درج
د - ر - ج
جذر- الورود: ٢٠
- الآيات: ٢٠
- الصيغ: ٧
- المعاجم: ١٣
Derc : “Derc” tomar demektir. “Derece” basamak demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Derc : “Derc” tomar demektir. “Derece” basamak demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٣٬٧٦٥باب الجيم والدال والراء معهما
ج د ر، د ج ر، د ر ج، ج ر د، ر د ج مستعملات
جدر:
الجَدرُ: ضرب من النَّباتِ، الواحدة بالهاء.
ومن الشِّجر: الدِّقُّ ينبت في القِفاف والصِلابِ، فإذا أطلعت رؤوسها في أول الربيع يقال: أجدَرَتِ الشَّجرة وأجدَرَتِ الأرض، فهو جَدِرٌ، وفي نُسخةٍ: مُجدِرٌ حتى يَطول، فإذا طال افترقت أسماؤه.
والجِدارُ جمعه جَدَرٌ.
والجَديرُ: مكانٌ بُني حواليه جِدارٌ مَجدورٌ، قال:
ويبنون في
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٤٣٥دَرَجَ الرجل والضَبُّ يَدْرُجُ دُروجاً وَدَرَجاناً، أي مشى. ودَرَجَ، أي مضى لسبيله. يقال: درجَ القومُ، إذا انقرضوا. والاندراج مثلُه. وفي المثل: أكذب مَنْ دَبَّ ودَرَجَ، أي أكذبُ الأحياءِ والأمواتِ. قال الأصمعي: دَرَجَ الرجل، إذا لم يُخَلِّفْ نسلاً. ودَرَجَتِ الناقةُ وأَدْرَجَتْ، إذا جازت السنة ولم تُنْتَجْ، فهي مِدْراجٌ إذا كانت تلك عادَتُها. وأَدْرَجْتُ الكتابَ: طويته. ودَرَّجَهُ إلى كذا
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٣٬٢٧٠ج د ر
جدر ، جرد ، درج ، دجر ، ردج ، رجد .
جدر : قال الليث : الجَدْرُ : ضرب من النبات ، الواحدة : جَدْرَةٌ .
قال : ومن شجر الدِّقِّ : ضروب تنبت في القِفَافِ والصِّلابِ ، فإذا أطلعَت رؤوسها في أول الربيع قيل : أجدَرَتِ الأرضُ ، وأجدَرَ الشجر ، فهو جَدْرٌ حتى يَطُولَ ، فإذا طال تفرَّقَت أسماؤه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) الجَدَرَةُ : الحبة من الطلع .
والجَدْرُ ، والجِدَارُ : معروفان .
( قلت ) وفي
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١١٬٤٦٥(باب الدال والراء وما يثلثهما)
(درز) الدال والراء والزاء ليس بشيء، ولا أحسب العربَ قالت فيه. إلاّ أنَّ ابنَ الأعرابيّ حُكِي أنه قال: يقول العرب للسِّفْلة: هم أولادُ دَرْزَة، كما تقول للُّصوص وأشباهِهم: بنو غَبْرَاء. وأنشد:
* أولادُ دَرْزَةَ أسلموكَ وطارُوا([1]) *
(درس) الدال والراء والسين أصلٌ واحد يدلُّ على خَفاء وخفضٍ وعَفَاءٍ. فالدَّرْس: الطَّريق الخفيّ. يقال دَرَسَ المنزلُ: عفا. ومن
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٢٩٢- الدرجة نحو المنزلة، لكن يقال للمنزلة: درجة إذا اعتبرت بالصعود دون الامتداد على البسيطة، كدرجة السطح والسلم، ويعبر بها عن المنزلة الرفيعة: قال تعالى: ﴿وللرجال عليهن درجة﴾ [البقرة/228]، تنبيها لرفعة منزلة الرجال عليهن في العقل والسياسة، ونحو ذلك من المشار إليه بقوله: ﴿الرجال قوامون على النساء...﴾ الآية [النساء/34]، وقال: ﴿لهم درجات عند ربهم﴾ [الأنفال/4]، وقال: ﴿هم درجات عند الله﴾ [آل عمران/163]،
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٩٨٦د ر ج
درج قرن بعد قرن.
