سخر

اختصارات لوحة المفاتيح

البحث
/
ملاحظة جديدة
n
الآية السابقة / التالية
[ ]
وضع القراءة
f
وضع الشبكة
g
كون القرآن
e
إغلاق / رجوع
Esc
تخطَّ الشبكة

شبكة الجذر

شبكة الجذر: س-خ-رالصيغ: ٢٢ · الجذور المجاورة: ٦٢ · الآيات: ٣٥ · السور: ٢١؛ المحتوى نفسه مسرود في بطاقات «الصيغ» و«الجذور المجاورة» و«الآيات».أجلمُسَخَّرَاتٍليلالسَّاخِرِينَسِخْرِيًّاسخرقمرالْمُسَخَّرِشمسفلكسميوَسَخَّرَرأي

الجذرالصيغ ٢٢الآيات ٣٥السور ٢١المجاورة ٦٢

▶ افتح الشبكة (ثلاثية الأبعاد)

سخر

س - خ - ر

جذر
  • الورود: ٤٢
  • الآيات: ٣٥
  • الصيغ: ٢٢
  • المعاجم: ١٣

Sahr kayalık sahadır. “Sehl” kuzu demektir. “Sehr” söz dinleyen uysal yabancı işçidir. Bir işten bedelsiz yararlanmak “suhr” olduğu gibi, böyle hor görülen yabancı işçinin alay edilmesine de “sıhr” denir.المزيد ›

ملاحظاتي

المعاجم(١٣)

★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية

Sahr kayalık sahadır. “Sehl” kuzu demektir. “Sehr” söz dinleyen uysal yabancı işçidir. Bir işten bedelsiz yararlanmak “suhr” olduğu gibi, böyle hor görülen yabancı işçinin alay edilmesine de “sıhr” denir.

كتاب العين

الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٧٥٤
باب الخاء والسين والراء معهما خ س ر، خ ر س، س خ ر، ر س خ مستعملات خسر: الخُسْر: النقصان، والخُسْرانُ كذلك، والفعلك خَسِرَ يَخْسَرُ خُسْرانا. والخاسِرُ: الذي وضع في تجارته، ومصدره: الخَسارَةُ والخُسْرُ. كِلْتُهُ ووزَنْتُهُ فأَخْسَرْتُهُ، أي: نقصته. وقوله جل وعز : "وكان عاقبة أمرها خُسْرا" ، أي: نقصا. وصفقة خاسرِةٌ، أي: غير مربحة خرس: خَرِسَ خَرَساً. والخَرَسُ: ذهاب الكلام خلقة، أو عيا. وكتيبة
اقرأ المدخل كاملًا

الصحاح

الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٧٧
سَخِرْت منه أَسْخَرُ سَخَراً بالتحريك، ومَسْخَراً وسُخْراً بالضم. قال أعشى باهِلَةَ: إنّي أَتَتْني لِسانٌ لا أُسَـرُّ بـهـا من عَلْوَُِ لا عَجَبٌ مِنْهُ ولا سَخَرُ والتأنيث للكلمة، وكان قد أتاه خبرُ مقتلِ أخيه المنتشِر. وحكى أبو زيد: سَخِرْتُ به، وهو أردأ اللغتين. والاسم السُخْرِيَةُ والسُخْرِيُّ والسِخْرِيُّ، وقرئ بهما قوله تعالى: "ليتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً سُخْرِيَّا"، و"سِخْرِيَّا".
اقرأ المدخل كاملًا

تهذيب اللغة

الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٩٠٥
خ س ر خسر ، خرس ، سخر ، رسخ : مستعملة . خسر : قال الليث : الخُسْرُ : النُّقْصَان ، والخُسْرَانُ كذلك ، والفِعْل : خسِر يَخْسَرُ خُسْرَاناً . ويقال : كِلْتُهُ ووَزَنْتُهُ فأَخسَرْتُهُ _ أي : نَقَصْتُهُ . قال الله جلّ وعزّ ) وإذا كالوهم أو وزنوهم يخسرون ( [ المطفّفِين : 3 ] . قال الزجاج : أي : يَنْقُصُونَ في الكَيْل والوَزن . قال : ويجوز في اللُّغة ) ( يخْسَرُون ) ( يقال : أَخسَرْتُ الميزان
اقرأ المدخل كاملًا

