خرر
خ - ر - ر
جذر- الورود: ١٢
- الآيات: ١٢
- الصيغ: ٩
- المعاجم: ٩
Sel suyunun yardığı hendek demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(٩)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Sel suyunun yardığı hendek demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٦٧باب الخاء والراء
خ ر، ر خ مستعملان خر: الخَرِيرُ: صوت الماء وصوت الرّيح، وخَريرُ العُقاب: حَفِيفُها. وقد يُضاعَفُ إذا تُوُهِّمَ سُرْعة الخَرير في القَصَب فَيُحْمَلُ على الخَرْخَرة، وأمّا في الماء فلا يُقالُ إلاَ خَرْخَرة.
والهِرّةُ تَخِرُّ في نومها فهي خَرورٌ، وخَرَّ النَّمِرُ خريرا، وخَرْخَرَ يُخَرْخِرُ خَرْخَرةً، ويقال لصوته أيضا: خَرير، وهَدِير وغَطِيط.
رخ: الرَّخاخ: لينُ العيش. والرَّخُّ:
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٩٣الخَريرُ: صوت الماء. وخَرَّ الماءُ يَخِرُّ خَريراً. وعينٌ خَرَّارَةٌ. وخَرَّ لله ساجداً يَخِرُّ خُروراً، أي سَقَط. وضرب يده بالسيف فأَخَرَّها، أي أسقطها. والخَريرُ: واحد الأَخِرَّةِ، وهي أماكنُ مطمئنَّةٌ بين الرَبوتين تنقاد. والخُرُّ من الرحى: اللَهوة، وهو الموضع الذي تُلقى فيه الحِنطَة بيدك.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٤٣خ ر ر
خـرّ مـن السقـف " فكأنمـا خـرّ مـن السمـاء " " وخرّ ساجداً " وخروا لأذقاهم خروراً.
وخر الماء خريراً وخرخر وكذلك الريح والقصب.
وقال العجاج: لوذ العصافير ولوذ الدخل تحت العضاه من خرير الأجدل من حفيفه وله عير خرارة في أرض خوارة.
ولعب الصبيان بالخرارة وهي الدوامة والخذروف.
ومـن المجـاز: عصفـت ريح فخرت الأشجار للأذقان.
والأعراب يخرون من البوادي إلى القرى أي يسقطون
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٨٤٤الخَرِيرُ: صوت الماء والريح والعُقاب إِذا حَفَّتْ، خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ خَرِيراً وخَرْخَر، فهو خارٌّ؛ قال الليث: خَرِيرُ العُقاب حَفِيفُه؛ قال: وقد يضاعف إِذا توهم سُرْعَة الخَرِيرِ في القَصَبِ ونحوه فيحمل على الخَرْخَرَةِ، وأَما في الماء فلا يقال إِلاَّ خَرْخَرَةً. والخَرَّارَةُ: عَيْنُ الماءِ الجارِيَةُ، سميت خَرَّارَةً لِخَرِيرِ مائها، وهو صوته. ويقال للماء الذي جَرَى جَرْياً شديداً: خَرَّ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٢٤* خ ر ر * * الخَرِيرُ * صوت الماء وقد * خَرّ * يخر الكسر * خَرِيرا * وعين * خَرَّارةٌ * و * خَرَّ * لله ساجدا يخر بالكسر * خُرُوراً * أي سقط و * الخَرْخَرةُ * صوت النائم والمختنق يقال * خَرَّ * عند النوم و * خَرْخَرَ * بمعنى
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٠٤٠الخرير: صوت الماء، نقله الجوهري، والريح، نقله الصغاني، والعقاب إذا حفت، قال الليث: خرير العقاب: خفيفه، كالخرخر، قال: وقد يضاعف إذا توهم سرعة الخرير في القصب ونحوه فيحمل على الخرخرة. وأما في الماء فلا يقال إلا خرخرة، يخر، بالكسر، ويخر، بالضم، فهو خار، مكذا في المحكم. فقول شيخنا: الوجهان إنما ذكرهما أثمة الصرف في خر بمعنى سقط، وأما في الصوت وغيره فلا، غير جيد، كما لا يخفى.
وفي التهذيب: ويقال
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٨٥خَرَّ
خَرَّ I , U ( n. ac. خَرِيْر 25 ),
a. Murmured; gurgled; rustled; whizzed.
b. Snored, purred ( cat ).
c. ( n. ac. خَرّ 1 , خُرُوْر 27 ), Fell, fell down.
d. [ La ], Prostrated himself before ( God ).
