زول
ز - و - ل
جذر- الورود: ١٢
- الآيات: ١١
- الصيغ: ٩
- المعاجم: ١٢
“Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer, “zail” olmak çökmeye başlamak, gücünü kaybetmek, “tezeyyül” etmek dağılmak demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
“Zeval” öğle vaktinde güneşin en yüksekte olduğu yer, “zail” olmak çökmeye başlamak, gücünü kaybetmek, “tezeyyül” etmek dağılmak demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬١٩٠باب الزاي واللام و و ا ي ء معهما
ز و ل، ز ي ل، أ ز ل مستعملات
زول:
الزَّوْلُ: الفَتَى الخفيفُ الظَّريفُ. ووصيفةٌ زَوْلةٌ، أي: نافِذةٌ في الرَّسائِل والحَوائج، وفتيانٌ أَزْوالٌ.
والمُزاولةُ: المعالجة في الأشياء.
والزّوالُ: ذَهابُ المُلْك. وزوالُ الشَّمس كذلك زالتِ الشَّمسُ زوالاً، وزالتِ الخَيْلُ برُكبانها زوالاً، وزال زوالُ فُلانٍ وزويلُهُ، قال:
هذا النّهارَ بدا لها من هَمِّها ما بالُها
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٥٤الزَوْلُ: العجبُ. قال الكميت:
فقد صِرْتُ عَمّضا لها بالمَشيبِ زَوْلاً لديها هـو الأَزْوَلُ
والجمع الأَزْوالُ. والزَوْلُ: الرجلُ الخفيف الظريف. قال ابن السكيت: يُعْجَبُ من ظَرفه. والمرأةُ زَوْلَةٌ. ويقال: هي الفَطِنَةُ الداهية. والزَوَّالُ: الذي يتحرك في مِشيته كثيراً وما يقطعه من المسافة قليلٌ. والزائِلَةُ: كلُّ شيء يتحرّك.
وكنتُ امْرَأً أرمي الزَوائِلَ مَـرَّةًفأصبحتُ قد وَدَّعْتُ رَمْيَ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٣٩٤ز ل ( و ا ي ء )
لوز ، لزأ ، ألز ، زول : مستعملة .
لوز : اللَّوزُ : معروف من الثّمار ، اسمُ للجِنس ، الواحدة لَوْزَة ، ورجل مُلوَّز : إذا كان لطيفَ الصّورة .
واللَّوْزِينَجُ من الحَلْواءِ أشبه بالقطايف تُؤدَم بدُهن اللَّوْز .
وقال أبو عمرو : القُمْرُوص : اللَّوْز .
قال : والجِلَّوْزُ : البُنْدُق .
لزأ : أبو عبيد عن الأصمعي : لزَأْتُ الإبلَ : إذا أحسَنْتَ رِعْيتها . ولَزَأْتُ الرجلَ : إذا أعطيتَه .
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٥٥٠(باب الزاء والواو وما يثلثهما)
(زوي) الزاء والواو والياء أصلٌ يدلُّ على انضمامٍ وتجمُّع. يقال زوَيت الشَّيءَ: جمعته. قال رسول الله *صلى الله عليه وآله: "زُوِيتِ الأرضُ فأُرِيتُ مَشارِقَها ومغارِبَها، وسيبلغُ مُلْكُ أمّتي ما زُوِيَ لي منها". يقول: جُمِعَت إِليّ الأرضُ. ويقال زَوَى الرجلُ ما بين عينيه، إِذا قبضَه. قال الأعشى:
يزيدُ يَغضُّ الطَّرْف دُوني كأنَّما *** زَوَى بين عينيه عليَّ
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬١٠٩ز و ل
الدنيا وشيكة الزوال والدنيا ظلّ زائل.
وأزلته عن مكانه.
وزاول الشـيء حتـى رفعـه عـن مكانه: عالجه.
وزاوله ساعة حتى صرعه.
ومن المجاز: زالت له زائلة: شخص له شخص.
وفي حديث سلمة بن الأكوع: " قد خالطه سهماي ولو كان زائلة لتحرك " وفلان رامي الزوائل إذا كان طباً بإصباء النساء.
