سرج
س - ر - ج
جذر- الورود: ٤
- الآيات: ٤
- الصيغ: ٢
- المعاجم: ١٣
Kandil demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Kandil demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٢٬٤٣٥باب الجيم والسين والراء معهما
ج س ر، س ج ر، ر ج س، س ر ج مستعملات
جسر:
الجَسرُ والجِسرُ القِنطَرةُ ونحوه مما يعبر عليه.
ورجل جَسرٌ أي جسمٌ جَسورٌ شُجاعٌ.
وناقة جَسرَةٌ: ماضية، وقلَّ ما يقال: جملٌ جَسرٌ.
وقد جَسرَ يَجسُرُ جُسُوراً. ولأن فلاناً ليُجسِّرُ فلاناً أي يُشجِّعُه.
سجر:
سَجَرتُ التنُّور أسجُرُه سجراً، والسَّجُورُ اسم للحطب.
والمِسجَرَة: الخَشَبةُ التي يُساط بها السَّجُورُ في التنُّور،
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٢٢٣السَرْجُ معروف. وقد أَسْرَجْتُ الدابة. والسراج معروف، وتسمَّى الشمسُ سرجا. والمَسْرَجَةُ بالفتح: التي فيها الفتيلة والدُهن. والسُرْجوجَةُ: الطبيعة والطريقة. قال الأصمعي: إذا استوتْ أخلاقُ الناس قيل: هم على سُرْجوجَةٍ واحدة.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٩٬٥٧٤ج س ر
جسر ، جرس ، سرج ، سجر ، رجس : مستعملة .
جسر : قال الليث : الجَسْرُ ، والجِسْرُ : لُغتانِ وهو القَنْطَرَةُ ونحوُه مِمَّا يُعْبَرُ عليه .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : رَجُلٌ جَسْرٌ إذا كانَ طَوِيلاً ضَخماً ، ومنهُ قيلَ للنَّاقَةِ : جَسْرَةٌ ، وقال ابنُ مُقْبِلٍ :
هَوْجَاءُ مَوْضِعُ رَحْلِها جَسْرُ
أي ضَخْمٌ .
وقال الليث : ناقةٌ جسرةٌ إذا كانت ماضِيَةً ، قلّما يقالُ جَمَلٌ جسرٌ .
ورجلٌ جَسْرٌ :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬١٥٩(باب السين والراء وما يثلثهما)
(سرط) السين والراء والطاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على غَيبة في مَرٍّ وذَهاب. من ذلك: سَرَطْتُ الطّعام، إذا بَـلعْته؛ لأنَّه إذا سُرِطَ غاب. وبعضُ أهل العلم يقول: السِّراط مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ الذاهبَ فيه يغيب غيبةَ الطعام المُستَرَط. والسِّرِطْراط على فِعِلاّل([1]): الفالوذُ؛ لأنَّه يُستَرط. والسُّراطُ: السّيف القاطع الماضِي في الضَّريبة. قال الهذليّ([2]) يصف سيفاً:
(باب السين والراء وما يثلثهما) (سرط) السين والراء والطاء أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على غَيبة في مَرٍّ وذَهاب. من ذلك: سَرَطْتُ الطّعام، إذا بَـلعْته؛ لأنَّه إذا سُرِطَ غاب. وبعضُ أهل العلم يقول: السِّراط مشتقٌّ من ذلك، لأنَّ الذاهبَ فيه يغيب غيبةَ الطعام المُستَرَط. والسِّرِطْراط على فِعِلاّل([1]): الفالوذُ؛ لأنَّه يُستَرط. والسُّراطُ: السّيف القاطع الماضِي في الضَّريبة. قال الهذليّ([2]) يصف سيفاً: كلون المِلح ضربتُه هَبِيرٌ *** يُتِرُّ اللَّحمَ سَقّاطٌ سُراطِي([3])(سرع) السين والراء والعين أصل صحيح يدلُّ على خلاف البطء. فالسَّريع: خلاف البطيء. وسَرْعَان([4]) النَّاس: أوائِلهم الذين يتقدمون سِراعاً. وتقول العرب: لَسَرْعان([5]) ما صنعتَ كذا، أي ما أسرع ما صَنَعتَه. وأما السَِّرْع من قُضبان الكرْم، [فهو] أسرعُ ما يطلُعُ منه. ومثله السَّرَعْرَع، ثم يشبَّه به الإنسان الرَّطِيب الناعم. (سرف) السين والراء والفاء * أصلٌ واحدٌ يدلُّ على تعدِّي الحدّ والإِغفالِ أيضاً للشيء. تقول: في الأمر سرَفٌ، أي مجاوزَةُ القدر. وجاء في الحديث: "الثالثة في الوضوء شَرف، والرَّابعة سَرف". وأمّا الإِغفال فقول القائل: "مررتُ بكم فَسرِفتكم"، أي أغفلتكم. وقال جرير: أعطَوْا هُنيدَةَ يحدُوها ثمانيةٌ *** ما في عطائِهم مَنٌّ ولا سَرَفُ([6])ويقولون إنَّ السَّرَف: الجهل. والسَّرِف: الجاهل. ويحتجُّون بقول طرفة: إنّ امرأً سرِف الفؤادِ يَرَى *** عسلاً بماء سحابةٍ شَتْمِي([7])وهذا يرجع إلى بعض ما تقدَّم. والقياس واحد. ويقولون: إنَّ السَّرفَ أيضاً الضَّرَاوة. وفي الحديث: "إنَّ للحم سَرَفَاً كسَرف الخَمْر"، أي ضَرَاوة. وليس هذا بالبعيد من الكلمة الأولى. ومما شذَّ عن الباب: السُّرْفة: دويْبَّة تأكل الخشَب. ويقال سَرَفت السُّرْفةُ الشَّجرَة سَرْفاً، إذا أكلَتْ ورقها، والشجرةُ مسروفة. يقال إنَّها تبني لنفسها بيتاً حسناً. ويقولون في المثل: "أصنَعُ من سُرْفة([8]) ". (سرق) السين والراء والقاف أصلٌ يدلُّ على أخْذ شيء في خفاء وسِتر. يقال سَرَقَ يَسْرق سَرِقَةً. والمسروق سَرَقٌ. واستَرَقَ السَّمع، إذا تسمَّع مختفياً. ومما شذَّ عن هذا الباب السَّرَق: جمعَ سَرَقة، وهي القطعة من الحرير. (سرو) السين والراء والحرف المعتل بابٌ متفاوت جداً، لا تكاد كلمتان منه تجتمعان في قياسٍ واحد. فالسَّرو: سخاءٌ في مروءَة؛ يقال سَرِي وقد سَرُو. والسَّرْو: محلّة حمير. قال ابن مقبل: بِسَرْوِ حِميرَ أبوالُ البِغَال به *** أنّى تسدّيتِ وهناً ذلك البِينَا([9])والسَّرْو: كشْف الشّيءِ عن الشيء. سَرَوت عنّي الثوبَ أي كَشفتُهُ. وفي الحديث في الحَسَاء([10]): "يَسْرُو عن فؤاد السَّقِيم([11])" أي يكشف. وقال ابن هَرْمة: سَرَى ثَوبَه عنك الصِّبا المتخايلُ *** وقَرَّبَ للبَينِ الحبيبُ المزايلُ([12])ولذلك يقال سُرِّيَ عنه. والسِّروة: دويْبَّة([13])، يقال أرض مسرُوّة، من السِّروة إذا كثُرت بالأرض. والسَّاريَة: الأسطُوانة. والسُّرَى: سير اللَّيل، يقال سَرَيْت وأسريت. قال: * أَسْرَتْ إِليكَ ولم تكن تَسْرِي([14]) * والسَّراء: شجرٌ. وسَرَاة الشيء: ظَهْره. وَسَراة النَّهار: ارتفاعُهُ. وهذا الذي ذكرناه بعيدٌ بعضُهُ من بعض، فلذلك لم نحمله على القياس. وإذا همز كان أبعد، يقال سرأت الجرادة: ألقَتْ بيضَها. فإذا حان ذلك منها قيل: أسرأتْ. (سرب) السين والراء والباء أصلٌ مطرد، وهو يدلُّ على الاتّساع والذهاب في الأرض. من ذلك السِّرْب والسُّرْبة، وهي القطيع من الظِّباء والشاء. لأنَّه ينسرب في الأرض راعياً. ثمَّ حُمل عليه السِّرب من النِّساء. قالوا: والسرْب بفتح السين، أصله في