درج

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: د-ر-جالصيغ: ٧ · الجذور المجاورة: ٤١ · الآيات: ٢٠ · السور: ١٦؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».روحفوقرحمدَرَجَاتٌالدَّرَجَاتُأتيدرجالدَّرَجَاتِرفعخبردَرَجَةٌبعضعظمدَرَجَةًعندعملجهدسبل

الجذرالصيغ ٧الآيات ٢٠السور ١٦المجاورة ٤١

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

درج

د - ر - ج

جذر
  • الورود: ٢٠
  • الآيات: ٢٠
  • الصيغ: ٧
  • المعاجم: ١٣

Derc : “Derc” tomar demektir. “Derece” basamak demektir.المزيد ›

ملاحظاتي

المعاجم(١٣)

★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية

Derc : “Derc” tomar demektir. “Derece” basamak demektir.

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٧٦٥
باب الجيم والدال والراء معهما ج د ر، د ج ر، د ر ج، ج ر د، ر د ج مستعملات جدر: الجَدرُ: ضرب من النَّباتِ، الواحدة بالهاء. ومن الشِّجر: الدِّقُّ ينبت في القِفاف والصِلابِ، فإذا أطلعت رؤوسها في أول الربيع يقال: أجدَرَتِ الشَّجرة وأجدَرَتِ الأرض، فهو جَدِرٌ، وفي نُسخةٍ: مُجدِرٌ حتى يَطول، فإذا طال افترقت أسماؤه. والجِدارُ جمعه جَدَرٌ. والجَديرُ: مكانٌ بُني حواليه جِدارٌ مَجدورٌ، قال: ويبنون في
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٤٣٥
دَرَجَ الرجل والضَبُّ يَدْرُجُ دُروجاً وَدَرَجاناً، أي مشى. ودَرَجَ، أي مضى لسبيله. يقال: درجَ القومُ، إذا انقرضوا. والاندراج مثلُه. وفي المثل: أكذب مَنْ دَبَّ ودَرَجَ، أي أكذبُ الأحياءِ والأمواتِ. قال الأصمعي: دَرَجَ الرجل، إذا لم يُخَلِّفْ نسلاً. ودَرَجَتِ الناقةُ وأَدْرَجَتْ، إذا جازت السنة ولم تُنْتَجْ، فهي مِدْراجٌ إذا كانت تلك عادَتُها. وأَدْرَجْتُ الكتابَ: طويته. ودَرَّجَهُ إلى كذا
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٣٬٢٧٠
ج د ر جدر ، جرد ، درج ، دجر ، ردج ، رجد . جدر : قال الليث : الجَدْرُ : ضرب من النبات ، الواحدة : جَدْرَةٌ . قال : ومن شجر الدِّقِّ : ضروب تنبت في القِفَافِ والصِّلابِ ، فإذا أطلعَت رؤوسها في أول الربيع قيل : أجدَرَتِ الأرضُ ، وأجدَرَ الشجر ، فهو جَدْرٌ حتى يَطُولَ ، فإذا طال تفرَّقَت أسماؤه . ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) الجَدَرَةُ : الحبة من الطلع . والجَدْرُ ، والجِدَارُ : معروفان . ( قلت ) وفي
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١١٬٤٦٥
(باب الدال والراء وما يثلثهما) (درز) الدال والراء والزاء ليس بشيء، ولا أحسب العربَ قالت فيه. إلاّ أنَّ ابنَ الأعرابيّ حُكِي أنه قال: يقول العرب للسِّفْلة: هم أولادُ دَرْزَة، كما تقول للُّصوص وأشباهِهم: بنو غَبْرَاء. وأنشد: * أولادُ دَرْزَةَ أسلموكَ وطارُوا([1]) * (درس) الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٢٩٢
- الدرجة نحو المنزلة، لكن يقال للمنزلة: درجة إذا اعتبرت بالصعود دون الامتداد على البسيطة، كدرجة السطح والسلم، ويعبر بها عن المنزلة الرفيعة: قال تعالى: ﴿وللرجال عليهن درجة﴾ [البقرة/228]، تنبيها لرفعة منزلة الرجال عليهن في العقل والسياسة، ونحو ذلك من المشار إليه بقوله: ﴿الرجال قوامون على النساء...﴾ الآية [النساء/34]، وقال: ﴿لهم درجات عند ربهم﴾ [الأنفال/4]، وقال: ﴿هم درجات عند الله﴾ [آل عمران/163]،
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٩٨٦
د ر ج درج قرن بعد قرن‏.‏ وهذه آثار قوم درجوا‏:‏ انقرضوا‏.‏ ودرج فلان‏:‏ مات وما تـرك نسـلاً‏.‏ ودرج الشيخ والصبيّ درجاناً وهو مشيهماً‏.‏ وفلان درّاج‏:‏ يدرج بين القوم بالنمائم‏.‏ ورقي في الدرجـة والـدرج‏.‏ وأدرج الكتاب‏:‏ طواه‏.‏ وأدرج الكتيّب في الكتاب‏:‏ جعله في درجه أي في طيـه وثنيـه‏.‏ وأدرجـت المـرأة صبيهـا فـي معاوزهـا‏.‏ واستدرجـه‏:‏ رقّـاه مـن درجة إلى درجة وقيل استدعى هلكته من
رابط المدخل