مقاييس اللغة

ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٬٠٨٨
(باب السين والخاء وما يثلثهما ) (سخد) السين والخاء والدال أصلٌ. فيه السَّخْد، وهو الماء الذي يخرج مع الولد. ولذلك يقال: أصبح فلان مُسْخَداً، إذا أصبح خاثِر النفس ثقيلاً. وربَّما قالوا للذي يخرج من بطن المولود قبل أن يأكل: السُّخْد. وهذا مُختلَف فيه، فمنهم من يقول سُخْد، ومنهم من يقول بالتاء سُخْت. وكذلك حُدِّثنا به عن ثَعْلب في آخر كتابه الذي أسماه الفصيح([1]). وقال بعض أهل اللُّغة: إنَّ السُّخْد
اقرأ المدخل كاملًا

المفردات في غريب القرآن

الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٩٩
- التسخير: سياقه إلى الغرض المختص قهرا، قال تعالى: ﴿وسخر لكم ما في السموات وما في الأرض﴾ [الجاثية/13]، ﴿وسخر لكم الشمس والقمر دائبين﴾ [إبراهيم/33]، ﴿وسخر لكم الليل والنهار﴾ [إبراهيم/33]، ﴿وسخر لكم الفلك﴾ [إبراهيم/32]، كقوله: ﴿وسخرناها لكم لعلكم تشكرون﴾ [الحج/36]، ﴿سبحان الذي سخر لنا هذا﴾ [الزخرف/13]، فالمسخر هو المقيض للفعل، والسخري: هو الذي يقهر فيتسخر بإرادته، قال: ﴿ليتخذ بعضهم بعضا سخريا﴾
اقرأ المدخل كاملًا

أساس البلاغة

الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٩١
س خ ر فلان سخرة سخرة‏:‏ يضحك منه الناس ويضحك منهم وسخرت منه واستسخرت واتخذوه سخرياً وهو مسخرة مـن المساخـر وتقـول‏:‏ رب مساخـر يعدهـا النـاس مفاخـر‏.‏ وسخّـره اللـه لك وهؤلاء سخرة للسلطان يتسخرهم‏:‏ يستعملهم بغير أجر‏.‏ ومن المجاز‏:‏ مواخر سواخر‏:‏ سفن طابت لها الريح‏.‏ ويقولون‏:‏ أنا أقول هذا ولا أسخر أي ولا أقول إلا ما هو حق‏.‏ قال الراعي‏:‏ تغير قومـي ولا أسخـر وما حمّ من قدر يقدر
اقرأ المدخل كاملًا

لسان العرب

ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٣٬٤٩٦
سَخِرَ منه وبه سَخْراً وسَخَراً ومَسْخَراً وسُخْراً، بالضم، وسُخْرَةً وسِخْرِيّاً وسُخْرِيّاً وسُخْرِيَّة: هزئ به؛ ويروى بيت أَعشى باهلة على وجهين: إِني أَتَتْنِي لِسانٌ، لا أُسَرُّ بها، مِنْ عَلْوَ، لا عَجَبٌ منها ولا سُخْرُ ويروى: ولا سَخَرُ، قال ذلك لما بلغه خبر مقتل أَخيه المنتشر، والتأْنيث للكلمة. قال الأَزهري: وقد يكون نعتاً كقولهم: هُم لك سُِخْرِيٌّ وسُِخْرِيَّةٌ، من ذكَّر قال سُِخْرِيّاً،
اقرأ المدخل كاملًا

