خطأ
خ - ط - أ
جذر- الورود: ٢٢
- الآيات: ٢٠
- الصيغ: ١٨
- المعاجم: ١٢
Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir. Hetee, çizginin sağa sola sapması demektir. Konuşulurken harfte değişiklik yapılarak manada da değişiklik sağlanır. Hat düz, hatve ise zikzaklı çizgi demektir. Hata etmek yanlış yapmak demektir. Yanlış da yana kaymaktan gelir.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: خطء · خطو/أ
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Hata : Hatve, çizgi ve adım anlamına gelir. Hetee, çizginin sağa sola sapması demektir. Konuşulurken harfte değişiklik yapılarak manada da değişiklik sağlanır. Hat düz, hatve ise zikzaklı çizgi demektir. Hata etmek yanlış yapmak demektir. Yanlış da yana kaymaktan gelir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬١٤١باب الخاء والطاء وو ا ي ء معهما
خ ط و، خ ط أ، خ و ط، و خ ط، خ ي ط، ط ي خ، ط خ ي مستعملات خطو: خَطَوْتُ خَطْوةً واحدةً، والاسمُ الخُطْوةُ، وجَمعُها خُطَّى. وقوله تعالى: "لا تَتَّبِعوا خُطُواتِ الشَّيْطانِ". ومن خفف قال: خُطْوات أي: آثار الشيطان، أي: لا تقتدوا به.
ومن هَمَزَ جَعَلَ الواحدةً خُطْأة من الخَطيئة أي: مَأثَماً.
خطأ: خَطيءَ الرجلُ خِطْئاً فهو خاطِيءٌ.
والخَطيئة: أرض يُخْطِئُها المطر
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩١١الخطأ: نقيض الصواب، وقد يُمَدُّ وقُرِئَ بهما قوله تعالى: "ومن قَتل مؤمناً خَطَأً" تقول منه: أخطأت، وتخطَّأت، بمعنى واحد. والخِطْءُ: الذنْبُ، في قوله تعالى: "إنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبيراً"، أي إثْماً، تقول منه: خَطِئَ يَخْطَأُ خطأ وخِطْأَةً؛ على فِعْلَةً، والاسم: الخَطيئَةُ، على فَعيلة. ولك أن تشدِّد الياء. وقولهم: ما أَخْطَأَهُ، إنما هو تعجُّبٌ من خَطِئَ، لا من أخطأ. أبو عبيدة: خَطِئَ وأخطأ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬٧٦٥المدخل: خطو/أ(باب الخاء والطاء وما يثلثهما)
(خطف) الخاء والطاء والفاء أصلٌ واحدٌ مطّرِد منقاس، وهو استلابٌ في خفّة. فالخَطْف الاستلاب. تقول. خَطِفْتُه أخْطَفُه، وخَطَفْتُه أخطِفُه. وبَرْقٌ خاطفٌ لنور الأبْصار. قال الله تعالى: ﴿يَكَادُ البَرْقُ يَخْطَِفُ أَبْصَارَهُم([1])﴾ [البقرة 20]، والشيطان يخطَِف السَّمع، إذا استرق. قال الله تعالى: ﴿إلاَّ مَنْ خَطِفَ الخَطْفَة﴾ [الصافات 10]. ويقال للشيطان: "الخَطّاف"،
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬١٩٠- الخطأ: العدول عن الجهة، وذلك أضرب: أحدها: أن تريد غير ما تحسن إرادته فتفعله، وهذا هو الخطأ التام المأخوذ به الإنسان، يقال خطئ يخطأ، خطأ، وخطأ، قال تعالى: ﴿إن قتلهم كان خطئا كبيرا﴾ [الإسراء/31]، قال: ﴿وإن كنا لخاطئين﴾ [يوسف/91].
والثاني: أن يريد ما يحسن فعله، ولكن يقع منه خلاف ما يريد فيقال: أخطأ إخطاء فهو مخطئ، وهذا قد أصاب في الإرادة وأخطأ في الفعل، وهذا المعني بقوله عليه السلام: (رفع عن أمتي
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٠٥٥خ ط أ
أخطـأ فـي المسئلـة وفـي الـرأي.