أَخْرَرَ
أَخْرَرَ IV ,
a. Cut down.
خُرّ
خُرّ 3 , خُرِّيّ 3yi ,
a. Hole in the millstone ( into which the corn is thrown ).
خَرِيْر
خَرِيْر 25 ,
a. Murmuring, rippling ( water
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢١٬٦٧٣خرر
خَرَّ - يَخِرُّ
خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن: يهوي ويقع ويسقط محدثاً صوتاً خشناً: يقع من علو (فينطبش) ويحدث صوتاً خشناً ناتجاً عن الصدمة أو عن تكسره وتفرطعه
خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + من مكان: يهوي ويقع ويسقط من مكان عال محدثاً صوتاً خشناً
خَرَّ - يَخِرُّ + كائن + من مكان + على كائن: يهوي ويقع من مكان عال فيسقط على كائن، محدثاً صوتاً خشناً
خرر خَرَّ - يَخِرُّ خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن: يهوي ويقع ويسقط محدثاً صوتاً خشناً: يقع من علو (فينطبش) ويحدث صوتاً خشناً ناتجاً عن الصدمة أو عن تكسره وتفرطعه خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + من مكان: يهوي ويقع ويسقط من مكان عال محدثاً صوتاً خشناً خَرَّ - يَخِرُّ + كائن + من مكان + على كائن: يهوي ويقع من مكان عال فيسقط على كائن، محدثاً صوتاً خشناً خَرَّ - يَخِرُّ + كائن + لـِ كائن: يهوي ويقع به ولأجله: يهوي ويقع لأجل أن يهوي الكائن معه ﴿ويخرون للأذقان يبكون﴾: يهوون ويقعون ويسقطون محدثين صوتاً خشناً بأذقانهم: يهوون لأجل أن تهوي أذقانهم خشوعاً وتذللاً خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + يفعل (أو فعلاً): يعمل كفعل مساعد: يهوي ويقع ويسقط محدثاً صوتاً خشناً وهو في ذات الوقت يفعل الفعل ﴿ويخرون للأذقان يبكون﴾ ﴿وتخر الجبال هدا﴾ واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الكائن ذاتياً من موقع بعيد فيه عدم الاستقرار الكامل، إلى موقع قريب ومستقر نسبياُ وفيه حركة محدودة "، هي: هَوَى - يَهْوِيْ، سَقَطَ - يَسْقُطُ، وَقَعَ - يَقَعُ، نَزَلَ - يَنْزِلُ، خَرَّ - يَخِرُّ، هَبَطَ - يَهْبِطُ خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن ﴿فلما قضينا عليه الموت ما دلهم على موته إلا دابة الأرض تأكل منسأته فلما خر تبينت الجن أن لو كانوا يعلمون الغيب ما لبثوا في العذاب المهين (14)﴾ سبأ خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + من مكان: ﴿حنفاء لله غير مشركين به ومن يشرك بالله فكأنما خر من السماء فتخطفه الطير أو تهوي به الريح في مكان سحيق(31)﴾ الحج خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + من مكان + على كائن ﴿قد مكر الذين من قبلهم فأتى الله بنيانهم من القواعد فخر عليهم السقف من فوقهم وأتاهم العذاب من حيث لا يشعرون(26)﴾ النحل خَرَّ - يَخِرُّ + كائن + لـِ كائن أو شيء أو مكان ﴿قل آمنوا به أو لا تؤمنوا إن الذين أوتوا العلم من قبله إذا يتلى عليهم يخرون للأذقان سجدا (107)﴾ الإسراء ﴿ويخرون للأذقان يبكون ويزيدهم خشوعا (109)﴾ الإسراء خَرَّ - يَخِرُّ + الكائن + يفعل أو فعلاً ﴿تكاد السماوات يتفطرن منه وتنشق الأرض وتخر الجبال هدا (90)﴾ مريم ﴿ولما جاء موسى لميقاتنا وكلمه ربه قال رب أرني أنظر إليك قال لن تراني ولكن انظر إلى الجبل فإن استقر مكانه فسوف تراني