وقال: وكنت امرأ أرمي الزوائـل مـرة فأصبحت قد ودعت رمي الزوائل كـان يصيدهن بشبابه فتقعده
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٧٢٦الزَّوَال: الذَّهاب والاسْتِحالة والاضْمِحْلال، زالَ يَزُول زَوَالاً وزَوِيلاً وزُؤُولاً؛ هذه عن اللحياني؛ قال ذو الرمة: وبَيْضاء لا تَنْحاشُ مِنَّا وأُمُّها،
إِذا ما رَأَتْنا زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها
أَراد بالبيضاء بَيْضة النَّعامة، لا تَنْحاش مِنَّا أَي لا تَنْفِرُ، وأُمُّها النعامة التي باضَتْها إِذا رأَتنا ذُعِرَت منا وجَفَلَتْ نافرة، وذلك معنى قوله زِيلَ مِنَّا زَوِيلُها. وزالَ الشيءُ عن مكانه
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٢٦* ز و ل * * الازْدِيالُ * الإزالة و * المُزاوَلةُ * كالمحاولة والمعالجة و * تَزَاوَلُوا * تعالجوا و * زَالَ * الشيء من مكانه يزول * زَوَالاً * و * أزَالَهُ * غيره و * زَوَّلَهُ تَزْوِيلا فانْزَالَ * وما * زَالَ * فلان يفعل كذا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٨٬٣٢٣الزوال: الذهاب، والاستحالة، والاضمحلال، ومنه: الدنيا وشيكة الزوال. وزال الشيء عن مكانه، يزول، هذا هو الأكثر، ويزال، وهي قليلة، عن أبي علي قال شيخنا: كلامه فيه إجمال، وأبو علي جعله مضارعا لزال، كخاف على القياس، وكلامه كالصريح في أنه مضارع زال بالفتح، كقال، وليس كذلك، غذ لا موجب لفتح الماضي والمضارع، كما لا يخفى، والله أعلم، زوالا، وزؤولا، كقعود، هذه عن اللحياني، وزويلا، كأمير، وزولا، بالفتح كما
الزوال: الذهاب، والاستحالة، والاضمحلال، ومنه: الدنيا وشيكة الزوال. وزال الشيء عن مكانه، يزول، هذا هو الأكثر، ويزال، وهي قليلة، عن أبي علي قال شيخنا: كلامه فيه إجمال، وأبو علي جعله مضارعا لزال، كخاف على القياس، وكلامه كالصريح في أنه مضارع زال بالفتح، كقال، وليس كذلك، غذ لا موجب لفتح الماضي والمضارع، كما لا يخفى، والله أعلم، زوالا، وزؤولا، كقعود، هذه عن اللحياني، وزويلا، كأمير، وزولا، بالفتح كما يقتضيه اصطلاحه، وفي بعض النسخ: بالضم، وزولانا، محركة، وهذه عن ابن الأعرابي. وازول، ازولالا، كاحمر احمرارا، هكذا في النسخ، وفي العباب: ازوأل، مثل اطمأن، إذا تنحى وبعد. وأزلته، إزالة وزولته، تزويلا: إذا نحيته، فانزال. وزلته، بالكسر، أزاله، وأزيله، وزلت عن مكاني، بالضم، أزول، زوالا، وزؤولا، كقعود وأزلته، إزالة، كل ذلك عن اللحياني. وزال الملك، زوالا، وزال زواله، إذا دعي له بالإقامة. وأزال الله تعالى زواله، وزال الله زواله: دعاء عليه بالهلاك، والبلاء، عن ابن السكيت، أي أذهب الله حركته وتصرفه، كما يقال: أسكت الله نأمته، وزال زواله، أي ذهبت حركته، وقول الأعشى: هذا النهار بدالها من همها ما بالها بالليل زال زوالها قيل: معناه زال الخيال زوالها، قال ابن الأعرابي: وإنما كره الخيال، لأنه يهيج شوقه، وقد يكون على اللغة الأخيرة، أي أزال الله زوالها، ويقوي ذلك رواية أبي عمرو: زوالها، ويقوي ذلك رواية أبي عمرو: زوالها، بالرفع على الإقواء، وقال: هذا مثل قديم، تستعمله العرب هكذا بالرفع، فسمعه الأعشى، فجاء به على استعماله، كقولهم: الصيف ضيعت اللبن، وأطرق كرا، وغير أبي عمرو روى هذا المثل بالنصب بغير إقواء، على معنى زال عنا طيفها بالليل، كزوالها هي بالنهار. والزوائل: الصيد، جمع زائلة، ومن المجاز: هو رامي الزوائل، إذا كان طبا بإصباء النساء إليه، ومنه قول ابن ميادة: وكنت امرأ أرمي الزوائل مرةفأصبحت قد ودعت رمي الزوائل وعطلت قوس الجهل عن شرعاتها وعـادت سـهــامـــي بـــين رث ونـــاصـــل هذا رجل كان يختل النساء في شبيبته بحسنه، فلما شاب وأسن لم تصب إليه امرأة، والشرعات: الأوتار. ومن المجاز: الزوائل النجوم، لزوالها من المشرق والمغرب في استدارتها ومن مجاز المجاز، زال النهار، زوالا: ارتفع، وقيل ذهب، وقيل: برح، قال زهير: كأن رحلي وقد زال النهار بنا يوم الجليل على مستأنس وحد ومن المجاز: زالت الشمس، زوالا، وزوولا، كقعود، بلا همز، كذلك نص عليه ثعلب، وزئالا، ككتاب، وزولانا، محركة: زلت، ومالت عن كبد السماء، ومنه: زال النهار، وزال الظل. غير أنهم لم يقولوا في مصدرهما: زوولا، كما قالوا في الشمس. ومن المجاز: زالت الخيل بركبانها، زئالا: أي نهضت، كقوله: ............. وقــــد زال الهماليج بالفرسان..