القاموس المحيط

الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤٨٠
* س خ ر * * سَخِرَ * منه من باب طرب و * سُخُراً * بضمتين و * مَسْخَرَاً * بوزن مذهب وحكى أبو زيد * سَخِرَ * به وهو أردأ اللغتين وقال الأخفش سخر منه وبه وضحك منه وبه وهزئ منه وبه كل يقال والاسم * السُّخْرِيَّةُ * بوزن العشرية و * السُّخْرِيُّ * بضم السين وكسرها وقرئ بهما قوله تعالى ﴿ليتخذ بعضهم بعضا سُخريَّا﴾ و * سَخَّرَهُ * * تَسخِيرا * كلفه عملا بلا أجرة وكذا * تَسَخَّرهُ * و * التَّسْخِيرُ *
اقرأ المدخل كاملًا

تاج العروس

الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٢٬٨٦٢
سخر منه، هذه هي اللغة الفصيحة، وبها ورد القرآن. قال الله تعالى. فيسخرون منهم سخر الله منهم وقال: إن تسخروا منا فإنا نسخر منكم وقال بعضهم: لو سخرت من راضع لخشيت أن يجوز بي فعله. وقال الجوهري: حكى أبو زيد. سخرت به، وهو أردأ اللغتين، ونقل الأزهري عن الفراء: يقال: سخرت منه، ولا يقال: سخرت به، وكأن المصنف تبع الأخفش، فإنه أجازهما، قال: سخرت منه وسخرت به، كلاهما كفرح - وكذلك ضحكت منه وضحكت به،
اقرأ المدخل كاملًا

معجم لين

إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٦٬٢٧٨
سَخِرَ مِنْهُ 1 سَخِرَ مِنْهُ ذ , (Fr, Akh, S, A, Msb, K,) and بِهِ, (AZ, Akh, S, Msb, K,) like as one says ضَحِكَ مِنْهُ and بِهِ, and هَزِئَ مِنْهُ and بِهِ, (Akh, S,) but the former is the more chaste, (En-Näwawee, TA,) and is that which occurs in the Kur ix. 80, and xi. 40, [&c.,] (TA,) and J says that the latter is the worse of the two, (S,) and Fr disallows it absolutely, (TA,) aor. سَخَرَ
اقرأ المدخل كاملًا

قاموس سالمون

هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٦٠
سَخَرَ سَخَرَ A ( n. ac. سِخْرِيّ 2yi , سُخْرِيّ 3yi ), a. see II . b. ( n. ac. سَخْر 1 ), Had the wind favourable ( ship ). سَخِرَ سَخِرَ A ( n. ac. سَخْر 1 , سُخْر 3 , سُخْرَة 3t , سَخَر 4 , سُخُر 10 , مَسْخَر 17 ) a. [ Bi or Min ], Mocked, scoffed, jeered, laughed at; ridiculed, derided, made fun of. سَخَّرَ سَخَّرَ II , a. Made to work without pay; tamed; made submissive,
اقرأ المدخل كاملًا

كتاب الله

مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٦٬٣٢٤
سخر سَخَرَ - يَسْخَرُ - سُخْر- سُخْرِيّ - سُخْرِيَّّا - سَخَّرَ - يُسَخِّرُ - مُسَخَّر- مُسَخَّرة - مُسَخَّرات سَخَرَ - يَسْخَرُ + كائن + لـِ كائن: خضع قهراً بعمله وجهده لمنفعة كائن آخر اتخذ + كائن + كائناً آخر + سُخْرِيَّاَ: أخضع الآخر لإرادته فصار يستفيد من كل إمكانياته لمنفعته سُخْر: اسم فعل " سَخَرَ - يَسْخَرُ " سُخْرِي: اسم نسبة من "
اقرأ المدخل كاملًا

الصيغ(٢٢)

الجذور المجاورةالمجاورة: ٦٢ (الإجمالي: ٢٠٩)

الترتيب: مدى قوة اجتماع الجذرين في الآية نفسها مقارنةً بالمصادفة (نسبة الأرجحية لدنينغ). يُذكر عدد الآيات المشتركة في كل سطر. الأدوات مخفية افتراضيًا.
  1. قمر