د ر ج درج قرن بعد قرن‏.‏ وهذه آثار قوم درجوا‏:‏ انقرضوا‏.‏ ودرج فلان‏:‏ مات وما تـرك نسـلاً‏.‏ ودرج الشيخ والصبيّ درجاناً وهو مشيهماً‏.‏ وفلان درّاج‏:‏ يدرج بين القوم بالنمائم‏.‏ ورقي في الدرجـة والـدرج‏.‏ وأدرج الكتاب‏:‏ طواه‏.‏ وأدرج الكتيّب في الكتاب‏:‏ جعله في درجه أي في طيـه وثنيـه‏.‏ وأدرجـت المـرأة صبيهـا فـي معاوزهـا‏.‏ واستدرجـه‏:‏ رقّـاه مـن درجة إلى درجة وقيل استدعى هلكته من درج إذا مات‏.‏ واتخذوا داره مدرجة ومدرجاً‏:‏ ممتراً‏.‏ قال العجاج‏:‏ أمسى لعافي الرامسات مدرجاً ومـن المجـاز‏:‏ لفلـان درجـة رفيعة‏.‏ وامش في مدارج الحق‏.‏ وعليك بالنحو فإنه مدرجة البيان‏.‏ و ‏"‏ خلّه درج الضب ‏"‏ واستمر أدراجه‏.‏ و ‏"‏ ذهب دمه أدراج الرياح ‏"‏ ودرج الرياح‏.‏ قال‏:‏ ذهبت دماء القوم بع - د مغلس درج الرياح وهم درج السيول‏.‏ قال ابن هرمة‏:‏ رُويَ بالرفع والنصب‏.‏ ويقـال‏:‏ ‏"‏ قـد علـم السيـل الـدرج ‏"‏ و ‏"‏ مـن يـردّ الفـرات عـن أدراجـه ‏"‏ وأنـا درج يديك ونحن درج يديك لا نعصيك ودرّجه إلى هذا الأمر‏:‏ عوّده إياه كأنما رقاه من منزلة إلى منزلة وتدرّج إليه‏.‏