فلما تجلى ربه للجبل جعله دكا وخر موسى صعقا فلما أفاق قال سبحانك تبت إليك وأنا أول المؤمنين(143)﴾ الأعراف ﴿أولئك الذين أنعم الله عليهم من النبيين من ذرية آدم وممن حملنا مع نوح ومن ذرية إبراهيم وإسرائيل وممن هدينا واجتبينا إذا تتلى عليهم آيات الرحمان خروا سجدا وبكيا (58)﴾ مريم ﴿إنما يؤمن بآياتنا الذين إذا ذكروا بها خروا سجدا وسبحوا بحمد ربهم وهم لا يستكبرون (15)﴾ السجدة ﴿إنما يؤمن بآياتنا الذين إذا ذكروا بها خروا سجدا وسبحوا بحمد ربهم وهم لا يستكبرون (15)﴾ السجدة ﴿والذين إذا ذكروا بآيات ربهم لم يخروا عليها صما وعميانا (73)﴾ الفرقان ﴿قال لقد ظلمك بسؤال نعجتك إلى نعاجه وإن كثيرا من الخلطاء ليبغي بعضهم على بعض إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وقليل ما هم وظن داوود أنما فتناه فاستغفر ربه وخر راكعا وأناب (24)﴾ ص ﴿ورفع أبويه على العرش وخروا له سجدا وقال ياأبت هذا تأويل رؤياي من قبل قد جعلها ربي حقا وقد أحسن بي إذ أخرجني من السجن وجاء بكم من البدو من بعد أن نزغ الشيطان بيني وبين إخوتي إن ربي لطيف لما يشاء إنه هو العليم الحكيم(100)﴾ يوسف مختار الصحاح ● [خرر] خ ر ر: الخَرِيرُ صوت الماء وقد خَرّ يخر الكسر خَرِيرا وعين خَرَّارةٌ و خَرَّ لله ساجدا يخر بالكسر خُرُوراً أي سقط و الخَرْخَرةُ صوت النائم والمختنق يقال خَرَّ عند النوم و خَرْخَرَ بمعنى الراغب خر - }كأنما خر من السماء﴿[الحج/31]، وقال تعالى:﴾فلما خر تبينت الجن﴿[سبأ/14]، وقال تعالى:﴾فخر عليهم السقف من فوقهم﴿[النحل/26]، فمعنى خر سقط سقوطا يسمع منه خرير، والخرير يقال لصوت الماء والريح وغير ذلك مما يسقط من علو. وقوله تعالى:﴾خروا سجدا﴿[السجدة/15]، فاستعمال الخر تنبيه على اجتماع أمرين: السقوط، وحصول الصوت منهم بالتسبيح، وقوله من بعده:﴾وسبحوا بحمد ربهم{ [السجدة/15]، فتنبيه أن ذلك الخرير كان تسبيحا بحمد الله لا بشيء آخر. ملخص اللسان 1. الخَرِيرُ: صوت الماء والريح والعُقاب إِذا حَفَّتْ، خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ خَرِيراً وخَرْخَر، فهو خارٌّ؛ 2. والخَرَّارَةُ: عَيْنُ الماءِ الجارِيَةُ، سميت خَرَّارَةً لِخَرِيرِ مائها، وهو صوته. 3. ويقال للماء الذي جَرَى جَرْياً شديداً: خَرَّ يَخِرُّ؛ 4. وخَرَّ الرجلُ في نومه: غَطَّ، وكذلك الهِرَّةُ والنَّمِرُ، وهي الخَرْخَرَةُ. والخَرْخَرَةُ: صوتُ النائِم والمُخْتَنِقِ؛ يقال: خَرَّ عند النوم وخَرْخَرَ بمعنى. 5. وخَرَّ الحَجَرُ يَخُرُّ خُرُوراً: صَوَّتَ في انحداره، بضم الخاء، من يَخُرُّ . وخَرَّ الرجلُ وغيره من الجبل خُرُوراً. وخَرَّ الحَجَرُ إِذا تَدَهْدَى من الجبل. 6. وخَرَّ الرجلُ يَخُرُّ إِذا تَنَعَّمَ. 7. وخَرَّ يَخُرُّ إِذا سقط، 8. وخَرَّ البناء: سقط. 9. إِلاَّ خَرَّت خطاياه؛ أَي سقطت وذهبت، ويروى جَرَتْ، بالجيم، أَي جَرَتْ مع ماء الوضوء. 