وهذه آثار قوم درجوا: انقرضوا.
ودرج فلان: مات وما تـرك نسـلاً.
ودرج الشيخ والصبيّ درجاناً وهو مشيهماً.
وفلان درّاج: يدرج بين القوم بالنمائم.
ورقي في الدرجـة والـدرج.
وأدرج الكتاب: طواه.
وأدرج الكتيّب في الكتاب: جعله في درجه أي في طيـه وثنيـه.
وأدرجـت المـرأة صبيهـا فـي معاوزهـا.
واستدرجـه: رقّـاه مـن درجة إلى درجة وقيل استدعى هلكته من
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ١٢٬٣٥٠دَرَجُ البناءِ ودُرَّجُه، بالتثقيل: مَراتِبُ بعضها فوق بعض، واحدتُه دَرَجَة ودُرَجَةٌ مثال همزة، الأَخيرة عن ثعلب.
والدَّرَجَةُ: الرفعة في المنزلة. والدَّرَجَةُ: المِرْقاةُ (* قوله
«والدرجة المرقاة» في القاموس: والدرجة، بالضم وبالتحريك، كهمزة، وتشدد جيم هذه، والأَدرجة كأَسكفة أَي بضم الهمزة فسكون الدال فضم الراء فجيم مشددة مفتوحة: المرقاة.). والدَّرَجَةُ واحدةُ الدَّرَجات، وهي الطبقات من
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٩٥* د ر ج * * دَرَجَ * من باب دخل و * انْدَرَجَ * أي مات و * درَّجَهُ * إلى كذا * تَدْرِيجا * و * اسْتَدْرَجَهُ * بمعنى أدناه منه على التدريج * فَتَدَرَّجَ * و * المَدْرَجَةُ * بوزن المتربة المذهب والمسلك و * الدَّرَجَةُ * أيضا المرتبة والطبقة والجمع * الدَّرَجَاتُ * و * الدَّرَجُ * بسكون الراء وفتحها الذي يُكتب فيه ومنه قولهم أنفذته في درج كتابي بسكون الراء أي في طيه و * الدُّرَّاجُ * و *
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١١٬٤٦٥درج الرجل والضب يدرج دروجا ، بالضم، أي مشى، كذا في الصحاح. درج الشيخ والصبى يدرج درجا و درجانا ، محركة، ودريجا، فهو دارج، إذا مشى كل منهما مشيا ضعيفا ودبا، والدرجان: مشية الشيخ والصبي. ويقال للصبي إذا دب وأخذ في الحركة: درح، وقوله:
يا ليتني قد زرت غير خارج
أم صبى قـد حـبـا ودارج إنما أراد أم صبى حاب ودارج، وجاز له ذلك لأن قد تقرب الماضي من الحال حتى تلحقه بحكمه أو تكاد ألا
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٢٤٬١٥١دَرَجَ
1 دَرَجَ درج , (S, Msb, K,) aor. دَرُجَ , (S, Msb,) inf. n. دُرُوجٌ (S, Msb, K) and دَرَجَانٌ, (K,) said of a man, and of a [lizard of the kind called] ضَبّ, (S,) He went on foot; [went step by step; stepped along;] or walked: (S, K:) and said of a child, he walked a little, at his first beginning to walk: (Msb, TA: *) or, said of an old man, and of a child, and of a bird of the kind
دَرَجَ 1 دَرَجَ درج , (S, Msb, K,) aor. دَرُجَ , (S, Msb,) inf. n. دُرُوجٌ (S, Msb, K) and دَرَجَانٌ, (K,) said of a man, and of a [lizard of the kind called] ضَبّ, (S,) He went on foot; [went step by step; stepped along;] or walked: (S, K:) and said of a child, he walked a little, at his first beginning to walk: (Msb, TA: *) or, said of an old man, and of a child, and of a bird of the kind called قَطًا, aor. as above, inf. n. [دُرُوجٌ and] دَرْجٌ and دَرَجَانٌ and دَرِيجٌ, he walked with a weak gait; crept along; or went, or walked, leisurely, slowly, softly, or gently. (TA.) ― -b2- [Hence,] دَرَجَ قَرْنٌ بَعْدَ قَرْنٍ Generation after generation passed away. (A.) And دَرَجَ القَوْمُ The people passed away, or perished, none of them remaining; (S, A, K;) as also ↓ اندرجوا. (S, K.) And دَرَجَ He left no progeny, or offspring: (As, S, K:) he died, and left no progeny, or offspring: [opposed to أَعْقَبَ:] but you