وخطـيء خطـأ عظيمـاً إذا تعمـد الذنـب " ومـا كنـا خاطئيـن " ويقـال: لـأن تخطـيء فـي العلـم خيـر مـن أن تخطـيء فـي الديـن وقيـل همـا واحـد.
وفـي مثـل: " مع الخواطيء سهم صائب " وقال امرؤ القيس: يا لهف هند إذ خطئن كاهلاً القاتلين الملـك الحـلا حـلا خيـر معـد حسبـاً ونائلاً والغالب في الاستعمال الأول.
وتقول: إن أخطأت فخطّئني وإن أسأت
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٨٬٢٢١الخَطَأُ والخَطاءُ: ضدُّ الصواب. وقد أَخْطَأَ، وفي التنزيل:وليسَ عليكم جُناحٌ فيما أَخْطَأْتُم به» عدَّاه بالباء لأَنه في معنىعَثَرْتُم أَو غَلِطْتُم؛ وقول رؤْبة: يا رَبِّ إِنْ أَخْطَأْتُ، أَو نَسِيتُ، * فأَنتَ لا تَنْسَى، ولا تمُوتُ فإِنه اكْتَفَى بذكر الكَمال والفَضْل، وهو السَّبَب من العَفْو وهو الـمُسَبَّبُ، وذلك أَنّ من حقيقة الشرط وجوابه أَن يكون الثاني مُسَبَّباً عن الأَول نحو قولك: إِن
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٤١* خ ط أ * * الخَطَأُ * ضد الصواب وقد يمد وقرئ بهما قوله تعالى ﴿إا خطأ﴾ و * أخْطَأَ * و * تَخَطَّأَ * بمعنى ولا تقل أخطيت وبعضهم يقوله و * الخِطءُ * الذنب وهو مصدر * خَطِئَ * بالكسر والاسم * الخَطِيئةُ * ويجوز تشديدها والجمع * الخَطَايا * أبو عبيدة * خَطِئَ * و * أخْطَأَ * بمعنى ومنه المثل مع * الخَوَاطِئِ * سهم صائب الأموي * المُخْطِئُ * من أراد الصواب فصار إلى غيره و * الخَاطِئُ * من تعمد ما
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٥٬٠١٧الخطء بفتح فسكون مثل وطء، وبه قرأ عبيد بن عمير والخطأ محركة والخطاء بالمد، وبه قرأ الحسن والسلمي وإبراهيم والأعمش في النساء ضد الصواب وقد أخطأ إخطاء على القياس، وفي التنزيل وليس عليكم جناح فيما أخطأتم به عداه بالباء لأنه في معنى عثرتم أو غلطتم وقال رؤبة:
يا رب إن أخطأت أو نسيت
فأنت لا تنسى ولا تمـوت وحكى أبو علي الفارسي عن أبي زيد: أخطأ خاطئة جاء بالمصدر على لفظ فاعلة، كالعافية
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٠٬٨٢٣1 خَطڤاَ خَطِئَ is syn. with ↓ اخطأ, inf. n. اـِخْطَآءٌ and ↓ خَاطِئَةٌ, (K,) which latter, mentioned by AAF, on the authority of AZ, is extr. in the case of a triliteral [unaugmented] verb, and more so in the case of a quadriliteral [i. e. a triliteral augmented by one letter]; (TA;) and with ↓ تخطّأ; signifying He did wrong; or committed a mistake, or an error: (K:) [and if this and similar
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٢٨المدخل: خطءخَطِىَ
xaTiY^a A ( n. ac. خَطَأ [ 4 ] , خَطَآء [ 22 ] ),
a. Erred, sinned, committed an offence, transgressed.
b. ( n. ac. خِطْء [ 2 ] , خِطْأَة [ خِطْءَة 2t ]), Made a mistake, error, slip.
خَطَّأَ
خَطَّأَ II ,
a. Accused of error, of wrong doing.
أَخْطَأَ
أَخْطَأَ IV ,
a. see I .
c. Missed the mark.
d. Led astray, into error.