10. وخَرَّ يَخِرُّ خَرّاً: هَوَى من عُلْوٍ إِلى أَسفل. غيره: خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ، بالكسر والضم، إِذا سقط من علو. 11. وخَرَّ لوجهه يَخِرُّ خَرّاً وخُرُوراً: وقع كذلك 12. وخَرَّ أَيضاً: مات، وذلك لأَن الرجل إِذا ماتَ خَرَّ. وقوله: بايعتُ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، أَنْ لا أَخرَّ إِلاَّ قائماً؛ معناه أَنْ لا أَمُوتَ لأَنه إِذا مات فقد خَرَّ وسقط، 13. فلما خَرَّ تَبَيَّنَتِ الجِنُّ؛ ويجوز أَن تكون خَرَّ هنا بمعنى وَقَعَ، ويجوز أَن تكون بمعنى مات. 14. وخَرَّ الرجلُ: هجم عليك من مكان لا تعرفه. وخَرَّ القومُ: جاؤوا من بلد إِلى آخر، 15. يقال: خَرِرْتُ عن يدِي أَي خَجِلْتُ، - لسان العرب ● - خرر: الخَرِيرُ: صوت الماء والريح والعُقاب إِذا حَفَّتْ، خَرَّ يَخِرُّ ويَخُرُّ خَرِيراً وخَرْخَر، فهو خارٌّ؛ قال الليث: خَرِيرُ العُقاب حَفِيفُه؛ قال: وقد يضاعف إِذا توهم سُرْعَة الخَرِيرِ في القَصَبِ ونحوه فيحمل على الخَرْخَرَةِ، وأَما في الماء فلا يقال إِلاَّ خَرْخَرَةً. والخَرَّارَةُ: عَيْنُ الماءِ الجارِيَةُ، سميت خَرَّارَةً لِخَرِيرِ مائها، وهو صوته. ويقال للماء الذي جَرَى جَرْياً شديداً: خَرَّ يَخِرُّ؛ وقال ابن الأَعرابي: خَرَّ الماءُ يَخِرُّ، بالكسر، خَرّاً إِذا اشتدّ جَرْيُه؛ وعينٌ خَرَّارَةٌ، وخَرَّ الأَرضَ خَرّاً. وفي حديث ابن عباس. من أَدخل أُصْبُعَيْهِ في أُذنيه سَمِعَ خَرِيرَ الكَوْثَرِ؛ خَرِيرُ الماء: صَوْتُه، أَراد مثل صوت خرير الكوثر. وفي حديث قُسٍّ: إِذا أَنا بعين خَرَّارَةٍ أَي كثيرة الجَرَيانِ. وفي الحديث ذِكْرُ الخَرَّارِ، بفتح الخاء وتشديد الراء الأُولى، موضع قُرْبَ الجُحْفَةِ بعث إِليه رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم،
الجذور المجاورةالمجاورة: ١١٠ (الإجمالي: ١٣٦)
- ذقن
الآيات المشتركة: ٢ · Zekane (kaf) çene altı demektir
- سجد
الآيات المشتركة: ٤ · Sacid, meyvesinin bolluğundan dolayı dalları veya gövdesi…
- بكي
الآيات المشتركة: ٢ · Bekyu damla damla yağan yağmur demektir
- هدد
الآيات المشتركة: ١ · Devirmek
- نسأ
الآيات المشتركة: ١ · Dinlenme yeridir
- نعج
الآيات المشتركة: ١ · Koyun
- جبل
الآيات المشتركة: ٢ · Dağ anlamındadır
- فوق
الآيات المشتركة: ٢ · Üst
- مكن
الآيات المشتركة: ٢ · Kevn tepe demektir
- دكك
الآيات المشتركة: ١ · Üstü düz tümsek (plato) demektir
- سقف
الآيات المشتركة: ١ · Sekf tavan demektir
- نزغ
الآيات المشتركة: ١ · “Nez’ ”den dönüşmüştür
الآيات التي ورد فيها(١٢)
حُنَفَاءَ لِلَّهِ غَيْرَ مُشْرِكِينَ بِهِ وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكَانٍ سَحِيقٍ
Çöktü
… عَلَى مَوْتِهِ إِلَّا دَابَّةُ الْأَرْضِ تَأْكُلُ مِنْسَأَتَهُ فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ أَنْ لَوْ كَانُوا يَعْلَمُونَ الْغَيْبَ مَا …
Çöktü
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خرر |
| Yapı | Üçlü (mücerred, muzaaf / katlamalı) |
| Özel Durum | Mükerrer / muzaaf kök (ayn ve lâm harfleri özdeş) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سجد, وقع, سقط |
| Zıt Kök | نهض |
| Çekirdek Özet 1 | Akışkanın, rüzgârın veya ses çıkaran bir nesnenin yüksekten aşağıya yararak ve uğultuyla dökülmesi; ağırlığın serbest kalarak yere kapaklanması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi haşyet, dehşet veya fiziksel çöküş anında failin iradesini ve dengesini yitirerek kendiliğinden ve hızla yere yığılması |