do not say so of every one who has died: (TA:) or it signifies also [simply] he died: (Aboo-Tálib, S, A, Msb:) so in the prov., أَكْذَبُ مَنْ دَبَّ وَدَرَجَ (S, Msb) The most lying of the living and the dead. (S.) Or دَرَجَ signifies, (K,) or signifies also, (S,) He went his way; (S, K;) and so دَرِجَ, [aor. دَرَجَ ,] like سَمِعَ. (K.) لَيْسَ هٰذَا بِعُشِّكِ فَادْرُجِى, i. e. [This is not thy nest, therefore] go thou away, is a saying occurring in a خُطْبَة of El-Hajjáj, addressed to him who applies himself to a thing not of his business to do; or to him who is at ease in an improper time; wherefore he is thus ordered to be diligent and in motion. (TA. [See also art. عش.]) ― -b3- دَرَجَتْ and ↓ أَدْرَجَتْ She (a camel) went beyond the year [from the day when she was covered] without bringing forth. (S, K.) ― -b4- دَرَجَتِ الرِّيحُ The wind left marks, or lines, [or ripples,] upon the sand. (TA.) ― -b5- دَرَجَتِ الرِّيحُ بِالحَصَا The wind passed violently over the pebbles [app. so as to make them move along: see also 10]. (K.) -A2- دَرِجَ, aor. دَرَجَ , He rose in grade, degree, rank, condition, or station. (K, TA.) ― -b2- He kept to the plain and manifest way in religion or in speech. (K, TA.) -A3- Also (i. e. دَرِجَ) He continued to eat the kind of bird called دُرَّاج. (K.) -A4- دَرَجَ as a trans. v.: see 4, in two places.
2 دَرَّجَ [درّجهُ, inf. n. تَدْرِيجٌ, He made him to go on foot; to go step by step; to step along; or to walk: he made him (a child) to walk a little, at his first beginning to walk: or he made him (an old man and a child) to walk with a weak gait; to creep along; or to go, or walk, leisurely, slowly, softly, or gently: see 1, first sentence: and see also 10, first sentence.] You say, of a child, يُدَرَّجُ عَلَى الحَالِ [He is made to walk, &c., leaning upon the go-cart]. (S, K.) ― -b2- [Hence,] درّجهُ, (S, Msb, K,) inf. n. تَدْرِيجٌ, (Msb,) He brought him near, or caused him to draw near, (S, Msb, * K,) by degrees (عَلَى التَّدْرِيجِ, S), or by little and little, (Msb,) اـِلَى كَذَا to such a thing, (S,) or اـِلَى الأَمْرِ to the thing or affair; (Msb;) as also ↓ استدرجهُ. (S, Msb, K.) ― -b3- And He exalted him, or elevated him, from one grade, or station, to another, by degrees (عَلَى التَّدْرِيجِ); as also ↓ استدرجهُ. (A.) ― -b4- And hence, (tropical:) He accustomed him, or habituated him, اـِلَى كَذَا to such a thing. (A.) ― -b5- [Hence] also, inf. n. as above, (assumed tropical:) He fed him, namely, a sick person, when in a state of convalescence, by little and little, until he attained by degrees to the full amount of food that he ate before his illness. (TA.) ― -b6- دَرَّجَنِى, inf. n. as above, said of corn, or food, and of an affair, It was beyond, or it baffled, my ability, or power, to attain it, or accomplish it. (K.) ― -b7- See also 4. -A2- درّج as an intrans. v. signifies He went on foot, or walked, [&c.,] much. (Har p. 380.) -A3- [It is also said to signify He imitated the cry of the bird called دُرَّاج: see De Sacy's “ Chrest. Ar. ” 2nd ed. ii. 39.]