تَخَطَّأَ
تَخَطَّأَ V , تَخَاْطَأَ VI ,
a. Made a
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٥٬٤٢٨المدخل: خطءخطء
خَطِئَ - يَخْطَأُ- خِطْء - خَطَأ - خَطَأً - خَطأيا - خاطئ - خاطِئوْن - خاطِئة - خَطيْئَة - خَطيْئات - أَخْطَأَ - يُخطِئ
خَطِئَ - يَخْطَأُ + الكائن + في أمر أو شيء: ينحرف ويزيغ ولا يصيب هدفه ومراده: عمل عملاً غير المراد والمطلوب سهواً أو جهلاً أو نقصاً في التدبير، ولكن من غير أن يعلم يقيناً أن عمله سيؤدي إلى هذه النتيجة
خَطِئَ -
الصيغ(١٨)
- خَاطِئِينَYanlış yapanlar(فَاعِلِينَ)×٢
- خَطَأًYanlış yapmak(فَعَلًا)×٢
- خَطَايَاكُمْHatalarınız(فَعَائِلَكُمْ)×٢
- خَطَايَانَاHatalarımız(فَعَائِلَنَا)×٢
- أَخْطَأْتُمْYanıldınız(أَفْعَلْتُمْ)×١
- أَخْطَأْنَاYanıldık(أَفْعَلْنَا)×١
- الْخَاطِئُونَYanlış yapanlar(الْفَاعِلُونَ)×١
- الْخَاطِئِينَYanlış yapanlar(الْفَاعِلِينَ)×١
- بِالْخَاطِئَةِYanlış yapan ile(بِالْفَاعِلَةِ)×١
- خَاطِئَةٍYanlış yapan(فَاعِلَةٍ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٦ (الإجمالي: ١٢٨)
- غفر
الآيات المشتركة: ٩ · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
- حطط
الآيات المشتركة: ٢ · Hatit (Tı) cüce demektir
- حمل
الآيات المشتركة: ٣ · Haml: İple yüklenen yük demektir
- طمع
الآيات المشتركة: ٢ · “Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir
- كسب
الآيات المشتركة: ٣ · Kazandı
- بوب
الآيات المشتركة: ٢ · Bab kapı demektir
- حيث
الآيات المشتركة: ٢ · Hayese sürülmüş tarla demektir
- أكل
الآيات المشتركة: ٣ · Ekel pas demektir
- دخل
الآيات المشتركة: ٣ · Dahl: Kuytu yer demektir
- ذنب
الآيات المشتركة: ٢ · Zenb : Kuyruk demektir
- قري
الآيات المشتركة: ٢ · Kasaba
- زيد
الآيات المشتركة: ٢ · Zade : Azık demektir
الآيات التي ورد فيها(٢٠)
قَالُوا يَاأَبَانَا اسْتَغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا إِنَّا كُنَّا خَاطِئِينَ
Yanlış yapanlar
فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا كَانُوا خَاطِئِينَ
Yanlış yapanlar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | خطأ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Hemzeli |
| Bağlamsal Yakın Kökler | غلط, سهو, عمد, ذنب |
| Zıt Kök | صوب |
| Çekirdek Özet 1 | Hedeflenen noktadan, hattan veya haktan sapıp hedefi tutturamamak |
| Çekirdek Özet 2 | Kasıtsız yanılma ile bilerek haktan sapıp günaha düşme arasındaki irade kırılması |
| Çekirdek Özet 3 | Eylemin hedefi ile niyetin doğrultusu arasındaki uyuşmazlığın sorumluluk hukuku |
| Kritik Hata Riski | Kökün bütün türevlerini kasıtsız teknik hata sayarak kasti günah boyutunu yok saymak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| خط | Çizgi, hat çekme, sınır belirleme, bir doğrultu boyunca iz bırakarak ilerleme hareketidir. Bu çekirdek خطط kökünde yer belirleme ve çizgi çekme, خطو kökünde adım atarak mesafe katetme, خطب kökünde belirli bir muhataba doğru yönelen söz ve خطف kökünde doğrultu üzerinden hızla kapıp çekme anlamlarını kurar. | أ | Çekirdeğin taşıdığı doğrusal yönelim ve hat boyunca ilerleme hareketine hemzenin getirdiği ani kesinti veya sapma eklenmiş; hedeflenen hattan dışarı çıkma, hedefi vuramama ve yönelim çizgisinden sapma anlamı pekişmiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| خ | Çit ve duvar imgesinin türevidir; sınır, perde, ayırma ve aşılması gereken engeli temsil eder. | Çizilen sınırın veya hedefin dış çeperini belirler. |
| ط | Sepet ve çark; sarmalama, döngüsel yöneliş ve kuşatmayı ifade eder. | Hedefin kuşatılması veya hedefe doğru kurulan yöneliş çemberini gösterir. |