| Çekirdek Özet 3 | Boyun eğişin ve teslimiyetin zihinsel bir kurgu değil, tüm bedensel ağırlığın ve yüksekliğin sıfırlanmasıyla gerçekleşen ontolojik çöküşü |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki secdeleri sıradan, mekanik ve planlı bir rükû-secde hareketi sanılması; oysa kök sarsıcı bir etki karşısında istemsizce yere serilmeyi ifade eder |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خر | Bir engeli yararak, delerek veya aşarak şiddetle dışarı çıkma, yırtma ve ses çıkarma; خرج (dışarı fırlama), خرق (yırtıp delme), خرب (yapıyı çökertip delik deşik etme), خرص (keskin tahminle yarma/uydurma) köklerinde olduğu gibi kapalılığı bozan sert hareket | ر | Katlamalı son ses (ر), yarıp geçme hareketine süreklilik, titreşim, akışkanlık ve uğultu kazandırarak tekil bir yarılmayı kesintisiz bir düşüşe ve çağlayan akışına dönüştürmüştür |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit / duvar imgesinin pürüzlü ve hırıltılı varyantı (türetme imge) | Bir engelin, perdenin veya mukavemet noktasının sürtünmeyle, hırıltıyla ve zorlanarak aşılması hareketini temsil eder |
| ر | İnsan başı; tepe, başlangıç, zirve | Yüksekliği, dik duruşu, en üst noktayı ve bedenin yönlendirici merkezini temsil eder |
| ر | İnsan başı; tepe, başlangıç, zirve | İlk baş imgesinin peşinden gelen ikincil temas; başın ve yüksekliğin serbest düşüşle peş peşe yere doğru savrulması ve hareketin titreşimli tekrarı |
| خرر | Yüksekteki başın engeli aşarak aşağıya uğultuyla serilmesi | Dik ve yüksekte duran merkezin (ر), tutunduğu direnç hattını hırıltılı bir sesle yırtarak (خ) baş aşağı kontrolsüzce zemine serilmesi hareketi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun yüksekten yatağına çağlayarak akması ve bu sırada çıkardığı gürültülü uğultu (خرير الماء); sel suyunun zemini yararak oyduğu yarık veya sert esen rüzgârın ağaçlarda çıkardığı uğultulu ses |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında yırtıcı kuşun avına süzülürken kanatlarının çıkardığı ses ve rüzgârın şiddetle esişi için kullanılmıştır; el-Accâc bir şiirinde yırtıcı doğanın kanat uğultusunu ve sert akışı خرير lafzıyla tasvir eder: لوذ العصافير ولوذ الدخل / تحت العضاه من خرير الأجدل |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'l-A'râbî ve el-Leys'in aktardığı üzere suyun çok şiddetli akması durumunda خَرَّ الماءُ يَخِرُّ denir; ayrıca İbn Abbâs'tan nakledilen rivayette kulaklarını tıkayan birinin cennetteki Kevser suyunun çağlama sesini duyacağı خَرِيرُ الكَوْثَرِ ifadesiyle aktarılmıştır |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn (el-Halîl), Lisān al-ʿArab (İbn Manzûr), Asās al-Balāgha (Zemahşerî).