ادرج 4 ادرج أدرج ادرج درج He (God) caused people to pass away, or perish. (TA. [See also 10.]) [Hence,] ادرجهُ بِالسَّيْفِ [He destroyed him with the sword]. (K in art. شمر.) ― -b2- تُدْزِجُ غَرْضَهَا وَتُلْحِقُهُ بِحَقَبِهَا said of a she-camel when she makes her saddle with its appertenances to shift backwards [She makes her fore girth to slip back and to become close to her kind girth]. (TA.) Accord. to Aboo-Tálib, اـِدْرَاجٌ signifies A camel's becoming lank in the belly, so that his belly-girth shifts back to the kind girth; the load also shifting back. (TA.) ― -b3- ادرج الدَّلْوَ He drew up the bucket gently: (K:) drew it up, or out, by little and little. (Er-Riyáshee, TA.) ― -b4- ادرج الاـِقَامَةَ; and ↓ دَرَجَهَا aor. دَرُجَ , inf. n. دَرْجٌ; i. q. أَرْسَلَهَا [i. e. He chanted the اـِقَامَة (q. v.); meaning he chanted it in a quick, or an uninterrupted, manner; for such is the usual and prescribed manner of doing so: see 1 in art. حذم: in the present day, دَرَجَ, aor. and inf. n. as above, signifies he chanted, or sang, in a trilling, or quavering, manner; and uninterruptedly, or quickly]. (Msb.) ― -b5- [اـِدْرَاجٌ in speaking signifies, in like manner, The conjoining of words, without pausing; i. q. وَصْلٌ, as opposed to وَقْفٌ: it occurs in this sense in the S in art. هل, &c.] ― -b6- ادرج (inf. n. اـِدْرَاجٌ, TA) also signifies He folded, folded up, or rolled up, (S, A, Msb, K,) a thing, (TA,) a writing, (S, A, Msb,) and a garment, or piece of cloth; (Msb;) as also ↓ درّج, (K,) inf. n. تَدْرِيجٌ; (TA;) and ↓ دَرَجَ, (K,) aor. دَرُجَ , inf. n. دَرْجٌ: (TA:) the first of these verbs is the most chaste: (L:) [it signifies also he rolled a thing like a scroll; made it into a roll, or scroll: and hence, he made it round like a scroll; he rounded it: (see أَدْمَجَ and مُدْمَجٌ and مُدَمْلَجٌ and حَرَّدَ &c.:) and he wound a thing upon another thing:] also he infolded a thing; put it in, or inserted it: and he wrapped, wrapped up, or inwrapped, a thing in another thing. (L.) You say, أَدْرَ
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٩٣٧دَرَجَ
دَرَجَ U ( n. ac. دُرُوْج 27 , دَرَجَاْن 36 ),
a. Walked, went along step by step; passed along, on; perished, passed away.
b. Died childless.
c. Was exterminated.
d. Chanted.
e. ( n. ac. دَرْج 1 ), see II (c) , ( d ).
دَرَّجَ
دَرَّجَ II ,
a. Made to step ( child ).
b. [ acc. & Ila ], Brought to, accustomed to, by degrees.
c. Made into storeys ( house ).