ومن المجاز: زال زائل الظل، أي قام قائم الظهيرة وعقل. ويقال: زالت ظعنهم، زيلولة، كقيلولة: إذا ائتووا مكانهم، ثم بدا لهم، وقوله: عنه، أي عن اللحياني، ولم يتقدم ذكره، تبع عبارة المحكم، ونصها، بعد ما ذكر: وهذه عن اللحياني، وزالت ظعنهم، إلى أن قال: ثم بدالهم، عنه أيضا، أي عن اللحياني كذلك، وهو صحيح، وأما في سياق المصنف فالصواب حذف لفظة عنه، فتنبه لذلك. وزاوله، مزاولة، وزوالا، بالكسر: عالجه، وحاوله، وطالبه، وكل محاول مطالب مزاول. ومن المجاز: هو يزاول حاجة له، أي يحاولها، ويقال: هو ممارس للأعمال ومزاولها. ومللت مزاولة هذا الأمر. وتقول: ما زال هذا الأمر مداولا فيهم أي مزاولا بأيديهم. قال الأزهري: وهذا كله من: زال، يزول، زولا، وزولانا. وأنشد ثعلب لابن خارجة: فوقفت معتاما أزاولهـا بمهند ذي رونق عضب وقال رجل لآخر، عيره بالجبن: والله ما كنت جبانا، ولكني زاولت ملكا مؤجلا. قال زهير: فبتنا وقوفا عند رأس جوادنا يزاولنا عن نفسه ونزاوله وتزوله، وزوله: أجاده، هكذا في النسخ، والصاب: أجاءه، هكذا حكاه الفارسي عن أبي زيد. ومن المجاز: الزول: العجب، يقال: هذا زول من الأزوال. أي عجب من العجائب. والزول: الصقر. وأيضا. وأيضا: فرج الرجل. وأيضا: الشجاع، الذي يتزايل الناس من شجاعته. وأيضا: ع باليمن. وأيضا: الرجل الجواد، والجمع أزوال، وأنشد ابن السكيت لكثير بن مزرد: لقد أروح بالكرام الأزوال معديا لذات لوث شملال ومن المجاز: الزول الشخص. وأيضا: البلاء. وأيضا: الخفيف، وأنشد القزاز: تلين وتستـدنـي لـه شـدنـية مع الخائف العجلان زول وثوبها وهو أيضا: الظريف من الرجال، قال ابن السكيت: يعجب من ظرفه. وقيل: هو الفطن، وقد زال، يزول: إذا تظرف، عن ابن الأعرابي، وهي زولة، بهاء، يقال: امرأة زولة، إذا كانت برزة للرجال، وقيل: هي الفطنة الداهية، وقيل: هي الظريفة. ووصيفة زولة: نافذة في الرسائل. ج: أزوال، يقال: فتية أزوال، وفتيات زولات. وتزول الفتى، إذا تناهى ظرفه. ويقال: زاله، وانزال عنه، إذا فارقه، الأخير مطاوع لأزاله، وزوله. والزائلة: كل ذي روح من الحيوان، يزول عن موضعه، أو كل متحرك، لا يقر في مكانه، يقع على الإنسان وغيره، ومنه حديث جندب لجهني، رضي الله عنه: فرآني رجل منهم منبطحا على التل، فرماني بسهم في جبهتي، فنزعته ولم أتحرك، فقال لامرأته: والله لقد خالطه سهمي، ولو كان زائلة لتحرك. والازديال: الإزالة، قال كثير: أحاطت يداه بالخلافة بعدما أراد رجال آخرون ازديالها
وتزاولوا: تعالجوا وتحاولوا. ويقال: أخذه الزويل والعويل، لمر ما: أي الحركة، والقلق، والإزعاج، والبكاء، ومنه حديث قتادة: إنه كان إذا سمع الحديث لم يحفظه أخذه العويل والزويل حتى يحفظه. ويقال للرجل، إذا فزع من شيء حذر: لما رآني زال زويله، وزال زواله: أي زال جانبه ذعرا وفرقا، ويقال أيضا: زيل زويله، وأنشد أبو حنيفة، لأيوب بن عباية: ويأمن رعيانـهـا أن يزو ل منها إذا أغفلوها الزويل وقال ذو الرمة، يصف بيضة النعامة: وبيضاء لا تنحاش منا وأمها إذا ما رأتنا زال منا زويلها أي لا تنفر، وأمها النعامة التي باضتها، إذا رأتنا ذعرت منا، وجفلت نافرة، ويروى: زيل منا زويلها، ويأتي قريبا. وزويل، كزبير:د. والزويل، باللام: ع، قرب الحاجر. وزويلة، كسفينة: بلدان، أحدهما د، بالبربر، ويعرف بزويلة المهدية، وثانيهما د، قرب إفريقية، مقابل الأجدابية، ويعرف بزويلة السودان. وزويلة كجهينة: ع، أو اسم رجل. وباب زويلة: أحد الأبواب المشهورة بالقاهرة، عمرها الله تعالى، هذا هو المشهور على الألسنة بالضبط، ولكن ضبطه المقريزي في الخطط، وياقوت في المعجم، كسفينة، وقال: إنه نسب إلى قبيلة من البربر، يقال لهم زويلة، نزلوا بهذا المكان، واختطوا به، فتأمل ذلك. وقال إبراهيم بن يونس