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٢٬٣٥٠
دَرَجُ البناءِ ودُرَّجُه، بالتثقيل: مَراتِبُ بعضها فوق بعض، واحدتُه دَرَجَة ودُرَجَةٌ مثال همزة، الأَخيرة عن ثعلب. والدَّرَجَةُ: الرفعة في المنزلة. والدَّرَجَةُ: المِرْقاةُ (* قوله «والدرجة المرقاة» في القاموس: والدرجة، بالضم وبالتحريك، كهمزة، وتشدد جيم هذه، والأَدرجة كأَسكفة أَي بضم الهمزة فسكون الدال فضم الراء فجيم مشددة مفتوحة: المرقاة.). والدَّرَجَةُ واحدةُ الدَّرَجات، وهي الطبقات من
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٩٥
* د ر ج * * دَرَجَ * من باب دخل و * انْدَرَجَ * أي مات و * درَّجَهُ * إلى كذا * تَدْرِيجا * و * اسْتَدْرَجَهُ * بمعنى أدناه منه على التدريج * فَتَدَرَّجَ * و * المَدْرَجَةُ * بوزن المتربة المذهب والمسلك و * الدَّرَجَةُ * أيضا المرتبة والطبقة والجمع * الدَّرَجَاتُ * و * الدَّرَجُ * بسكون الراء وفتحها الذي يُكتب فيه ومنه قولهم أنفذته في درج كتابي بسكون الراء أي في طيه و * الدُّرَّاجُ * و *
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١١٬٤٦٥
درج الرجل والضب يدرج دروجا ، بالضم، أي مشى، كذا في الصحاح. درج الشيخ والصبى يدرج درجا و درجانا ، محركة، ودريجا، فهو دارج، إذا مشى كل منهما مشيا ضعيفا ودبا، والدرجان: مشية الشيخ والصبي. ويقال للصبي إذا دب وأخذ في الحركة: درح، وقوله: يا ليتني قد زرت غير خارج أم صبى قـد حـبـا ودارج إنما أراد أم صبى حاب ودارج، وجاز له ذلك لأن قد تقرب الماضي من الحال حتى تلحقه بحكمه أو تكاد ألا
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٢٤٬١٥١
دَرَجَ 1 دَرَجَ درج , (S, Msb, K,) aor. دَرُجَ , (S, Msb,) inf. n. دُرُوجٌ (S, Msb, K) and دَرَجَانٌ, (K,) said of a man, and of a [lizard of the kind called] ضَبّ, (S,) He went on foot; [went step by step; stepped along;] or walked: (S, K:) and said of a child, he walked a little, at his first beginning to walk: (Msb, TA: *) or, said of an old man, and of a child, and of a bird of the kind
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٩٣٧
دَرَجَ دَرَجَ U ( n. ac. دُرُوْج 27 , دَرَجَاْن 36 ), a. Walked, went along step by step; passed along, on; perished, passed away. b. Died childless. c. Was exterminated. d. Chanted. e. ( n. ac. دَرْج 1 ), see II (c) , ( d ). دَرَّجَ دَرَّجَ II , a. Made to step ( child ). b. [ acc. & Ila ], Brought to, accustomed to, by degrees. c. Made into storeys ( house ). d. Folded,
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٤١٬٨٠٨
درج دَرَجَ - يَدْرُجُ - دَرَجَة - دَرَجَات - اسْتَدْرَجَ - يَسْتَدْرِجُ دَرَجَ - يَدْرُجُ + الكائن أو الشيء: يمشي ويسير ويتقدم خطوة خطوة: يتحرك منتقلاً من مكانه بحيث يقوم بانتقالات على شكل خطوات أو حركات صغيرة متساوية دَرَجَة: على وزن " فـَعـَلـَة" : اسم فعل بمعنى مفعول من " دَرَجَ - يَدْرُجُ ": النقلة خطوة واحدة: وهي كذلك اسم مكان: المسافة
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(٧)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٤١ (الإجمالي: ١٤٣)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. رفع