الإبل. ومنه تقول العرب للمطلَّقة: "اذهبي فلا أنْدَهُ سَرْبَك"، أي لا أردُّ إبلَك، لتذهب حيث شاءت. فالسِّرب في هذا الموضع: المال الرّاعي. وقال أبو زيد: يقال خلِّ سرْبه، أي طريقه يذهب حيث شاء. وقالوا: يقال أيضاً سِرْب بكسر السين. ويُنشَد بيت ذي الرّمّة: * خَلَّى لها سرْبَ أُولاَهَا([15]) * وقال: يعني الطريق. ويقال انسرَبَ([16]) الوحشيُّ في سربه. ومن هذا الباب: السَّرَب والسَّرِب، وهو الماء السائل من المزادة، وقد سَرِبَ سَرَباً. قال ذو الرّمة: ما بال عَينِكَ منها الماءُ ينسكبُ *** كأنّه من كُلَى مَفْرِيّةٍ سَرَبُ([17])بفتح الراء وكسرها. ويقال : سَرَّبت القربةَ، إذا جعلتَ فيها ماءً حتى ينسدّ الخَرْز. والسَّرْب: الخَرْز؛ لأن الماء ينسرب منه، أي يخرج. والسارب: الذَّاهب في الأرض. وقد سَرَب سروباً. قال الله جلَّ ثناؤه: ﴿وَسَارِبٌ بِالنَّهار﴾[الرعد 10]. قال الشاعر: أنّى سَرَبْتِ وكنتِ غيرَ سروبِ *** و*تُقَرِّبُ الأحلامُ غيرَ قريبِ([18])والمَسْرَبة: الشّعر النابت وسط الصدر، وإنما سمِّي بذلك لأنَّه كأنه سائل على الصدر جارٍ فيه. فأمّا قولهم:آمِنٌ في سِرْبِه، فهو بالكسر، قالوا: معناه آمنٌ في نفسه. وهذا صحيح ولكن في الكلام إضماراً، كأنه يقول: آمِنَة نفسه حيث سَرِب، أي سعى. وكذلك هو واسع السِّرب؛ أي الصدر. وهذا أيضاً بالكسر. قالوا: ويراد به أنّه بطيء الغضب. وهذا يرجع إلى الأصل الذي ذكرناه. يقولون: إنَّ الغضب لا يأخذ فيَقْلَق؛ وينسدّ عليه المذاهب. (سرج) السين والراء والجيم أصلٌ صحيح يدلُّ على الحسن والزّينة والجمال. من ذلك السِّراج، سمِّي لضيائه وحُسْنه. ومنه السرج للدّابّة. هو زينته. ويقال سَرَّج وجهَه، أي حَسَّنه، كأنه جعله له كالسِّراج. قال: * وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا([19]) * ومما يشذُّ عن هذا قولُهم للطَّريقة: سُرْجُوجَة. (سرح) السين والراء والحاء أصلٌ مطّرد واحد، وهو يدلُّ على الانطلاق. يقال منه أمر سريح، إذا لم يكن فيه تعويق ولا مَطْل. ثمَّ يحمل على هذا السَّراح وهو الطَّلاق؛ يقال سَرَّحت المرأةَ. وفي كتاب الله تعالى: ﴿أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ﴾ [البقرة 231]. والسُّرُح: النّاقة السريعة. ومن الباب المنْسرح، وهو العريانُ الخارج من ثيابه. والسَّرْح: المال السَّائم. والسارح: الرَّاعي. ويقال السَّارح: الرجل الذي لـه السَّرْح. وأمَّا الشجرة العظيمة فهي السَّرْحة، ولعلَّه أن يكون شاذاً عن هذا الأصل. ويمكن أن تسمَّى سَرْحة لانسراح أغصانها وذَهابها في الجهات. قال عنترة: بَطلٍ كأنّ ثيابَه في سرحَةٍ *** يُحذَى نِعالَ السِّبتِ ليس بتَوأَمِ([20])ومن الباب السِّرحانُ: الذِّئب، سمِّي به لأنَّه ينسرح في مَطالبه. وكذلك الأسدُ إذا سُمِّي سِرحانا. وأما السَّريحة فقطعةٌ من الثِّياب. (سرد) السين والراء والدال أصلٌ مطّرد منقاس، وهو يدلُّ على تَوالِي أشياء كثيرةٍ يتّصل بعضُها ببعض. من ذلك السَّرْد؛ اسمٌ جامعٌ للدروع وما أشبهها من عمل الحَِـلَق. قال الله جلَّ جلالُه، في شأن داود عليه السلام: ﴿وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ﴾ [سبأ 11]، قالوا: معناه ليكنْ ذلك مقدَّراً، لا يكونُ الثَّقْب ضيّقاً والمِسمارُ غليظاً، ولا يكون المسمار دقيقاً والثقب واسعاً، بل يكون على تقدير. قالوا: والزّرَّاد إنّما هو السّرّاد. وقيل ذلك لقُرب الراء من السين. والمِسْرَد: المِخْرز: قياسُه صحيح. --------------ـــــ ([1]) كذا. وصواب وزنه "فعلعال". ([2]) وهو المتنخل الهذلي كما في اللسان (سرط). وقصيدته في القسم الثاني من مجموعة أشعار الهذليين 89 ونسخة الشنقيطي 47. ([3]) جاء "سراطي" على لفظ النسب وليس بنسب، يقال سيف سراط وسراطي، كما يقال أحمر وأحمري. ([4]) يقال بفتح السين، وبالتحريك أيضاً. ([5]) يقال هذا بالفتح وبفتح فضم، وبالكسر. ([6]) ديوان جرير 389 واللسان (سرف). ([7]) ديوان طرفة 61 واللسان (سرف). ([8]) انظر الحيوان (1: 220/ 2 : 147/ 6: 385/ 7: 10). ([9]) سبق البيت في مادة (بول، بين). ([10]) في الأصل: "الحياء"، صوابه من اللسان (19: 105). ([11]) في اللسان: "إنّه يرتو فؤاد الحزين، ويسرو عن فؤاد السقيم". ([12]) البيت في اللسان (سرا). قرب، أي قرب الرواحل. اللسان: "ووَدَّعَ". ([13]) هي الجرادة أول ما تكون وهي دودة. ([14]) لحسان بن ثابت في ديوانه 168 واللسان (19: 103). وصدره: * حي النضيرة ربة الخدر * ([15]) البيت بتمامه كما في الديوان 586 واللسان (سرب، همم): خلّى لها سرب أولاها وهيجها *** من خلفها لاحق الآطال همهيم ([16]) في الأصل: "السرب" صوابه من المجمل واللسان. ([17]) ديوان ذي الرمة ص 1 ـ وهو أول بيت في ديوانه ـ واللسان (سرب). وفي الأصل: "عينيك". ([18]) البيت لقيس بن الخطيم في ديوانه 5 واللسان (سرب). ([19]) للعجاج في ديوانه 8 واللسان (رسن، سرج). والمرسن، كمجلس ومنبر، أصله موضع الرسن من أنف الفرس، ثم كثر حتى قيل مرسن الإنسان، أي أنفه. ([20]) البيت من معلقته المشهورة.
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٥٠- السراج: الزاهر بفتيلة ودهن، ويعبر به عن كل مضيء، قال: ﴿وجعل الشمس سراجا﴾ [نوح/16]، ﴿سراجا وهاجا﴾ [النبأ/13]، يعني: الشمس. يقال: أسرجت السراج، وسرجت كذا: جعلته في الحسن كالسراج، قال الشاعر:
*وفاحما ومرسنا مسرجا*
(الرجز للعجاج في ديوانه ص 361؛ والمجمل 2/294؛ واللسان (سرج) ؛ وأمالي القالي 2/240؛ وسر الفصاحة ص 70)
والسرج: رحالة الدابة، والسراج صانعه.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٩٣س ر ج
أسرج السراج وهو الزاهر ووضع المسرجة على المسرجة: المكسورة التي فيها الفتيلة والمفتوحة التي توضع عليها وكأن في وجهه السرج.
والسيوف السريجية.
قال يصف خيلاً: كرامـاً أبـت أربابهـا أن تبيعها وباعوا السريجيات والأسل السمرا وفرس ملجم مسرج.
ومن المجاز: سرج الله تعالى وجهه: حسنه وبهجه ووجه مسرج.
والشمس سراج النهـار.