البعلبكي، في رحلته المصرية، سألت بعض شيوخنا، لأي شيء يكتبون بابي زويلة دون سائر الأبواب? فأجاب أن باب زويلة له مصراعان خاصة، دون غيره من الأبواب، فتثنيته لذلك. قلت: والصواب أنهم إنما يثنون لإرادة ذكر باب الخرق، فيقولون بابي زويلة والخرق، لقربهما. وأما الزوال للذي يتحرك في مشيته كثيرا، وما يقطعه من المسافة قليل، فبالكاف لا باللام، وغلط الجوهري في اللغة والرجز، وإنما الأرجوزة كافية، ونص الجوهري: والزوال الذي يتحرك في مشيه كثيرا وما يقطعه من المسافة قليل، وأنشد أبو عمرو: البحتر المجدر الزوال وقد سبقه ابن بري بالاعتراض، حيث قال: الرجز لأبي الأسود العجلي، وهو مغير كله، والذي أنشده أبو عمرو: البهتر المجذر الزواك وأولها، أي الأرجوزة: تعرضت مريئة الحياك لناشئ دمكمـك نـياك البحتر المجذر الزواك ورواية ابن بري: البهتر.
فأرها بقاسح بـكـاك فأوركت لطعنه الدراك عند الخلاط أيما إيراك هكذا في النسخ، والصواب: فأوزكت وأيما إيزاك، بالزاي فيهما، كما هو نص رواية أبي عمرو: فداكها بصيلـم دواك يدلكها في ذلك العراك بالقنفريش أيما تـدلاك
قلت: والعجب من المصنف، أن الزواك بهذا المعنى لم يذكره في زوك، مع أن تركيب زوك ساقط عند الجوهري، بأنه يقال باللام أيضا، كما يقال بالكاف، فإن التركيب لا يأبى المعنى. والدمكمك كسفرجل: الشديد الصلب القوي، والبهتر، والمجذر، والجيذر، وكل ذلك بمعنى القصير، وأرها: أي ناكها، وذكر بكبك، وبكاك: مدفع، وهذا مثل قول الراجز: واكتشفت لناشيء دمكمك عن وارم أكظاره عضنك تقول دلص ساعة لا بل نك فداسها بأذلغي بكبك والطعن الدراك: المتتابع، وأوزكت أيما إيزاك: أي لانت عند النكاح، والدواك: الكثير السحق في الجماع، وأنشد أبو عمرو أيضا: فداكها دوكا على الصراط ليس كدوك زوجها الوطواط والقنفريش: الذكر الضخم. ومما يستدرك عليه: الزول: الحركة، يقال: رأيت شبحا ثم زال، أي: تحرك. وزالوا عن مكانهم: حاصوا عنه. وقال أبو الهيثم: يقال: استحل هذا الشخص، واستزله: أي: انظر هل يحول، أي: يتحرك، أو يزول، أي يفارق موضعه. والزوال، كشداد: الكثير الزول، أي: الحركة. وزال به السراب: رفعه وأظهره. وزال: انتقل من بلد إلى بلد، ومنه قول كعب بن زهير: ببطن مكة لما أسلموا زولوا أي انتقلو عن مكة مهاجرين إلى المدينة. وزال عن الرأي، يزول، زؤولا، عن اللحياني. وهو يزول في الناس: أي يكثر الحركة، ولا يستقر. وزول أزول، على المبالغة، قال الكميت: فقد صرت عما لها بالمشي ب زولا لديها هو الأزول وقال ابن بري: قال أبو السمح: الأزول أن يأتيه أمر يمنعه الفرار. وزال: اسم أم رستم الفارسي. والمزاول: المذعور، من الزول، أي الشبح بالليل. والمزولة: آلة للمنجمين، يعرف بها زوال الشمس، والجمع مزاول، عامية. والزويلى، بالضم: كالمغرفة للملاحين. وزالت له زائلة: شخص له شخص. وليل زائل النجوم: طويل. وسير زول: عجب في سرعته، وخفته. وشتوة زولة: عجيبة في شدتها، وبردها.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ١٨٬٨٧٠زَالَ
1 زَالَ ذ , aor. يَزُولُ, (K,) and, accord. to the K, also يَزَالُ, which is rare, on the authority of Aboo- 'Alee, but this is the aor. of زَالَ like خَافَ, [which has a different meaning from the former verb,] (MF, TA,) inf. n. زَوَالٌ (K) and زُوُولٌ (Lh, K) [which in all its senses except one mentioned below may app. be pronounced also زُؤُولٌ, like حُؤُولٌ for حُوُولٌ, pl. of حَوْلٌ,]
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٣٨٢زَالَ
زَالَ ( w ) A , U ( n. ac. زَوْل 1 , زَوَاْل 22 , زَوِيْل 25 , زُوُوْل 27 , زَوَلَاْن 36 ),
a. Passed away, perished, came to nought; ceased, discontinued, left off.