    الآيات المشتركة: ٧ · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır

  2. بعض

    الآيات المشتركة: ٤ · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…

  3. فوق

    الآيات المشتركة: ٣ · Üst

  4. عمل

    الآيات المشتركة: ٦ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir

  5. فضل

    الآيات المشتركة: ٣ · Fadl Deriden yapılan gömlektir

  6. حيث

    الآيات المشتركة: ٢ · Hayese sürülmüş tarla demektir

  7. جهد

    الآيات المشتركة: ٢ · Cehd düz, sert yer demektir

  8. أمن

    الآيات المشتركة: ٧ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir

  9. عظم

    الآيات المشتركة: ٣ · Büyük

  10. خبر

    الآيات المشتركة: ٢ · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür

  11. روح

    الآيات المشتركة: ٢ · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır

  12. سبل

    الآيات المشتركة: ٣ · Biribirini kesen yoldur

الآيات التي ورد فيها(٢٠)

  1. … عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ …

    Dereceler

  2. دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

    Dereceler

  3. وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ

    Dereceler

  4. وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ

    Dereceler

  5. … فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ

    Dereceler

  6. انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا

    Dereceler

  7. … مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا …

    Dereceler

  8. … يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

    Dereceler

صفحة الصيغة: سَنَسْتَدْرِجُهُمْ

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökدرج
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerرتب, منزل, طبق, صعد
Zıt Kökدرك
Çekirdek Özet 1Adım adım ilerleme, basamak basamak yükselme veya katlayıp dürüp içine alma
Çekirdek Özet 2Varlıkların ve amellerin dikey hiyerarşideki aşamalı mertebeleri ile adım adım helake sürükleme
Çekirdek Özet 3Adalet ve varoluş düzeninin tekdüze bir eşitlik yerine liyakat ve amele dayalı aşamalı bir basamaklar sistemi olması
Kritik Hata RiskiDerece kavramını salt yatay statü veya soyut üstünlük sanıp süreçsel basamak ve amel hiyerarşisi bağlamından koparmak

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
درKesintisiz akış, düzenli ve ardışık biçimde ileriye doğru hareket etme veya taşma (karşılaştır: درر bolca ve ardışık akma, درس ayakla basıp iz sürerek aşındırma, درك peş peşe yetişip alt katmana ulaşma, درأ şiddetle itip defetme)جHarekete belirli bir mesafe, basamak basamak taşınma, kademeli intikal ve birbiri içine katlanarak yol alma niteliği eklemiştir.

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
دkapı; giriş, geçiş, hareketBir durumdan diğerine geçişi, yeni bir eşiğe adım atmayı ve intikali temsil eder.
رinsan başı; baş, ilk, üstDikey yönelimi, hiyerarşik yükselişi ve mertebenin başını simgeler.
جdeğnek, deve; taşıma, yol alma, toplamaYolda adım adım ilerlemeyi, yükün veya bünyenin aşama aşama taşınmasını ifade eder.
درجeşikten geçerek dikey doğrultuda adım adım yol almaBir eşikten diğerine, dikey bir düzlemde veya katlanarak ilerleyen bir yol boyunca basamak basamak yükselme ve intikal hareketidir.

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamÇocuğun veya yaşlının küçük ve ardışık adımlarla yürümesi; merdiven basamağı; bir nesneyi ya da yazıyı dürüm dürüp katlama (derc).
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem şairi el-Müsakkib el-Abdi'nin beytinde dağ geçidindeki patikalar ve basamaklı yollar anlamında مدرجة veya مدارج çoğuluyla yer alır: تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي / تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم
Erken Arapça kullanımİdrâc (kitabı veya bezi dürmek), istidrâc (birini basamak basamak, fark ettirmeden bir sonuca yaklaştırmak) ve daracân (küçük adımlarla yürüyüş) anlamlarında kullanılmıştır.

المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Sami dil ailesinde درج kökü, fiziksel olarak basamak, adım, yol alma ve dikey düzlemde sıralanma çekirdeğine dayanır. İbranicede d-r-k (דָּרַךְ) kökü adım atmak, ayak basmak, yürümek ve yol anlamlarını taşırken, Aramice ve Süryanicede d-r-g (ܕܪܓ) doğrudan merdiven basamağı, derece ve aşama karşılığına gelir. Arapçada bu kök bir yandan basamak basamak yukarı çıkışı (derece), diğer yandan bir belgenin ya da kumaşın katlanıp rulo yapılması (derc) eylemini bünyesinde toplamıştır. Bu iki hat arasındaki anlamsal bağ, her iki eylemin de kesintisiz, parça parça ve ardışık katmanlar halinde ilerlemesidir. Akadcadaki daragu (yol, patika) kelimesi de aynı Sami kökenin fiziksel zeminini oluşturur.

درجة الثقة Kesin

المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBasamak (el-merkat), adım adım yürüme (ed-daracan) ve dürme (ed-derc)Fiziksel basamaktan soyut manevi ve ameli mertebelere, katlanan tomardan aşamalı helake doğru semantik genişleme yaşanmıştır.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice d-r-k (yürümek), Süryanice d-r-g (merdiven basamağı), Akadca daragu (patika)Ortak Sami mirasında adım, basamak ve yol fikri esastır; Süryanice ile Arapça biçimsel ve anlamsal olarak tam örtüşür.Kesin
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıAfro-Asyatik diğer kollarda spekülasyondan uzak düzenli soydaş tespit edilmemiştir.Veri bulunamadı

المصدر Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
درجAnlamlıAdım adım yükselme, basamak, dürmeKademeli ilerleyiş, mertebe basamağı veya bir şeyi rulo yapıp içine alma.Hedef kök; Kur'an'da geçer.
دجرAnlamlıŞaşkınlık, hayret, bir tür bakliyatZihnin veya hareketin yönünü şaşırıp dona kalması; bir cins bitki.Kur'an'da geçmez.
ردجAnlamlıYeni doğan yavrunun dışkısı, bulaşmaYeni doğan canlının karnından ilk çıkan koyu madde; sıvama.Kur'an'da geçmez.
رجدKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir.
جدرAnlamlıDuvar örme, layık olmaTaşları üst üste koyarak yükseltme, sağlam sınır çekme.Ortak yükselme ve katmanlaşma motifi; Kur'an'da geçer.
جردAnlamlıSoyma, açığa çıkarma, çıplak kılmaYüzeydeki örtüyü çekip altındakini ortaya çıkarma.Katmanları ayırma ilişkisi; Kur'an'da geçer.

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
درجMerkezKademeli yükseliş ve basamakYukarıya doğru adım adım, kesintisiz ve aşamalı geçişi ifade eder.Hem fiziksel hem ameli dikey mertebeleri kapsar.
رتبKomşuSabit düzen ve hiyerarşiBir şeyin yerli yerine oturup sabit kalmasını öne çıkarır; basamak hareketinden ziyade durulan sırayı bildirir.Mertebe ve tertip anlamı taşır.
منزلKomşuKonaklama yeri ve kademeBir sefer veya süreç içinde inilip kalınan durak noktasını ifade eder.Yükselme hareketinden çok durağanlığı anlatır.
طبقKomşuÜst üste binen katmanBirbirine denk veya birbiri üstüne kapanan tabakaları anlatır.Basamaklı yürüyüşü değil paralel katmanlaşmayı içerir.
صعدKomşuDoğrudan yukarı tırmanışDikey çıkışın fiziksel zorluğunu ve yüksekliğini anlatır, basamak fikri zorunlu değildir.Yükselişin yönünü ve meşakkatini vurgular.
دركZıtAşağıya doğru basamak ve dipMerdivenin veya katmanların aşağıya, çukura veya helake doğru iniş basamaklarını ifade eder.Cehennemin alt tabakaları için (dereke) kullanılır.

