zihnen felç edilmesi veya uydurulan ağır bir ithamla muhatabın şoka uğratılması.
- Sistematik karşılıkAni ve sarsıcı bir etkinin bilinç veya iletişim sistemindeki olağan akışı tamamen kesintiye uğratıp durdurması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde öznenin veya sistemin olağan zihinsel/iletişimsel tepki verme durumunu temsil eder. Eşik değerini aşan aşırı ve beklenmedik bir bilgi ya da baskın girdisi () sisteme etki ettiğinde, son durum değerini alır; yani tepki üretme kapasitesi tamamen sıfırlanarak nutuk tutulur ve mutlak donakalma gerçekleşir.