b. ( n. ac. زَوَاْل 22 , زُوُوْل 27 ) [ 'An ], Left, quitted, abandoned, forsook; departed from.
c. ( n. ac. زَوَاْل 22 , زُوُوْل 27 , زَوَلَاْن 36 ), Declined, went down ( sun ).
d. I , U ( n. ac. زَوَاْل 22 ,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٩٬١٧٥زول
زَالَ - يَزُوْلُ - زَوَال - مَا زَالَ - لا يَزَالُ
زَالَ - يَزُوْلُ + كائن + عن مكان أو أمر: لا يستطيع الاستقرار والثبات فيه: ينزلق ويتحرك ويتقلقل من موقعه أو مكانه ولا يستطيع الاستقرار والثبات فيه
زَوَال: على وزن " فَعال": اسم فعل مبالغة من " زَالَ - يَزُوْلُ ": التوقف عن الاستقرار والثبات في موضع والتحرك عنه ومفارقته إلى موضع آخر
مَا
الصيغ(٩)
- يَزَالُKesintiye uğrar(يَفْعَلُ)×٣
- يَزَالُونَKesintiye uğrarlar(يَفْعَلُونَ)×٢
- تَزَالُKesintiye uğrarsın(تَفْعَلُ)×١
- تَزُولَاİkisi kesintiye uğrar(تَفْعُلَا)×١
- زَالَتَاİkisi kesintiye uğradı(فَعَلَتَا)×١
- زَالَتْKesintiye uğradı(فَعَلَتْ)×١
- زَوَالٍKesinti(فَعَالٍ)×١
- زِلْتُمْKesintiye uğradınız(فَعِلْتُمْ)×١
- لِتَزُولَKesintiye uğrar(لِتَفْعُلَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٠٣ (الإجمالي: ١٣٠)
- ريب
الآيات المشتركة: ٢ · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…
- قطع
الآيات المشتركة: ٢ · Kesinlikle keseceğim
- جبل
الآيات المشتركة: ٢ · Dağ anlamındadır
- خمد
الآيات المشتركة: ١ · Hamud üzeri külle kapatılmış kor demektir
- عقم
الآيات المشتركة: ١ · عَقِيمٌ: kısır anlamındadır ancak hastalığa bağlı…
- قرع
الآيات المشتركة: ١ · Toprağı eşmek için kullanılan sopadır
- كلم
الآيات المشتركة: ٢ · Kelime
- حرف
الآيات المشتركة: ١ · Haraf dağın sivri ucu, bıçağın ağzı demektir
- حصد
الآيات المشتركة: ١ · Hasad: Biçilen ekin demektir
- قسو
الآيات المشتركة: ١ · قسور Arslan demektir
- حظظ
الآيات المشتركة: ١ · Huzve atışlardaki hedef demektir
- صفح
الآيات المشتركة: ١ · Görüş
الآيات التي ورد فيها(١١)
لَا يَزَالُ بُنْيَانُهُمُ الَّذِي بَنَوْا رِيبَةً فِي قُلُوبِهِمْ إِلَّا أَنْ تَقَطَّعَ قُلُوبُهُمْ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ
Kesintiye uğrar
… أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِمَا صَنَعُوا قَارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ …
Kesintiye uğrar
وَلَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مِرْيَةٍ مِنْهُ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ السَّاعَةُ بَغْتَةً أَوْ يَأْتِيَهُمْ عَذَابُ يَوْمٍ عَقِيمٍ
Kesintiye uğrar
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | زول |
| Yapı | Üçlü (ecvef-vâvî) |
| Özel Durum | İlletli (orta harfi vâv) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | فني, ذهب, نحى, حول |
| Zıt Kök | ثبت |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin yerinden kımıldaması, yer değiştirmesi veya sabit durduğu noktadan ayrılarak yok oluşa doğru kayması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlık ve nizamın kendi kendine kaim olmayıp ilahi kudretle tutulması; inkârcı tutumların kesintisiz sürmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Sabitlik zannının yıkılışı; ontolojik bağımlılık ve yaratılmışların zevale mahkûm oluşu |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca doğrudan yok olma anlamında tüketip asıl hareket olan yerinden oynama, sapma ve ontolojik dengesini yitirme boyutunu gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| زو | Birleşme veya temas noktasından ayrışma, bükülme, eksenden sapma ve yön değiştirme hareketi; nitekim bu çekirdeği paylaşan زوج kökünde iki şeyin birleşip tekliğin bozulması, زور kökünde doğruluk ekseninden sapıp eğrilme, زوغ kökünde ise haktan ve hedeften meyledip kayma anlamı esastır | ل | Çoban değneği ve yöneltme imgesi taşıyan ل harfinin eklenmesiyle bükülme ve sapma hareketi bir mevkiden tamamen ayrılma, yerinden oynama, kayıp gitme ve nihai akıbete doğru intikal etme boyutuna evrilmiştir |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ز | Kesici alet | Kesme, mevcut konumdan ayırma, bağları koparma ve ayrışma hareketi |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlantı, mevcut konuma raptedilme veya iki durum arasındaki geçiş köprüsü |