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaدرجBasamak basamak yükselme, dürmeHem yükseliş basamağını hem de içine katlayıp almayı içerir.Kesin
Latincegradus, scalaAdım, derece, merdiven basamağıAdım ve basamak fikrini karşılar; dürme (derc) nüansını dışarıda bırakır.Güçlü
İngilizcedegree, step, gradual ascentDerece, basamak, aşamalı ilerleyişKademeli artış ve seviyeyi karşılar; dinsel-ameli hiyerarşiyi kısmen taşır.Güçlü
AlmancaStufe, GradBasamak, kademe, dereceAşamalı sıralanışı ve basamağı tam karşılar; içine alma nüansı yoktur.Güçlü
Fransızcadegré, échelonDerece, basamak, kademeHiyerarşik basamak ve mertebeyi iyi verir; kökün katlama boyutunu içermez.Güçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
دَرَجَاتٍ / دَرَجَةًCennetteki manevi üstünlük ve liyakat mertebeleriİman, cihat ve ilim sahiplerinin amellerine göre ahiretteki makam farkları (Bakara 2:253, Nisâ 4:95, Enfâl 8:4, Tâhâ 20:75).
دَرَجَاتٍİlim, hikmet ve kavrayış üstünlüğüAllah'ın dilediği kulunu ilim ve idrakte diğerlerinin üstüne çıkarması (En'âm 6:83, Yûsuf 12:76).
دَرَجَةًHukuki ve toplumsal sorumluluk önceliğiAile ve toplum düzeninde erkeğin üstlendiği mesuliyet ve yönetim payı (Bakara 2:228).
سَنَسْتَدْرِجُهُمْFark ettirmeden adım adım helake sürükleme (istidraç)Ayetleri yalanlayanlara mühlet ve nimet verilerek aşama aşama yıkıma yaklaştırılmaları (A'râf 7:182, Kalem 68:44).
رَفِيعُ الدَّرَجَاتِMertebelerin mutlak yüceliğiAllah'ın zatının, sıfatlarının ve lütfettiği makamların nihai aşkınlığı (Mü'min 40:15).

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
Kelamİstidraç ve ilahi adalet / Ru'yetullah ve cennet mertebeleriKafir veya fasık kimselerde görülen olağanüstü durumların mucizeden farkı (istidraç); ahirette müminlerin amellerine göre farklı mertebelerde bulunması.Aşamalı aldatma/helak ve adil mertebelenme yönünde yoğunlaşmıştır.
FıkıhAile hukuku ve miras payları / Velayet kademeleriBakara 2:228'deki derecenin bir tahakküm mü yoksa nafaka ve koruma mükellefiyeti mi olduğu; akrabalık derecelerinin miras ve nikaha etkisi.Hukuki hak, yetki ve mükellefiyet hiyerarşisi olarak daralmıştır.
TefsirAhiret sahneleri ve peygamberlerin faziletiCennetin derece derece yükselen, cehennemin ise derk derk alçalan yapısı; Bakara 2:253 bağlamında peygamberler arası derece farkı.Amel karşılığı olan dikey konumlanma ve ontolojik liyakat anlamı.
HadisCennet dereceleri ve Kur'an tilavetiKur'an okuyan kimseye cennet basamaklarında oku ve yüksel denilmesi; iki derece arasındaki mesafenin yerle gök arası kadar olması.Somut merdiven basamağı ve sonsuz mükâfat mertebesi ekseninde yoğunlaşma.

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniAhiret ve mükâfat düzeniLiyakat mertebesiİman ve salih amel miktarınca ruhsal ve fiili konumu belirlemeDini sistemde tek tip bir cennet veya kurtuluş yoktur; her fert ameli ölçüsünde bir basamağa yerleşir.Kesin
İlmiBilişsel ve metodolojik gelişimTedricilik ve uzmanlıkBilginin basamak basamak, hazmedilerek inşa edilmesiİlimde ani sıçrama olmaz; kavramlar alt basamaklardan üst basamaklara doğru tırmanılarak kavranır.Güçlü
SiyasiYönetim ve teşkilat hiyerarşisiYetki ve liyakat basamaklarıToplumsal düzeni korumak üzere sorumluluğun kademelendirilmesiSorumluluk ve yetki eşit dağıtılmaz; ehliyet ve taşınan yüke göre idari dereceler kurulur.Güçlü
İktisadiGelir ve refah piramidiEmek ve risk karşılığı kademeÇabaya ve üretime bağlı olarak sermaye ve kazanç farkının meşrulaşmasıZoraki bir mülkiyet eşitliği yerine, helal dairede çaba ve katkıya dayalı gelir derecelenmesi esastır.Güçlü