d. Folded,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٤١٬٨٠٨درج
دَرَجَ - يَدْرُجُ - دَرَجَة - دَرَجَات - اسْتَدْرَجَ - يَسْتَدْرِجُ
دَرَجَ - يَدْرُجُ + الكائن أو الشيء: يمشي ويسير ويتقدم خطوة خطوة: يتحرك منتقلاً من مكانه بحيث يقوم بانتقالات على شكل خطوات أو حركات صغيرة متساوية
دَرَجَة: على وزن " فـَعـَلـَة" : اسم فعل بمعنى مفعول من " دَرَجَ - يَدْرُجُ ": النقلة خطوة واحدة: وهي كذلك اسم مكان: المسافة
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤١ (الإجمالي: ١٤٣)
- رفع
الآيات المشتركة: ٧ · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
- بعض
الآيات المشتركة: ٤ · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- فوق
الآيات المشتركة: ٣ · Üst
- عمل
الآيات المشتركة: ٦ · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
- فضل
الآيات المشتركة: ٣ · Fadl Deriden yapılan gömlektir
- حيث
الآيات المشتركة: ٢ · Hayese sürülmüş tarla demektir
- جهد
الآيات المشتركة: ٢ · Cehd düz, sert yer demektir
- أمن
الآيات المشتركة: ٧ · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
- عظم
الآيات المشتركة: ٣ · Büyük
- خبر
الآيات المشتركة: ٢ · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
- روح
الآيات المشتركة: ٢ · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
- سبل
الآيات المشتركة: ٣ · Biribirini kesen yoldur
الآيات التي ورد فيها(٢٠)
… عَلَى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَيْنَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ الْبَيِّنَاتِ وَأَيَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ …
Dereceler
دَرَجَاتٍ مِنْهُ وَمَغْفِرَةً وَرَحْمَةً وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا
Dereceler
وَتِلْكَ حُجَّتُنَا آتَيْنَاهَا إِبْرَاهِيمَ عَلَى قَوْمِهِ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ إِنَّ رَبَّكَ حَكِيمٌ عَلِيمٌ
Dereceler
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
Dereceler
… فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ نَرْفَعُ دَرَجَاتٍ مَنْ نَشَاءُ وَفَوْقَ كُلِّ ذِي عِلْمٍ عَلِيمٌ
Dereceler
انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا
Dereceler
… مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِمَّا …
Dereceler
… يَرْفَعِ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَالَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ دَرَجَاتٍ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ
Dereceler
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | درج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | رتب, منزل, طبق, صعد |
| Zıt Kök | درك |
| Çekirdek Özet 1 | Adım adım ilerleme, basamak basamak yükselme veya katlayıp dürüp içine alma |
| Çekirdek Özet 2 | Varlıkların ve amellerin dikey hiyerarşideki aşamalı mertebeleri ile adım adım helake sürükleme |
| Çekirdek Özet 3 | Adalet ve varoluş düzeninin tekdüze bir eşitlik yerine liyakat ve amele dayalı aşamalı bir basamaklar sistemi olması |
| Kritik Hata Riski | Derece kavramını salt yatay statü veya soyut üstünlük sanıp süreçsel basamak ve amel hiyerarşisi bağlamından koparmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| در | Kesintisiz akış, düzenli ve ardışık biçimde ileriye doğru hareket etme veya taşma (karşılaştır: درر bolca ve ardışık akma, درس ayakla basıp iz sürerek aşındırma, درك peş peşe yetişip alt katmana ulaşma, درأ şiddetle itip defetme) | ج | Harekete belirli bir mesafe, basamak basamak taşınma, kademeli intikal ve birbiri içine katlanarak yol alma niteliği eklemiştir. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Bir durumdan diğerine geçişi, yeni bir eşiğe adım atmayı ve intikali temsil eder. |
| ر | insan başı; baş, ilk, üst | Dikey yönelimi, hiyerarşik yükselişi ve mertebenin başını simgeler. |