| ل | Çoban değneği, üvendire | Dışarıdan sevk edilme, yönlendirilme, bir yöne doğru itilme ve akış |
| زول | Kesici alet, çengel ve üvendire birleşimi | Sabitlendiği veya bağlandığı mevkiden bir etkiyle koparılarak başka bir yöne doğru sevk edilme, yerinden oynatılma ve kaydırılma |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir cismin karar kıldığı yerden kımıldaması, yer değiştirmesi veya güneşin göğün tam ortasından batıya doğru kayması; nitekim bedeviler uzakta hareket eden her canlı karartıya zâile demişlerdir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Zü’r-Rumme bir beytinde devekuşu yumurtasını ve anasını anarken kökü yerinden fırlayıp kaçma anlamında şöyle kullanır: وبيضاء لا تنحاش منا وأمها / إذا ما رأتنا زيل منا زويلها |
| Erken Arapça kullanım | Klasik kullanımda güneşin tepe noktasından batıya meyli için زالت الشمس denmiş; nefiy edatıyla birleştiğinde (ما زال / لا يزال) ise bir durumun kesintiye uğramadan devamlılığı ifade edilmiştir |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde زول kökü, yerinden oynama, kımıldama, bir noktadan ayrılma ve zamanla tükenişe geçme semantik hattını korur. Arapçada kökün asıl omurgası bir nesnenin mekanındaki sabitliğini yitirmesi iken, bu anlam zaman içerisinde güneşin gök kubbedeki hareketi üzerinden zaman algısına ve oradan da varlığın yok oluşuna genişlemiştir. İbranicede זול kökü ucuzlamak, kıymetini yitirmek, akıp gitmek ve bir tarafa savrulmak anlamlarını taşır. Süryanicede z-w-l kök alanı kımıldama, sarsılma ve yerinden çıkma semantiğiyle örtüşür. Kökün Afro-Asyatik katmandaki ilksel çekirdeği bir nesnenin durağanlığını bozan itki veya kopuştur; Arapça bu fiziksel itkiyi hem astronomik gözleme hem de ontolojik sona taşımıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Cisimlerin yerinden kımıldaması ve güneşin tepe noktasından kayması | İlk anlam durağanlığın bozulmasıdır; daha sonra güç, mülk ve varlığın elden çıkıp yok olması anlamına intikal etmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice z-w-l ve Süryanice z-w-l kökleri | Bir şeyin değerden düşmesi, sarsılması, kayması ve yerinden kopması yönündeki ortak Sami mirası yansıtır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik kök akrabalıkları | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve HALOT.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| زول | Anlamlı | Yerinden kımıldamak, kaymak, yok olmak | Bir şeyin sabit mekanından ayrılması, güneşin devrilmesi ve varlığın sona ermesi | Hedef köktür; Kur'an'da geçer |
| زلو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| وزل | Anlamlı | Dayanmak, sığınmak, ağırlık taşımak | Bir yere yaslanma ve korunak edinme anlamı taşır | Kur'an'da geçmez; hedef kökle zıt yönlü bir sabitlenme içerir |
| ولز | Anlamlı | Hızlı hareket etmek, sıyrılmak | Bir şeyin arasından süratle sıyrılıp çıkması | Kur'an'da geçmez; hareket boyutuyla hedef kökle uzak akrabadır |
| لزو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| لوز | Anlamlı | Sığınmak, etrafında dönmek, badem | Bir şeye iltica etme ve bir merkezin çevresinde toplanma | Kur'an'da geçmez; hedef kökün ayrılma hareketine karşılık yönelme bildirir |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| زول | Merkez | Yerinden oynama, kayma, kesilme, yok olma | Bir şeyin sabit durduğu eksenden çıkıp yer değiştirmesi veya bitmesi | Hem mekanik kımıldamayı hem de nizamın ve varlığın sona erişini kapsar |
| فني | Komşu | Tükenecek biçimde yok olma | زول yerinden ayrılma ve kayma merkezliyken, فني bir şeyin nihayete erip tamamen tükenmesidir | Kur'an'da yeryüzündeki her canlının sonunu nitelemede kullanılır |