    الآيات المشتركة: ٨ · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir

  2. شمس

    الآيات المشتركة: ٨ · Güneş demektir

  3. جري

    الآيات المشتركة: ٩ · Cariye yelkenli sandal demektir

  4. فلك

    الآيات المشتركة: ٦ · Fülk (kef), İğ topacı demektir

  5. ليل

    الآيات المشتركة: ٨ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…

  6. نهر

    الآيات المشتركة: ٨ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…

  7. سمي

    الآيات المشتركة: ٦ · Ad verilen

  8. بحر

    الآيات المشتركة: ٥ · Bahr deniz demektir

  9. سمو

    الآيات المشتركة: ١٠ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır

  10. لمز

    الآيات المشتركة: ٢ · Remz özel işaret demektir

  11. أجل

    الآيات المشتركة: ٤ · İcl havuz demektir

  12. رأي

    الآيات المشتركة: ٨ · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…

الآيات التي ورد فيها(٣٥)

  1. … السَّمَوَاتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَهَا ثُمَّ اسْتَوَى عَلَى الْعَرْشِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى يُدَبِّرُ الْأَمْرَ …

    Ve boyun eğdirdi

  2. … السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رِزْقًا لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ …

    Ve boyun eğdirdi

  3. … لَكُمْ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْفُلْكَ لِتَجْرِيَ فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ وَسَخَّرَ لَكُمُ الْأَنْهَارَ

    Ve boyun eğdirdi

  4. وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ

    Ve boyun eğdirdi

  5. وَسَخَّرَ لَكُمُ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ دَائِبَيْنِ وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ

    Ve boyun eğdirdi

  6. وَسَخَّرَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ وَالنُّجُومُ مُسَخَّرَاتٌ بِأَمْرِهِ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ

    Ve boyun eğdirdi

  7. وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ

    Ve boyun eğdirdi

  8. … يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ …

    Ve boyun eğdirdi

  9. يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهَارِ وَيُولِجُ النَّهَارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى ذَلِكُمُ اللَّهُ …

    Ve boyun eğdirdi

  10. … يُكَوِّرُ اللَّيْلَ عَلَى النَّهَارِ وَيُكَوِّرُ النَّهَارَ عَلَى اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى أَلَا هُوَ …

    Ve boyun eğdirdi

تحليل الجذر

تعريف الجذر والخلاصة

AlanDeğer
Kökسخر
YapıÜçlü
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerهزأ, ذلل, طوع
Zıt Kökعزز
Çekirdek Özet 1Bir varlığı direncini kırarak, zorlamayla veya kendi iradesi dışında bir amaca boyun eğdirmek, uysallaştırmak ve bedelsiz çalıştırmak
Çekirdek Özet 2Kozmik varlıkların ilahi iradeye mutlak itaati ile inkârcıların müminleri hakir görerek alaya alması
Çekirdek Özet 3Ontolojik hiyerarşide alt kademenin üst amaca hizmete bağlanması ve tekebbür temelli sahte üstünlük iddiası
Kritik Hata RiskiKökü yalnızca bireysel psikolojik bir alay veya basit bir istihza sayıp evrendeki kozmik boyun eğiş ve toplumsal iş bölümü boyutunu gözden kaçırmak

التحليل الثنائي

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
سخGevşeme, yumuşama, incelme, direncin çözülmesi ve tutuculuğun kaybolması; nitekim سخط kökünde öfke ve hoşnutsuzlukla bağın kopması, سخف kökünde ise aklın ve nesnenin dokusundaki zafiyet ve hafiflik görülür.رTitreşim, süreklilik ve yönlendirici baş olma vasfı taşıyan sesin eklenmesiyle gevşeyen direncin sürekli bir boyun eğişe, hizmete koşulmaya veya aşağılanarak tahakküm altına alınmaya dönüşmesi.