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde خرر kökü, öncelikle suyun akışı, gürültüsü, horlama ve uğultu gibi doğal sesleri taklit eden yansıma (onomatopoetik) bir tabandan neşet etmiştir. Kuzeybatı Sami grubunda, bilhassa İbranicede hırıltı, yanma, kuruma veya boğazdan ses çıkarma anlamlarını taşıyan חרר (harar) köküyle sesbilgisel bir yakınlık gösterir; ancak İbranice form daha çok ateş ve kuruluk yönüne evrilirken Arapçada kök, suyun akışındaki akışkan sürtünme ve yüksekten hızla dökülme kinetiğini muhafaza etmiştir. Süryanicede de boğaz hırıltısı veya rüzgâr uğultusu bildiren benzer yansımalı biçimler mevcuttur. Arapçada kökün özgünlüğü, onomatopoetik "hırr / hurr" sesinden türeyen fiziksel hareketin salt ses taklidiyle sınırlı kalmayıp, yerçekiminin etkisiyle bir nesnenin veya canlının yukarından zemine hızla kapaklanması, yıkılması ve çöreklenmesi biçimindeki somut kinematiğe dönüşmesinde yatar. Kök, düşüşün ani ve sarsıcı oluşu ile bu esnada çıkan hava/zemin temas sesini tek bir gövdede birleştirmiştir.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | خَرَّ — يَخِرُّ / يَخُرُّ (خريرًا وخرًّا) | Suyun çağlaması, rüzgârın uğultusu ve kedinin mırıltısından nesnenin yerçekimiyle gürültülü çöküşüne uzanan kinestetik genişleme | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חרר (boğaz sesi, yanma) ve Süryanice hırıltı kökleri | Doğal nefes/boğaz sürtünmesi yansımasının Arapçada su çağlaması ve fiziksel serbest düşüşe dönüşmesi | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Proto-Afroasyatik *x-r (ses çıkarma, akma) | Doğal akışkanların sürtünme sesini taklit eden yansıma kökler | Muhtemel |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خرر | Anlamlı | Uğultuyla akma ve yüksekten kapaklanma | Suyun çağlaması, çatının çökmesi, bedenin yüzüstü serilmesi | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| رخر | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde mühmel kabul edilmiş, müstakil bir kök olarak terkip edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| ررخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde fonetik dizilim kuralları gereği kullanılmamış terkiptir | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خرر | Merkez | Yüksekten serbest düşüş ve kapaklanma | Etki veya ağırlık sebebiyle irade dışı/ani şekilde sesli ve şiddetli çöküş | Yerin çekimine ve etkinin gücüne karşı koyamayarak yere serilmek |
| سجد | Komşu | İbadet amacıyla yere kapanma | Bilinçli, iradeli, niyetle yapılan ve belirli bir formu olan secde | İtaat ve tazim maksadıyla alnı kasıtlı olarak yere koyma |
| وقع | Komşu | Sabitlikten düşüşe geçme | Yüksek bir yerden aşağıya bir cismin düşmesi veya olayın gerçekleşmesi | Hızlı kapaklanmadan ziyade genel anlamda isabet etme ve düşüş |
| سقط | Komşu | Tutunamayıp aşağı kayma | Tutunulan zeminden veya daldan kazara, boşlukta kalarak düşme | Genellikle hataen veya zayıflık sebebiyle yerinden kopup düşme |
| نهض | Zıt | Yerden yukarı doğrulma | Zeminden ayrılıp dikleşme, harekete geçme ve ayağa kalkma | Yere serilmenin tam karşıtı olarak yerçekimine direnip yükselme |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خرر | Çağlayarak çöküş | Ses ve şiddetle yüksekten aşağıya kapaklanmak | Kesin |
| Latince | Ruo, Corruo | Hızla yıkılmak, çökmek | Yapıların yerle bir olması veya bedenin hızla serilmesi yönünü karşılar; su çağlaması yönünü dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | To collapse, to fall prostrate | Çökmek, yüzüstü kapaklanmak | "Collapse" iç çöküşü, "fall prostrate" ise secdeye serilmeyi verir; ancak kökteki su sesi (murmur/roar) boyutunu tek başına taşımaz | Güçlü |