| ذهب | Komşu | Gitmek, ayrılmak, yürümek | ذهب failin iradi veya tabii olarak uzaklaşmasıdır; زول ise sabitliğin bozulup düzenin altüst oluşudur | Gitme eyleminin mekan değiştirmesine odaklanır |
| نحى | Komşu | Bir tarafa çekilmek, kenara koymak | نحى bir kenara meyletmek veya ayırmaktır; زول doğrudan eksenden kopuş ve devrilmedir | Ayrıştırma ve yön değiştirme nüansı baskındır |
| حول | Komşu | Dönmek, durum değiştirmek | حول bir halden diğerine geçiştir; زول ise mevcut mevcudiyetin kaybolup gitmesidir | Hal ve durum değişimi bildirir |
| ثبت | Zıt | Sabit kalmak, sarsılmamak | ثبت yerinde sapasağlam durmayı anlatırken زول o yerin ve durumun kaybedilmesidir | Kararlılık, devamlılık ve sarsılmazlık ifade eder |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | زول | Yerinden oynamak, kaymak, yok olmak | Bir şeyin bulunduğu mevkiden ayrılması, nizamın çözülmesi veya kesintiye uğraması | Kesin |
| Latince | Cedere, labi, evanescere | Geri çekilmek, kaymak, silinip gitmek | Cedere yerinden ayrılmayı, labi kayıp gitmeyi, evanescere ise zeval bulup yok olmayı tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Shift, depart, cease, vanish | Kaymak, ayrılmak, kesilmek, yok olmak | Shift ve depart fiziksel eksen kaymasını, cease ve vanish ise devamlılığın bitişini ve yok oluşu karşılar | Kesin |
| Almanca | Weichen, vergehen, abgleiten | Çekilmek, geçip gitmek, kaymak | Weichen mevkiden çekilmeyi, vergehen zamansal ve ontolojik zevali verir | Güçlü |
| Fransızca | Disparaître, s'écarter, cesser | Ortadan kalkmak, sapmak, durmak | Mekansal uzaklaşma ile varlıksal siliniş arasındaki geçişi ifade eder | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| تَزُولَا / زَالَتَا | Kozmik nizamın bozulması, göklerin ve yerin yerinden oynaması | Yaratılışın sürekliliği ve Allah'ın evreni tutması bağlamında kozmolojik kudret ayetleri; örnek: Fâtır 35:41 |
| زَوَالٍ | Dünyevi iktidarın, mülkün ve saltanatın son bulması | İnkârcıların ebedilik zannı ve dünya hayatının aldatıcılığı bağlamı; örnek: İbrâhîm 14:44 |
| لِتَزُولَ | Sağlam ve köklü yapıların yerinden sökülmesi, sarsılması | Hile ve tuzakların dağları dahi yerinden oynatamayacağı veya oynatacak güçte olduğu bağlamı; örnek: İbrâhîm 14:46 |
| لا يَزَالُ / ما زَالَ | Bir tutumun, inancın veya eylemin kesintisiz sürmesi, devamlılık | Kalplerdeki şüphenin, düşmanlığın veya ihtilafın aralıksız devam etmesi bağlamı; örnek: Tevbe 9:110, Hûd 11:118, Bakara 2:217 |
| زَالَتْ | Feryadın veya davanın nihayete ermesi, kesilip sönmesi | Azap geldiğinde inkârcıların son çığlıklarının kökünden kesilmesi bağlamı; örnek: Enbiyâ 21:15 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Hudûs delili ve arazların süreksizliği | Âlemin zeval bulucu (zâil) arazlardan oluşması üzerinden yaratıcının bekâ sıfatının ispatı | Yaratılmış olanın zorunlu olarak yok oluşa ve değişime mahkûm oluşu |
| Fıkıh | Namaz vakitleri (vakt-i zevâl) | Güneşin tepe noktasından batıya kaymasıyla öğle vaktinin girmesi ve zeval anında namaz keraheti | Astronomik olarak güneşin meridyen dairesinden ayrılması |
| Tefsir | Kevnî nizamın ilahi kudretle muhafazası | Fâtır 35:41 tefsirinde göklerin ve yerin kendi tabiatlarıyla değil, ilahi müdahale ve tutuşla zevalden korunduğu tespiti | Ontolojik bağımlılık ve kâinatın her an dağılmaya hazır yapısı |
| Hadis | Nimetin elden çıkması ve fitnelerin sürekliliği | Nimetin zevalinden Allah'a sığınma duaları ve kıyamete kadar sürecek olan hak-batıl mücadelesi | İstikrarın kaybolması ve devamlı eylemlilik hali |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ontolojik fânilik ve beka | İmkân ve hudûs hali | Mâsivânın geçiciliğini ve yalnızca Allah'ın zâtının baki olduğunu tescil etme | Varlığın mutlak değil bağımlı olduğunu ve her an yok olabileceğini bildirir | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve astronomik ölçüm | Eksen kayması ve denge değişimi | Tabiat hadiselerinin başlangıç ve bitiş sınırlarını (örneğin gölge boyu ve vakitler) tayin etme | Cisimlerin durağan halden devingen hale geçiş eşiğini gösterir | Güçlü |