| ج | değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Yolda adım adım ilerlemeyi, yükün veya bünyenin aşama aşama taşınmasını ifade eder. |
| درج | eşikten geçerek dikey doğrultuda adım adım yol alma | Bir eşikten diğerine, dikey bir düzlemde veya katlanarak ilerleyen bir yol boyunca basamak basamak yükselme ve intikal hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çocuğun veya yaşlının küçük ve ardışık adımlarla yürümesi; merdiven basamağı; bir nesneyi ya da yazıyı dürüm dürüp katlama (derc). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi el-Müsakkib el-Abdi'nin beytinde dağ geçidindeki patikalar ve basamaklı yollar anlamında مدرجة veya مدارج çoğuluyla yer alır: تَعَرّضي مَدَارِجاً وسُومِي / تعرُّضَ الجَوْزاءِ للنُّجوم |
| Erken Arapça kullanım | İdrâc (kitabı veya bezi dürmek), istidrâc (birini basamak basamak, fark ettirmeden bir sonuca yaklaştırmak) ve daracân (küçük adımlarla yürüyüş) anlamlarında kullanılmıştır. |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde درج kökü, fiziksel olarak basamak, adım, yol alma ve dikey düzlemde sıralanma çekirdeğine dayanır. İbranicede d-r-k (דָּרַךְ) kökü adım atmak, ayak basmak, yürümek ve yol anlamlarını taşırken, Aramice ve Süryanicede d-r-g (ܕܪܓ) doğrudan merdiven basamağı, derece ve aşama karşılığına gelir. Arapçada bu kök bir yandan basamak basamak yukarı çıkışı (derece), diğer yandan bir belgenin ya da kumaşın katlanıp rulo yapılması (derc) eylemini bünyesinde toplamıştır. Bu iki hat arasındaki anlamsal bağ, her iki eylemin de kesintisiz, parça parça ve ardışık katmanlar halinde ilerlemesidir. Akadcadaki daragu (yol, patika) kelimesi de aynı Sami kökenin fiziksel zeminini oluşturur.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Basamak (el-merkat), adım adım yürüme (ed-daracan) ve dürme (ed-derc) | Fiziksel basamaktan soyut manevi ve ameli mertebelere, katlanan tomardan aşamalı helake doğru semantik genişleme yaşanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice d-r-k (yürümek), Süryanice d-r-g (merdiven basamağı), Akadca daragu (patika) | Ortak Sami mirasında adım, basamak ve yol fikri esastır; Süryanice ile Arapça biçimsel ve anlamsal olarak tam örtüşür. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik diğer kollarda spekülasyondan uzak düzenli soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Payne Smith, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| درج | Anlamlı | Adım adım yükselme, basamak, dürme | Kademeli ilerleyiş, mertebe basamağı veya bir şeyi rulo yapıp içine alma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| دجر | Anlamlı | Şaşkınlık, hayret, bir tür bakliyat | Zihnin veya hareketin yönünü şaşırıp dona kalması; bir cins bitki. | Kur'an'da geçmez. |
| ردج | Anlamlı | Yeni doğan yavrunun dışkısı, bulaşma | Yeni doğan canlının karnından ilk çıkan koyu madde; sıvama. | Kur'an'da geçmez. |
| رجد | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| جدر | Anlamlı | Duvar örme, layık olma | Taşları üst üste koyarak yükseltme, sağlam sınır çekme. | Ortak yükselme ve katmanlaşma motifi; Kur'an'da geçer. |
| جرد | Anlamlı | Soyma, açığa çıkarma, çıplak kılma | Yüzeydeki örtüyü çekip altındakini ortaya çıkarma. | Katmanları ayırma ilişkisi; Kur'an'da geçer. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| درج | Merkez | Kademeli yükseliş ve basamak | Yukarıya doğru adım adım, kesintisiz ve aşamalı geçişi ifade eder. | Hem fiziksel hem ameli dikey mertebeleri kapsar. |
| رتب | Komşu | Sabit düzen ve hiyerarşi | Bir şeyin yerli yerine oturup sabit kalmasını öne çıkarır; basamak hareketinden ziyade durulan sırayı bildirir. | Mertebe ve tertip anlamı taşır. |