| Almanca | Zusammenstürzen, niederfallen | Yıkılmak, yere çalınmak | Ansızın ve büyük bir kütle etkisiyle aşağı serilmeyi tam karşılar; akustik yansımayı kısmen eksik bırakır | Güçlü |
| Fransızca | S'effondrer, crouler | Çökmek, gümbürtüyle yıkılmak | Özellikle yapıların ve direnç noktalarının çöküşünü çok iyi yansıtır; ilahi huşû ile secdeye varışı mecazen karşılar | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mûsâ'nın baygın düşmesi (وَخَرَّ مُوسَى صَعِقًا) | İlahi tecelli karşısında bilincin ve bedenin iflası | Dağın parçalanması ve mutlak azamet karşısında beşerî takatin tükenerek yere yığılması (A'râf 7:143) |
| Çatının çökmesi (فَخَرَّ عَلَيْهِمُ السَّقْفُ) | Yapısal dengenin bozulup tavanın başa yıkılması | Hilekâr inkârcıların kurduğu binaların ve düzenlerin tepeden inme bir felaketle çöküşü (Nahl 16:26) |
| Huşû ve haşyet secdesi (خَرُّوا سُجَّدًا / وَيَخِرُّونَ لِلأَذْقَانِ) | Vahyin hakikatine dayanamayıp çeneleri/yüzleri üstüne kapaklanma | Kur'an âyetleri okunduğunda veya ilahi hatırlatma yapıldığında kalbin titreyip bedenin secdeye serilmesi (İsrâ 17:107, 17:109; Meryem 19:58; Secde 32:15) |
| Süleyman'ın vefatı (فَلَمَّا خَرَّ تَبَيَّنَتِ الْجِنُّ) | Dayanağı kalmayan bedenin yerçekimiyle yere devrilmesi | Asasının kurt tarafından kemirilmesiyle Süleyman'ın cansız bedeninin yere düşmesi ve ölümün aşikâr olması (Sebe 34:14) |
| Gökten düşüş metaforu (فَكَأَنَّمَا خَرَّ مِنَ السَّمَاءِ) | Tevhidden kopuşun mutlak irtifa kaybı ve savrulma oluşu | Şirke düşen kimsenin yüksek irtifadan kontrolsüzce boşluğa düşüp parçalanması (Hac 22:31) |
| Dağların parçalanarak yıkılması (وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا) | Kozmik düzenin şirk iddiası karşısında sarsılarak çöküşü | "Rahmân çocuk edindi" sözünün dehşetinden dağların yerle bir olup yıkılma tehdidi (Meryem 19:90) |
| Şükür ve hürmet kapaklanışı (وَخَرُّوا لَهُ سُجَّدًا) | Yusuf'un ailesinin taht önünde hürmetle boyun eğmesi | Rüyadaki sembolik boyun eğişin hakikat dünyasında fiili hürmet kapaklanışına dönüşmesi (Yûsuf 12:100) |
| Sahte/mekanik secdeden tenzih (لَمْ يَخِرُّوا عَلَيْهَا صُمًّا وَعُمْيَانًا) | Kör ve sağır bir taklitçilikle bilinçsizce yere serilmeme | Rahmân'ın kullarının ayetlere şuursuzca değil, idrak ve basiretle muhatap olması (Furkân 25:73) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rüyetullah ve tecelli bahsi (A'râf 7:143) | Beşer idrakinin ve cesedinin ilahi tecelliyi doğrudan taşımaya muktedir olamayışı; ontolojik sınır | Beşerin ilahi azamet karşısında mutlak acz içinde yere serilerek bilincini yitirmesi |
| Fıkıh | Tilâvet secdesinin rüknü ve keyfiyeti | Secdenin sadece şekilsel bir eğilme mi yoksa dik duruştan süratle ve tam bir teslimiyetle zemine iniş mi olduğu | Dik duruş halinden taviz vererek çenenin ve alnın yere tam temasıyla gerçekleşen çöküş |
| Tefsir | "Çeneleri üstüne kapanmak" (لِلأَذْقَانِ) ifadesi | Secdenin yalnızca alnın konması değil, sarsıcı bir ağlama ve sarsılmayla yüzün ve çenenin yere düşmesi | Huşûnun zirvesinde bedenin kontrolünün yitirilerek serbest düşüşe bırakılması |
| Hadis | Namazda secdeye varış şekli (çöküş usulü) | Secdeye inerken develerin çöküşü gibi gürültülü ve kaba mı yoksa sükûnetle mi inileceği tartışması | Serbest çöküşün fiili namaz intikalinde nasıl disipline edileceği meselesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve haşyet tecrübesi | İradeyi ilahi hakikate bütünüyle terk ediş | Kibrin ve benliğin zeminle sıfırlanması | Hakikat karşısında zihinsel savunma mekanizmalarının çökerek kulun yere serilmesi | Kesin |
| İlmi | Kesin kanıt ve apaçık delil zuhuru | Yanılsamaların ve temelsiz kabullerin çöküşü | Batıl teorilerin dayanıksız kalarak yıkılması | Çatının temelsiz kalıp çökmesi gibi, zayıf hipotezlerin delil karşısında ayakta duramaması | Güçlü |