| Siyasi | İktidarın devri ve medeniyetlerin çöküşü | Saltanatın ve hâkimiyetin el değiştirmesi | Zorba ve azgın iktidarların ebedilik yanılsamasını kırma | Hiçbir siyasi nizamın kalıcı olmadığını, her gücün zevale ereceğini kanıtlar | Kesin |
| İktisadi | Servetin dolaşımı ve zenginliğin geçiciliği | Sermayenin elden çıkması, kriz ve tükeniş | İktisadi gücün tek elde birikmesini önleme ve mülkün geçiciliği bilinci oluşturma | Maddi zenginliğin sabit kalmayacağını, zeval bulmaya açık olduğunu hatırlatır | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dengesiz durum (instability), entropi artışı ve pertürbasyon | Kararlı dengede duran bir sistemin dış bir kuvvet veya iç entropi sebebiyle mevcut yörüngesinden ya da durumundan geri dönülmez şekilde sapması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal çözülme, anomi ve iktidar kaybı | Toplumsal veya siyasi yapıların taşıyıcı meşruiyet sütunlarını kaybederek dağılması ve gücünü yitirip tasfiye olması | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca Türkçedeki «zeval bulmak» kalıbından hareketle soyut bir yok olma veya sadece öğle vakti olarak daraltmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl cevheri bir şeyin oturduğu kaideden oynaması, yerinden fırlaması veya nizamın dağılmasıdır; ayrıca nefiy edatıyla birleştiğinde tavizsiz bir devamlılığı ve sürekliliği kurar |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Fâtır 35:41 gibi ayetlerde göklerin ve yerin zeval bulmasını basitçe yok olma sanmak; oysa ayet, kozmik düzenin yerinden oynaması ve yörüngesinden sapmasını ilahi kabzanın tuttuğunu anlatmaktadır |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji tasavvurunu inşa eder; kâinatın ve insanın kendi kendine yeten, kendiliğinden sabit bir varlığı olmadığını, her an zevale meyilli olan mülkün ancak ilahi kudretle ayakta tutulduğunu öğretir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kâinatın ilahi nizamla korunmasını anlatan kozmoloji ayetlerinde (Fâtır 35:41), inkârcıların ebedilik hülyasını yıkan iktidar eleştirilerinde (İbrâhîm 14:44) ve küfür ehlinin süreklilik arz eden düşmanlıklarını bildiren sosyolojik tasvirlerde (Bakara 2:217). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dünyevi nizamların ve kozmik dengenin kendiliğinden kurulu bir zorunluluk olduğu zannını yıkar; varlığın fıtratında zeval potansiyelinin daima mevcut olduğunu göstererek şirk ve kibir temelli güven duygusunu kökünden tashih eder. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir cismin üzerinde durduğu zeminden kayması, yerinden oynaması veya güneşin gök kubbenin ortasından batı ufkuna doğru eğilerek eksen değiştirmesi.
- Soyut anlamBir nizamın, iktidarın, varlığın veya halin sabitliğini kaybederek dağılmaya, çözülmeye ve yok oluşa doğru sürüklenmesi; nefiy formunda ise kesintisiz bir devamlılığın ifadesi.
- Sistematik karşılıkSistemin kararlı denge noktasından sapması; ontolojik düzeyde ilahi koruma ve tutuş kalktığı anda varlığın zorunlu olarak yokluğa düşüşü.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde zaman içerisindeki mevcut sistemi, nizamı veya varlığı temsil eder. sistemi sabit tutan ve koruyan dış etkiyi ya da ilahi kudreti simgeler. koruyucu etki sıfırlandığında aktif olan durum göstergesidir. Formül, dış koruyucu tutuş kalktığı anda (), sistemin kaçınılmaz olarak sıfıra, yani zevale ve yokluğa doğru aktığını matematiksel olarak modeller.