التحليل التصويري للحروف

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
سDiken, destekTutunma, direnç gösterme veya engelleme noktası
خÇit, duvar (yoğunlaşma)Harfin hırıltılı yapısı ve ayrıcı niteliğiyle sınırın delinmesi, bariyerin aşındırılması
رİnsan başı; baş, ilk, üstYönetici erk, hiyerarşik üstünlük ve hareketin yönlendirildiği merkez
سخرDikenin aşılması, koruyucu perdenin delinmesi ve başın sevkine bağlanmaNesnenin veya bireyin kendi iç direncini ve savunma duvarını kıran bir üst otoritenin, onu kendi iradesi doğrultusunda gütmesi, yönlendirmesi veya değerini düşürerek başkasına amade kılması hareketidir.

الاستعمال التاريخي والمبكر

AlanVeri
İlk fiziksel anlamBir hayvanın veya kölenin karşılıksız, zorla ve meşakkatle bir işe koşulması; rüzgârın ve akıntının gemiyi dirençsizce sürüklemesi سواخر في سواء اليم تحتفز ifadesinde olduğu gibi gemilerin boyun eğerek yürümesi.
Cahiliye şiiri kullanımıErken dönem Arap şiirinde kök, bir kişinin direncinin kırılarak başkasına bedelsiz hizmetçi kılınması veya toplum içinde zayıf görülüp hafife alınması bağlamında geçer; şair A‘şâ Bâhile’ye nispet edilen şu beyitte felaket karşısında küçümseme ve acizlik durumu bu kökle anılır: إني أتتني لسان لا أسر بها / من علو لا عجب منها ولا سخر
Erken Arapça kullanımEmevî dönemi şairi er-Râî bir beytinde kavminin durumunu hafife almadığını ve alay konusu yapmadığını şu mısralarla ifade eder: تغير قومي ولا أسخر / وما حم من قدر يقدر

المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dīvānü’l-A‘şâ.

الطبقة الاشتقاقية السامية

Arapça سخر kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde direncin kırılması, angarya, zorla çalıştırma ve küçümseme anlam ekseninde yer alır. Klasik İbranicede doğrudan üçlü ses denkliğiyle birebir aynı kökten türeyen yaygın bir fiil bulunmamakla birlikte, kökün çekirdeği zorunlu hizmet, angarya ve baş eğdirme bağlamında Süryanice şahhar köküyle kavramsal temas taşır; bu dilde de bir kimseyi bedelsiz kamu işine sürmek veya angaryaya zorlamak anlamı mevcuttur. Arapçada kök çift yönlü bir semantik genişleme yaşamıştır: Bir taraftan failin mefule boyun eğdirip onu kendi düzenine bağlaması (teshîr), diğer taraftan bir kimseyi aklen ya da toplumsal mevkice zayıf ve işe yaramaz sayıp eğlence ve hakaret konusu yapması (sühriyye) yerleşmiştir. Her iki eksende de ortak semantik matris, karşıdakinin kendi özerkliğini yitirmesi ve üst bir iradenin tahakkümü altına girmesidir.

درجة الثقة Güçlü

المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Brockelmann Lexicon Syriacum.

التحليل الاشتقاقي

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönBoyun eğdirme, angaryaya koşma ve alayNesnenin direncini kırarak onu kendi faydasına amade kılma; aynı kökten gelen alay anlamı da kişinin ciddiyetini ve saygınlığını kırarak onu zayıf düşürme hareketidir.Kesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiSüryanice angarya ve zorunlu hizmet kökleriBir kimseyi ücret veya karşılık vermeksizin mecburi hizmete sevk etme nosyonu Doğu ve Batı Sami havzasında idari ve hukuki bir terim olarak paylaşılır.Güçlü
Daha geniş dilsel ilişkiVeri bulunamadıSami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda düzenli ses denkliğine sahip doğrudan bir kök tespiti yapılamamıştır.Veri bulunamadı

المصدر Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab.