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, itici irade ve eylemin çıkış noktasını gösterir. | Eylemi başlatan iradenin yöneldiği asıl gayeyi ve hedefleme gücünü temsil eder. |
| خطأ | Çizilen sınıra ve hedefe yönelen iradenin, doğrultusunu tutturamayarak hattan dışarı düşmesi ve sınırı şaşırması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Okçunun veya avcının attığı okun hedefi ıskalaması; yağmurun belirli bir araziyi atlayıp başka yere yağması (خَطيئة) ve ayak basılan hattan yana kaymaktır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde kökü hedefin ıskalanması ve kabilenin vurulamaması bağlamında kullanır: يا لهف هند إذ خطئن كاهلاً / القاتلين الملك الحلاحلا |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Ru’be b. el-Accâc kökü niyet ve unutma ile karşıtlık içinde şöyle zikreder: يا رب إن أخطأت أو نسيت / فأنت لا تنسى ولا تموت |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Esâsü’l-Belâga, Lisânü’l-Arab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinin batı ve güney kollarında bu kök, yönelinen hedefin şaşması, yoldan çıkma ve dolayısıyla ahlaki kusur ekseninde ortak bir semantik tabaka sergiler. İbranicede חטא (ḥāṭāʾ) biçimi doğrudan hedefi ıskalamak, yoldan sapmak ve suç/günah işlemek anlamlarını taşır; özellikle Hakimler 20:16 metninde taş atanların hedefi hiç ıskalamaması bağlamında kökün ilksel fiziksel anlamı apaçık korunmuştur. Süryanicede ܚܛܐ (ḥṭā) kökü aynı şekilde haktan sapmak, günah işlemek ve tökezlemek anlamındadır. Ge’ez (Etiyopya) dilinde de kök ahlaki sapma ve suçluluk alanını karşılar. Arapçada ise kök iki temel vezin üzerinden son derece dakik bir semantik ayrıma kavuşmuştur: dördüncü babdan gelen ve hedefi istemeden ıskalamayı anlatan kullanım ile birinci babdan gelen ve doğrudan kasti günaha, yoldan çıkmaya işaret eden kullanım birbirinden ayrılmıştır.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisânü’l-Arab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Hedefi ıskalamak ile kasti suç ayrımı | Kök dördüncü bâbda (أخطأ) hedefi kasıtsız ıskalamayı, birinci bâbda (خطئ) ise bilerek haktan sapıp suç işlemeyi ifade edecek biçimde çatallanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice חטא ve Süryanice ܚܛܐ | Hem hedefin fiziksel olarak ıskalanması hem de ahlaki/dini günah anlamı Batı Sami dillerinde ortak kök olarak mevcuttur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri ötesinde Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve düzenli bir ses denkliği tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| خطأ | Anlamlı | Hedefi ıskalamak, sapmak | İradeli veya iradesiz olarak belirlenen hedef ve doğruluk çizgisinden ayrılmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| خأط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş kök olarak teşekkül etmemiştir. |
| طخأ | Anlamlı | Karanlık ve bulanıklık | Bulutun veya karanlığın gökyüzünü ve görüşü kaplaması; zihnin veya havanın bulanması. | Kur'an'da geçmez; hedefin görünmezliğiyle zayıf semantik bağ taşır. |
| طأخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada mühmel kabul edilen dizilişlerdendir. |
| أخط | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız müsta'mel kök olarak yer almaz. |
| أطخ | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkplerdendir. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| خطأ | Merkez | Hedefi şaşırmak ve sapmak | Niyet ile eylemin örtüşmemesi veya bilerek doğru hattan ayrılmak. | Hem kasıtsız hedef ıskalamasını hem de kasti suç yönelimini kapsar. |