| Siyasi | Otorite, meşruiyet ve güç dengesi | Zorba iktidarların çatılarının başlarına yıkılması | Meşruiyeti yitiren sistemin tepeden devrilmesi | Temeli adalete dayanmayan iktidar bloklarının kriz anında ani bir gürültüyle çöküşü | Güçlü |
| İktisadi | Spekülatif ve temelsiz finans yapıları | Şişirilmiş yapıların tabana vurması (çöküş) | Karşılıksız değer üretiminin kaçınılmaz iflası | Sağlam dayanağı olmayan iktisadi yapıların, kurt kemiren asa gibi aniden yere kapaklanması | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yerçekimsel potansiyel enerjinin kinetik enerjiye ani dönüşümü (Gravitational Collapse) | Bir cismi tutan destek kuvveti sıfırlandığında cismin potansiyel enerjisini kinetik enerji ve ses dalgalarına dönüştürerek en düşük enerji seviyesine (tabana) düşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Ani psikolojik veya kurumsal çöküş (Catastrophic Institutional/Emotional Collapse) | Bireyin veya toplumsal yapının taşıma kapasitesini aşan bir şok veya ifşaat karşısında direnç mekanizmalarını tamamen yitirip diz çökmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | خرر eylemini sadece namaz içindeki rutin, planlı ve sakin bir "secdeye eğilme" hareketine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök çatının tepeden çökmesi, dağların yerle bir olması, ölünün yere yığılması ve vahiy karşısında bedenin titreyerek kontrolsüzce yere kapaklanması gibi geniş bir fiziksel-kozmik çöküş dinamiğini kuşatır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerin etkisini kuru bir şekilcilik zannetmek; Furkân 25:73'teki uyarının aksine, ayetler karşısında ne yaptığını bilmeyen şuursuz bir taklitçilikle yere kapanmayı gerçek huşû zannetmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahiy ile muhatap olan insanın yaşadığı sarsıntının sadece soyut bir kabul değil, bedeni yere serecek kadar kudretli bir ontolojik ağırlık taşıdığını gösterir. İmanın zirvesi dik duruşun kırılması ve benliğin yere çalınmasıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin ve kâmil müminlerin tilâvet secdelerini bildiren âyetlerde (Meryem 19:58, İsrâ 17:107-109, Secde 32:15); şirkin kozmik ve ahlaki vehametini anlatan uyarılarda (Meryem 19:90, Hac 22:31) ve hilebazların helak sahnelerinde (Nahl 16:26). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Secdenin insanın kendi kontrolünde gerçekleştirdiği bir lütuf veya ritüel olduğu zannını yıkar; aksine hakiki secdenin ilahi hakikat karşısında tutunamayıp düşüş (inkısâr ve mahviyet) olduğunu öğretir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamSuyun veya rüzgârın bir engeli aşarak gürültü ve uğultuyla yüksekten aşağıya boşalması; destek noktası çöken kütlenin yerçekimiyle aniden zemine kapaklanması.
- Soyut anlamİlahi heybet, azamet veya mutlak delil karşısında beşerî direncin, kibrin ve kontrol mekanizmalarının iflas ederek tüm varlığıyla yere serilmesi.
- Sistematik karşılıkBir sistemin veya ferdin dayandığı harici desteğin ortadan kalkmasıyla, potansiyel enerjinin sıfır noktasına ani ve sarsıcı bir ivmeyle intikali.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , sistemin veya ferdin zemin üzerindeki irtifasını (fiziksel yükseklik veya benlik/kibir seviyesini); , sistemi yukarıda tutan taşıyıcı veya koruyucu direnç kuvvetini; , yerçekimi veya ilahi hakikatin karşı konulamaz çekim gücünü; , zamanı ve ise çöküş anını temsil eder. Taşıyıcı kuvvet sıfırlandığında veya aşıldığında (), ivme tamamen çekim yönüne döner () ve sistem kaçınılmaz olarak sıfır irtifa noktasına (, zemin/secde) hızla kapaklanır. Bu süreç خرر kökünün anlattığı engelsiz, gürültülü ve serbest düşüş kinetiğini formüle eder.