الجذور الشقيقة (التقاليب)

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
سخرAnlamlıBoyun eğdirmek, angaryaya koşmak, alay etmekDirenci kırarak iradeye bağlamak veya küçümsemekHedef kök; Kur'an'da geçer
سرخKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir
خسرAnlamlıEksilmek, kaybetmek, ziyana uğramakSermayenin veya varlığın elden çıkması, hüsranKur'an'da geçer; değerin eksilmesi yönüyle zımni ilişki taşır
خرسAnlamlıDilsiz olmak, susmak, taş kesilmekKonuşma yetisinin veya sesin kaybolmasıKur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir
رسخAnlamlıSabit olmak, kökleşmek, derine inmekBir şeyin yerinde kımıldamayacak şekilde yerleşmesiKur'an'da geçer; zıt dinamizmle sevk edilmeye karşı durmayı çağrıştırır
رخسKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıVeri bulunamadıKur'an'da geçmez; sözlüklerde mühmel kabul edilir

الجذور المجاورة والجذر المضاد

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
سخرMerkezİtaate alma, bedelsiz çalıştırma, alay etmeBir varlığı dirençsiz kılıp iradeye bağlama veya küçümseyerek hakir görmeHem ontolojik bir zorunluluğu hem de ahlaki bir sapmayı ifade eden çift yönlü merkez kök
هزأKomşuİstihza, alayهزأ doğrudan söz ve jestle hafife almayı gösterirken, سخر muhatabı ezme, acizliğini ortaya çıkarma ve onu bir nesne gibi kullanma kastı taşırKur'an'da alay anlamında birbirinin yerine veya birbirini pekiştirici olarak kullanılır
ذللKomşuUysallaşma, boyun eğme, zilletذلل daha çok varlığın kendi iç yumuşaklığı ve boyun eğiş hali iken, سخر dış bir failin onu zorla veya kanunla tasarrufu altına almasıdırİlahi yasaya boyun eğdirilen nesnelerin uysal tabiatını anlatır
طوعKomşuİtaat, gönüllü uyumطوع isteyerek ve gönüllü uyumu içerirken, سخر failin gücü karşısında direncin kırılmasıyla gerçekleşen cebri veya ontolojik itaattirVarlıkların yaratılış gayesine hizmete bağlanması
عززZıtÜstünlük, boyun eğmeme, güçعزز hiçbir dış müdahaleye boyun eğmeyen, mağlup edilemeyen ve zelil kılınamayan izzet halidir; سخر kökünün gerektirdiği itaat ve zilletin tam karşıtıdırBir varlığın tasarruf altına alınamaz oluşu

مقابلات المعنى في لغات أخرى

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaسخرBoyun eğdirmek, hizmete koşmak, alay etmekVarlığı kendi iradesine amade kılma ve küçümseme anlamlarını bir arada taşırKesin
LatinceSubiugare, irridereBoyun eğdirmek, alay etmekSubiugare boyun eğdirmeyi, irridere ise gülünç bulup alaya almayı karşılar; iki anlam tek kökte birleşmezGüçlü
İngilizceSubjugate, mock, derideTabi kılmak, alay etmekSubjugate ontolojik veya siyasi tahakkümü; mock ve deride ise alay fiilini verirGüçlü
AlmancaUnterwerfen, verspottenBoyun eğdirmek, alay etmekUnterwerfen bir gücün altına sokmayı; verspotten hafife alıp eğlenmeyi ifade ederGüçlü
FransızcaAssujettir, se moquerTabi kılmak, alay etmekAssujettir tabi kılma ve bağımlı hale getirmeyi; se moquer alay etmeyi karşılarGüçlü

المصدر Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden Deutsches Universalwörterbuch.