| غلط | Komşu | Zihinsel veya pratik yanılgı | Hesapta, sözde veya algıda doğruyu kavrayamayıp yanılmak. | Kökün ahlaki/kasti boyutu yoktur; tamamen idrak zafiyetine dayalı yanılgıdır. |
| سهو | Komşu | Dalgınlık ve gaflet | Kalbin ve dikkatin hedeften geçici olarak uzaklaşması. | Kasıt olmaksızın dikkat dağınıklığından doğan atlamadır. |
| عمد | Komşu | Kasıt ve yönelim | Bir işi bilerek, isteyerek ve hedefe kilitlenerek yapmak. | İradenin hedefle tam örtüşmesidir; kasıtsız hatanın karşıtı, kasti sapmanın temelidir. |
| ذنب | Komşu | Suç ve günah | Eylemin arkasından gelen ceza ve ahlaki sorumluluk yükü. | Eylemin doğurduğu zararlı ve suç teşkil eden kuyruk/sonuç boyutudur. |
| صوب | Zıt | İsabet etmek ve doğruluk | Hedefi tam ortasından vurmak, gerçeğe ve hakka tam denk gelmek. | İradenin ve eylemin hakikatin tam merkezine isabet etmesidir. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | خطأ | Hedefi tutturamamak, sapmak | Hem irade dışı teknik yanılmayı hem de iradeli günahı barındıran ikili semantik yapı. | Kesin |
| Latince | Errare, peccare | Yanılmak, günah işlemek | Errare fiili yoldan sapmayı ve kasıtsız yanılgıyı, peccare ise ahlaki ve hukuki suçu karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Error, mistake, sin | Hata, yanılma, günah | Mistake kasıtsız teknik hatayı karşılarken, sin ahlaki ve kasti günah boyutunu verir. | Kesin |
| Almanca | Irrtum, Verfehlung, Sünde | Yanılma, kusur, günah | Irrtum zihinsel yanılgıyı, Sünde ahlaki sorumluluk doğuran kasti sapmayı karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Erreur, faute, péché | Hata, kusur, günah | Faute hukuki ve ahlaki kusuru, erreur ise bilmeyerek hedefi ıskalamayı anlatır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| خَطَأ (hataen) | Kasıtsız eylem, istemeden hedefi şaşırma | Kasıt bulunmayan öldürme veya içtihat yanılgısı bağlamı; Nisâ 4:92. |
| خِطْء (hıt'en) | Büyük günah, kasti ve ağır cürüm | Çocukları yoksulluk korkusuyla bilerek öldürme cürmü; İsrâ 17:31. |
| خَاطِئِين / خَاطِئَة (kâtiîn / hâtiah) | Haktan bile bile sapanlar, isyankârlar | Firavun, Semûd ve Yûsuf'un kardeşlerinin kasti suçları; Hâkka 69:9, Yûsuf 12:91. |
| أَخْطَأْنَا (ahta'nâ) | Unutma veya yetersizlik kaynaklı kusur | Müminlerin bağışlanma talebi ve sorumluluk duası; Bakara 2:286. |
| خَطَايَا (hatâyâ) | İnsan üzerine binen günah ve sorumluluk yükleri | İnsanların yüklendiği ve arınması gereken kasti veya dolaylı günahlar; Bakara 2:58, Ankebût 29:12. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberlerin ismet sıfatı ve tekliif ehliyeti | Peygamberlerden zelle sadır olup olamayacağı ve hata ile günahın sorumluluk derecesi. | Kasıtlı isyandan ayrıştırılarak içtihadi veya zihni sapma düzeyine indirgenmesi. |
| Fıkıh | Ceza hukuku ve tazminat | Kasıt ile hata arasındaki ayrım; hataen adam öldürmede kısasın düşüp diyet ve kefaretin gerekmesi. | Hukuki sorumluluğun kasıt yokluğunda tamamen kalkmayıp tazmin ve kefarete dönüşmesi. |
| Tefsir | Lisan ve iştikak farkları | Ayetlerdeki خَطَأ ile خِطْء arasındaki hareke ve sîga farklarının kasti günah ile zühul ayrımına delaleti. | Kelimenin veznine göre kasti isyan ile masum yanılgı arasında net sınır çizilmesi. |