| منزل | Komşu | Konaklama yeri ve kademe | Bir sefer veya süreç içinde inilip kalınan durak noktasını ifade eder. | Yükselme hareketinden çok durağanlığı anlatır. |
| طبق | Komşu | Üst üste binen katman | Birbirine denk veya birbiri üstüne kapanan tabakaları anlatır. | Basamaklı yürüyüşü değil paralel katmanlaşmayı içerir. |
| صعد | Komşu | Doğrudan yukarı tırmanış | Dikey çıkışın fiziksel zorluğunu ve yüksekliğini anlatır, basamak fikri zorunlu değildir. | Yükselişin yönünü ve meşakkatini vurgular. |
| درك | Zıt | Aşağıya doğru basamak ve dip | Merdivenin veya katmanların aşağıya, çukura veya helake doğru iniş basamaklarını ifade eder. | Cehennemin alt tabakaları için (dereke) kullanılır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | درج | Basamak basamak yükselme, dürme | Hem yükseliş basamağını hem de içine katlayıp almayı içerir. | Kesin |
| Latince | gradus, scala | Adım, derece, merdiven basamağı | Adım ve basamak fikrini karşılar; dürme (derc) nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | degree, step, gradual ascent | Derece, basamak, aşamalı ilerleyiş | Kademeli artış ve seviyeyi karşılar; dinsel-ameli hiyerarşiyi kısmen taşır. | Güçlü |
| Almanca | Stufe, Grad | Basamak, kademe, derece | Aşamalı sıralanışı ve basamağı tam karşılar; içine alma nüansı yoktur. | Güçlü |
| Fransızca | degré, échelon | Derece, basamak, kademe | Hiyerarşik basamak ve mertebeyi iyi verir; kökün katlama boyutunu içermez. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| دَرَجَاتٍ / دَرَجَةً | Cennetteki manevi üstünlük ve liyakat mertebeleri | İman, cihat ve ilim sahiplerinin amellerine göre ahiretteki makam farkları (Bakara 2:253, Nisâ 4:95, Enfâl 8:4, Tâhâ 20:75). |
| دَرَجَاتٍ | İlim, hikmet ve kavrayış üstünlüğü | Allah'ın dilediği kulunu ilim ve idrakte diğerlerinin üstüne çıkarması (En'âm 6:83, Yûsuf 12:76). |
| دَرَجَةً | Hukuki ve toplumsal sorumluluk önceliği | Aile ve toplum düzeninde erkeğin üstlendiği mesuliyet ve yönetim payı (Bakara 2:228). |
| سَنَسْتَدْرِجُهُمْ | Fark ettirmeden adım adım helake sürükleme (istidraç) | Ayetleri yalanlayanlara mühlet ve nimet verilerek aşama aşama yıkıma yaklaştırılmaları (A'râf 7:182, Kalem 68:44). |
| رَفِيعُ الدَّرَجَاتِ | Mertebelerin mutlak yüceliği | Allah'ın zatının, sıfatlarının ve lütfettiği makamların nihai aşkınlığı (Mü'min 40:15). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstidraç ve ilahi adalet / Ru'yetullah ve cennet mertebeleri | Kafir veya fasık kimselerde görülen olağanüstü durumların mucizeden farkı (istidraç); ahirette müminlerin amellerine göre farklı mertebelerde bulunması. | Aşamalı aldatma/helak ve adil mertebelenme yönünde yoğunlaşmıştır. |
| Fıkıh | Aile hukuku ve miras payları / Velayet kademeleri | Bakara 2:228'deki derecenin bir tahakküm mü yoksa nafaka ve koruma mükellefiyeti mi olduğu; akrabalık derecelerinin miras ve nikaha etkisi. | Hukuki hak, yetki ve mükellefiyet hiyerarşisi olarak daralmıştır. |
| Tefsir | Ahiret sahneleri ve peygamberlerin fazileti | Cennetin derece derece yükselen, cehennemin ise derk derk alçalan yapısı; Bakara 2:253 bağlamında peygamberler arası derece farkı. | Amel karşılığı olan dikey konumlanma ve ontolojik liyakat anlamı. |
| Hadis | Cennet dereceleri ve Kur'an tilaveti | Kur'an okuyan kimseye cennet basamaklarında oku ve yüksel denilmesi; iki derece arasındaki mesafenin yerle gök arası kadar olması. | Somut merdiven basamağı ve sonsuz mükâfat mertebesi ekseninde yoğunlaşma. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahiret ve mükâfat düzeni | Liyakat mertebesi | İman ve salih amel miktarınca ruhsal ve fiili konumu belirleme | Dini sistemde tek tip bir cennet veya kurtuluş yoktur; her fert ameli ölçüsünde bir basamağa yerleşir. | Kesin |