الوجوه والنظائر

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
فَعَّلَ kalıbı (سَخَّرَ, يُسَخِّرُ)Kozmik boyun eğdirme ve hizmete vermeGüneşin, ayın, gecenin, rüzgârın ve denizin ilahi nizam içinde insanın faydasına amade kılınması; Râ‘d 13:2, Nahl 16:12, Câsiye 45:13
فَعِلَ kalıbı (سَخِرَ, يَسْخَرُ)Küçümseme, alay etme ve eğlenceye almaİnkârcıların peygamberleri ve müminleri dünyevi zayıflıkları sebebiyle hakir görmesi; Bakara 2:212, Hûd 11:38, Tevbe 9:79
İsmi meful çoğul (مُسَخَّرَاتٍ)İlahi yasalara amade kılınmış varlıklarGökteki kuşların, bulutların veya gök cisimlerinin kendi başlarına buyruk olmayıp ilahi emre bağlı hareket etmeleri; A‘râf 7:54, Nahl 16:79
İsim formu (سِخْرِيًّا)Toplumsal iş bölümü ve hizmet bağıİnsanların birbirinin işini görmesi, maişet dengesi için birbirine muhtaç ve amade kılınması; Zuhruf 43:32
İsim formu (سُخْرِيًّا / سِخْرِيًّا)Alay ve eğlence konusu edinmeİnkârcıların müminleri dünyada alay konusu haline getirmesi ve bu sebeple zikri unutmaları; Mü’minûn 23:110, Sâd 38:63

سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamKozmoloji ve ilahi kudretTabiatın kendi başına fail mi olduğu yoksa ilahi iradeye mutlak boyun eğmiş (müsahhar) bir vasıta mı sayılacağı meselesiTabiat kanunlarının zorunlu değil, Allah’ın teshiriyle yürüyen imkânlar alanı olması
FıkıhHaksız angarya ve iş akitleriBir kimseyi ücretini vermeksizin zorla çalıştırmanın (suhre/istishâr) haramlığı ve kamu yararı adına mecburi hizmet sınırlarıKarşılıksız emeğin yasaklanması ve adil iş sözleşmesi zorunluluğu
TefsirZuhruf 43:32 ve Mü'minûn 23:110 kıraatleriسِخْرِيًّا kelimesinin esre ve ötre okunuşlarına göre iş bölümü (hizmete alma) ile alay etme arasındaki anlam ayrışmasıKıraat farkının toplumsal tabakalaşma ile ahlaki zaaf arasındaki bağı aydınlatması
HadisKul hakkı ve ahlakİnsanlarla alay etmenin, onları küçük düşürmenin ve güçsüzleri ücretsiz hizmete zorlamanın nehyedilmesiKibrin dışa vurumu olan istihzanın ve haksız tahakkümün kınanması

تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniYaratılış ve tevhidKozmik itaatVarlıkların Allah’ın emrine teslimiyetiTabiat varlıkları bağımsız birer tanrı değil, ilahi iradenin hizmetkârıdırKesin
İlmiTabiat düzeniDeterminizm ve yasallıkEvrenin araştırılabilir ve ölçülebilir kılınmasıTeshir edilen tabiat, keyfi davranmadığı için insan aklı tarafından kavranabilir ve teknolojiye dönüştürülebilirKesin
SiyasiYönetim ve meşruiyetTahakküm ve angaryanın reddiGüçlünün zayıfı ezmesini engellemeSiyasi iktidar tebaayı bedelsiz köle (suhre) kılamaz; otorite ilahi adalet sınırlarında teshir meşruiyeti bulurGüçlü
İktisadiİş bölümü ve istihdamKarşılıklı bağımlılıkSosyal sınıfların birbirine hizmet üretmesiZuhruf 43:32 uyarınca hiç kimse tek başına yetinemez; zenginlik ve kabiliyet farkları birbiriyle yardımlaşma ve istihdam düzeni kurarKesin

التماثل في العلوم العددية والإنسانية

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerDış kuvvete bağımlı kısıtlı sistemler (Holonomik kısıtlar ve zorlanmış dinamik)Fizikte serbest hareket eden bir parçacığın dış bir potansiyel alan veya kısıtlayıcı denklemle belirli bir yörüngeye mecbur edilmesi; sistemin kendi iç direncinin dış kuvvet tarafından kırılarak amaca uygun yönlendirilmesi teshir mantığıyla birebir örtüşür.Güçlü
Beşeri bilimlerToplumsal iş bölümü ve yabancılaşma (Durkheim ve Weber)Sosyolojide bireylerin uzmanlaşarak birbirlerinin ihtiyaçlarını karşılamak üzere sisteme entegre olması (organik dayanışma); bu ilişkinin istismara dönüşerek bir sınıfın diğerini nesneleştirmesi ve alay/tahakküm konusu yapması.Güçlü