| Hadis | Mükellefiyetin düşmesi ve içtihat sevabı | Ümmetten hata, unutma ve zorlamanın kaldırılması ile içtihatta yanılan müctehidin tek ecir alması. | Kasıtsız yanılgının günah olmaktan çıkarılıp af ve meşru arayış alanına dahil edilmesi. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevbe ve sorumluluk | İlahî emrin çizdiği haktan sapma | Adalet ve merhamet dengesini kurma | İradeli sapmalar tevbe ve arınmayı, irade dışı sapmalar ise bağışlanmayı gerektirir. | Kesin |
| İlmi | Yöntem ve içtihat | Hipotezin veya çıkarımın gerçeği tutturamaması | Yanılgıyı eleyerek hakikate yaklaşma | Doğru niyetle yürütülen araştırmada hedeften sapma, sürecin meşru bir parçasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki ceza ve kamu düzeni | Kasıtlı isyan ile idari/adli kusurun ayrılması | Toplumsal adaleti ve cezai dengeyi sağlama | Kasıtlı suçlar cezalandırılırken kaza ve yanılmalarda tazminat ve ıslah esastır. | Güçlü |
| İktisadi | Ticari risk ve zarar | Kusurlu işlem veya öngörülemeyen hesap sapması | Sözleşme adaletini ve zarar tazminini düzenleme | Kasıtsız ticari zararlarda haksız kazanç ve ceza işletilmez; denkleştirici adalet devreye girer. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hata payı ve sapma vektörü | Ölçülen veya hesaplanan değerin gerçek referans noktasından sapma miktarı; doğrusal rotadan açısal sapma. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Kusur ve ihmal teorisi | Bireyin normatif hukuk veya ahlak kuralından iradeli ya da öngörü eksikliğiyle ayrılması sonucu doğan sorumluluk. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca modern Türkçedeki masum, iradesiz, teknik ve kusursuz yanılgı anlamıyla sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün Kur'an'da bilerek işlenen büyük cürümleri, Firavun ve benzerlerinin kasti isyanlarını ve helake götüren günahları da (خِطْء, خاطئين) doğrudan içermesi. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'da suçlular için kullanılan niteliklerin hafif birer dikkatsizlik gibi algılanması ve ayetlerdeki cezai/ahlaki ağırlığın bütünüyle buharlaşması. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın niyet dünyası ile eyleminin sonucu arasındaki ilişkiyi, sorumluluğun sınırlarını ve kasti isyan ile beşeri yanılgı arasındaki farkı inşa ettiği için temel bir kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kasıtsız suçlar ve diyet hükümlerini düzenleyen ahkâm ayetlerinde, geçmiş kavimlerin helak nedenlerini anlatan kıssalarda ve dua/istiğfar bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tüm günahların aynı niyetle işlendiği veya tersine insanın her hatasında tümüyle mazur sayılabileceği yönündeki tek yanlı ifrat ve tefrit yaklaşımlarını düzeltir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAtılan okun veya yöneltilen adımın belirlenen hedefi ıskalayarak hattan dışarı düşmesi.
- Soyut anlamİnsani niyet ve iradenin hakikat hedefiyle uyuşmaması; bunun kasıtsız bir zühul veya kasti bir sapma şeklinde gerçekleşmesi.
- Sistematik karşılıkEylemin hedef vektörü ile hakikatin referans noktası arasındaki farkın niyet katsayısıyla çarpılarak sorumluluk değerine dönüştürülmesi.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde eylemin doğurduğu ahlaki ve hukuki sorumluluk düzeyini, fiilin ulaştığı fiili noktayı, hakikatin ve ilahî emrin belirlediği asıl hedef noktasını, hedeften sapma miktarını (ıskalama mesafesini), ise failin kasıt ve irade katsayısını () temsil eder. Kasıt bulunmadığında () sorumluluk yalnızca tazmin ve keffaret düzeyine inerken, kasıt tam olduğunda () sapma doğrudan ağır bir cürme ve günaha dönüşür.