| İlmi | Bilişsel ve metodolojik gelişim | Tedricilik ve uzmanlık | Bilginin basamak basamak, hazmedilerek inşa edilmesi | İlimde ani sıçrama olmaz; kavramlar alt basamaklardan üst basamaklara doğru tırmanılarak kavranır. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim ve teşkilat hiyerarşisi | Yetki ve liyakat basamakları | Toplumsal düzeni korumak üzere sorumluluğun kademelendirilmesi | Sorumluluk ve yetki eşit dağıtılmaz; ehliyet ve taşınan yüke göre idari dereceler kurulur. | Güçlü |
| İktisadi | Gelir ve refah piramidi | Emek ve risk karşılığı kademe | Çabaya ve üretime bağlı olarak sermaye ve kazanç farkının meşrulaşması | Zoraki bir mülkiyet eşitliği yerine, helal dairede çaba ve katkıya dayalı gelir derecelenmesi esastır. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık kuantum enerji seviyeleri ve merdiven fonksiyonu (step function) | Fizikte bir elektronun enerjisinin sürekli değil, belirli ayrık basamaklar (kuantlar) halinde artması; matematikte adım adım artan fonksiyonel sıçramalar. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal tabakalaşma ve pedagojik gelişim aşamaları | Sosyolojide toplumun liyakat, eğitim ve sorumluluk ekseninde hiyerarşik katmanlaşması; eğitimde basamaklı öğretim modeli. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Dereceyi sadece dünyevi bir rütbe, unvan ya da erkeğin kadın üzerindeki mutlak tahakküm aracı olarak algılamak; istidrâcı ise sadece bireysel bir büyülenme sanmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; amellerin karşılıksız kalmadığı kozmik adalet basamaklarını, peygamberlerin ve müminlerin ilim ve ahlaktaki dikey yükselişini, inkarcıların ise adım adım tükenişini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kur'an'ın adalet anlayışı mutlak tekdüze bir eşitlikçilik (egaliteryanizm) zannedilir veya hiyerarşik dereceler adaletsizlik sayılarak amelin dönüştürücü gücü ıskalanır. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık, insan, amel ve ceza tasavvurunun statik ve tek katmanlı değil; aşamalı, dikey ve dinamik bir basamaklar düzenine (tedric ve meratib) dayandığını gösterir. |
| Hangi ayet groupsunda belirleyicidir? | Cennet mükâfatlarının ve peygamberlerin faziletlerinin anlatıldığı ayetlerde, karı-koca hukukunda ve zalim toplumlara mühlet verilmesini anlatan istidraç bağlamlarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Herkesin eşit düzeyde kurtulacağı veya batıl ehlinin dünyadaki refahının doğrudan bir ilahi rıza göstergesi olduğu yönündeki yanılgıyı düzeltir; refahın bir istidraç basamağı olabileceğini hatırlatır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamAyakla adım adım yürüyerek merdiven basamağını çıkmak, dikey bir yolu katetmek veya bir kağıdı/kumaşı kat kat rulo yaparak içine dürmek.
- Soyut anlamVarlıkların ameli, ilmi ve ontolojik değerlerine göre dikey bir düzlemde kademelenmesi; ilahi sünnette süreçlerin birdenbire değil basamak basamak işletilmesi.
- Sistematik karşılıkAdalet mekanizmasının, liyakat ve kesb girdilerine göre ayrık değer basamakları üreten hiyerarşik bir derecelendirme sistemi olması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde , failin durumunu; , yapılan amelin veya sergilenen eylemin değer girdisini; ise bu girdilerin birikimiyle ulaşılan nihai dereceyi temsil eder. , her bir ayrık basamağı ifade eder. Kişi kesintisiz bir akışla değil, her amelin inşa ettiği ayrık basamakları tek tek tırmanarak () veya farkında olmadan tüketerek mertebe kazanır yahut istidraç ile helake sürüklenir.