التضييق الخاطئ وخطر الخطأ

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü sadece sözlü alay, eğlenme veya psikolojik bir küçümseme olarak daraltıp, kavramın kozmolojik nizamı ve sosyo-ekonomik iş bölümünü kuran ana sütun olduğunu göz ardı etmek.
Kur'an içi daha geniş anlamKur'an'da teshir, göklerin, yerin, denizlerin ve hayvanların insanın istifadesine verilerek ontolojik bir lütuf kılınması; toplumda ise insanların derecelenerek birbirinin emeğine muhtaç edilmesidir.
Yanlış anlamanın doğuracağı hataTabiat ayetlerini sadece seyirlik birer mucize sanıp bilimsel keşif ve istifadeye açılan kanuniyet zeminini (teshir) ıskalamak; toplumsal hiyerarşiyi ise ontolojik bir üstünlük sayarak zayıfları alaya alan müstekbir mantığına kaymak.

خلاصة موجَّهة لفهم القرآن

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Varlık hiyerarşisini doğru kavramayı sağlar; tabiatın ilahi emre amadeliğini (teshir) gösterirken, insanın insan üzerindeki haksız tahakkümünü ve tekebbür kaynaklı alayını (istihza) aynı kök üzerinden deşifre eder.
Hangi ayet groupsunda belirleyicidir?Kozmik nimetlerin sayıldığı tevhid ve şükür ayetlerinde (Râ‘d, Nahl, Câsiye) ve peygamberlerin tebliğine karşı inkârcı zümrelerin psikolojik direncini anlatan kıssalarda (Hûd, Enbiyâ, Mü’minûn).
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?Tabiatın insana kendiliğinden boyun eğdiği vehmini kırarak mülkün gerçek sahibini hatırlatır; ayrıca zenginlik veya güç sebebiyle insanları hakir görüp alay eden zihniyetin aslında ontolojik bir körlük içinde olduğunu gösterir.

التركيب النهائي والنموذج الرياضي

  • Somut anlamBir varlığın mukavemetini kırarak zorla veya karşılıksız bir işe koşmak, gemiyi rüzgârın sevkine terk etmek ve zayıf görüleni eğlenceye almak.
  • Soyut anlamBir iradenin başka bir varlık üzerindeki ontolojik veya ahlaki üstünlük iddiasıyla onu kendi amaçlarına tabi kılması veya değersizleştirerek tahakküm kurması.
  • Sistematik karşılıkKozmolojide tabiattaki nedensellik ve yasallığın ilahi iradeye mutlak teslimiyeti; sosyolojide ise zorunlu iş bölümü ve bu iş bölümünün ahlaki zaafla istismara uğraması.
  • LaTeX modeliΦ(A,B)={x∈B∣∇fA(x)=0∧μ(B)≺μ(A)}  ⟹  Ψ(B)→Ω(A)
  • LaTeX açıklamasıFormülde A üst iradeyi veya sistemi, B ise tabi kılınan nesne veya zümreyi temsil eder. Φ(A,B) teshir ve boyun eğdirme bağıntısıdır. B kümesindeki her x elemanının kendi bağımsız hareket eğilimi veya direnci ∇fA(x)=0 ile sıfırlanmış ve B varlığının özerklik seviyesi μ(B), A varlığının gücü karşısında μ(B)≺μ(A) şeklinde zayıf düşürülmüştür. Bu durumun doğal sonucu olarak tabi olanın bütün fonksiyonel çıktısı Ψ(B), üst iradenin belirlediği amaca Ω(A) yönlendirilmektedir. Hem tabiatın insana amade kılınması hem de inkârcıların müminleri aşağı görerek kendi hiyerarşilerine hapsetme girişimi bu asimetrik bağıntıyla modellenir.
النسخة النصية (لأدوات الذكاء الاصطناعي)فهرس الجذور حسب الحروف: س