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerAyrık kuantum enerji seviyeleri ve merdiven fonksiyonu (step function)Fizikte bir elektronun enerjisinin sürekli değil, belirli ayrık basamaklar (kuantlar) halinde artması; matematikte adım adım artan fonksiyonel sıçramalar.Güçlü
Beşeri bilimlerSosyal tabakalaşma ve pedagojik gelişim aşamalarıSosyolojide toplumun liyakat, eğitim ve sorumluluk ekseninde hiyerarşik katmanlaşması; eğitimde basamaklı öğretim modeli.Güçlü

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiDereceyi sadece dünyevi bir rütbe, unvan ya da erkeğin kadın üzerindeki mutlak tahakküm aracı olarak algılamak; istidrâcı ise sadece bireysel bir büyülenme sanmak.
Kur'an içi daha geniş anlamKök; amellerin karşılıksız kalmadığı kozmik adalet basamaklarını, peygamberlerin ve müminlerin ilim ve ahlaktaki dikey yükselişini, inkarcıların ise adım adım tükenişini ifade eder.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataKur'an'ın adalet anlayışı mutlak tekdüze bir eşitlikçilik (egaliteryanizm) zannedilir veya hiyerarşik dereceler adaletsizlik sayılarak amelin dönüştürücü gücü ıskalanır.

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın varlık, insan, amel ve ceza tasavvurunun statik ve tek katmanlı değil; aşamalı, dikey ve dinamik bir basamaklar düzenine (tedric ve meratib) dayandığını gösterir.
Hangi ayet groupsunda belirleyicidir?Cennet mükâfatlarının ve peygamberlerin faziletlerinin anlatıldığı ayetlerde, karı-koca hukukunda ve zalim toplumlara mühlet verilmesini anlatan istidraç bağlamlarında belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Herkesin eşit düzeyde kurtulacağı veya batıl ehlinin dünyadaki refahının doğrudan bir ilahi rıza göstergesi olduğu yönündeki yanılgıyı düzeltir; refahın bir istidraç basamağı olabileceğini hatırlatır.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamAyakla adım adım yürüyerek merdiven basamağını çıkmak, dikey bir yolu katetmek veya bir kağıdı/kumaşı kat kat rulo yaparak içine dürmek.
  • Soyut anlamVarlıkların ameli, ilmi ve ontolojik değerlerine göre dikey bir düzlemde kademelenmesi; ilahi sünnette süreçlerin birdenbire değil basamak basamak işletilmesi.
  • Sistematik karşılıkAdalet mekanizmasının, liyakat ve kesb girdilerine göre ayrık değer basamakları üreten hiyerarşik bir derecelendirme sistemi olması.
  • LaTeX modeliSn+1=Sn+Δan  ⟹  D(S)=∑k=1nδk
  • LaTeX açıklamasıModelde S, failin durumunu; Δa, yapılan amelin veya sergilenen eylemin değer girdisini; D(S) ise bu girdilerin birikimiyle ulaşılan nihai dereceyi temsil eder. δk, her bir ayrık basamağı ifade eder. Kişi kesintisiz bir akışla değil, her amelin inşa ettiği ayrık basamakları tek tek tırmanarak (Sn→Sn+1) veya farkında olmadan tüketerek mertebe kazanır yahut istidraç ile helake sürüklenir.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: د