والهدى سراج المؤمنين ومحمد رسول الله صلى الله تعالى عليه
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢٬٥٠٧السَّرْجُ: رحل الدابة، معروف، والجمع سُروج. وأَسْرَجَها إِسراجاً: وضع عليها السرج.
والسَّرّاجُ: بائع السُّروجِ وصانعها، وحرفته السَّرَاجَةُ. والسِّراجُ: المصباح الزاهر الذي يُسْرَجُ بالليل، والجمع سُرُجٌ. والمِسْرَجَةُ: التي فيها الفتيل. وقد أَسْرَجْتُ السِّرَاجَ إِسْراجاً. والمَسْرَجَةُ، بالفتح: التي يجعل عليهيا المِسْرَجَةُ. والشمس سِراجُ النهار، والمَسْرَجَةُ، بالفتح
(* وبالكسر أَيضاً كما
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ١٣٦* س ر ج * * السَّرْجُ * الرحل وقد * أسْرَجْتُ * الدابة و * السِّرَاجُ * المصباح و * المَسْرَجَةُ * بوزن المتربة التي فيها الفتيلة والدهن
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٣٬٧٢٧السراج ، بالكسر :م ، أي معروف، وهو المصباح الزاهر الذي يسرج بالليل، جمعه سرج. وقد أسرجت السراج: إذا أوقدته.
والمسرجة، بالفتح: التي يوضع فيها الفتيلة والدهن.
وقال شيخنا نقلا عن بعض أهل اللغة: السراج: الفتيلة الموقدة، وإطلاقه على محلها مجاز مشهور.
قلت: وفي الأساس: ووضع المسرجة على المسرجة. المكسورة، التي فيها الفتيلة، والمفتوحة، التي توضع عليها. انتهى. وقد أغفله المصنف.
وفي الحديث: عمر
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٩٬٤٩٧سَرَجَ
1 سَرَجَ ذ , (O, K,) aor. سَرُجَ , (K,) inf. n. سَرْجٌ, (TK,) (assumed tropical:) He lied; as also سَرِجَ, (O, K,) aor. سَرَجَ ; (K;) but the latter is outweighed [in authority]; (TA;) like سَدَجَ: (O:) and so ↓ سرّج: (TA:) and شَرَجَ. (O and K * in art. شرج.) You say, ↓ تَكَلَّمَ فُلَانٌ بِكَلِمَةٍ فَسَرَجَ عَلَيْهَا بِأُسْرُوجَةٍ (assumed tropical:) [Such a one spoke a word, or sentence,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٣٨سَرَجَ
سَرَجَ U ( n. ac. سَرْج 1 ),
a. Lied.
b. Plaited the hair ( woman ).
سَرِجَ
سَرِجَ A ( n. ac. سَرَج 4 ),
a. Was beautiful, comely, handsome.
b. Lied.
سَرَّجَ
سَرَّجَ II ,
a. Beautified, embellished, adorned.
b. Plaited ( hair ).
c. Sewed, stitched, ran up.
أَسْرَجَ
أَسْرَجَ IV ,
a. Saddled.
b. Lit ( lamp ).
سَرْج
سَرْج 1 , ( pl. سُرُوْج 27 ),
a. Saddle.
مَسْرَجَة
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ١٠٬٩٠٣سرج
سَرَجَ - يَسْرُجُ (سَرِجَ - يَسْرَجُ) - سِرَاج
سَرَجَ - يَسْرُجُ (سَرِجَ - يَسْرَجُ) + الكائن أو الشيء: يتقد ويضيء
سِراج: على وزن " فـِعال" اسم فعل مبالغة بمعنى مفعول من " سَرَجَ - يَسْرُجُ ": اسم آلة منه: التي تتقد وتضيء: وهو اصطلاحاً السراج المعروف: وهو المصباح الذي يضيء باحتراق زيت أو دهن أو وقود، والمؤلف من حامل هو السرج، ومن فتيل ومن
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٠ (الإجمالي: ١٤)
- نور
الآيات المشتركة: ٣ · Ateş demektir
- قمر
الآيات المشتركة: ٢ · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- وهج
الآيات المشتركة: ١ · Parıldayan ateş demektir
- جعل
الآيات المشتركة: ٣ · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
- برج
الآيات المشتركة: ١ · Bir yapının en yüksek yeri demektir
- برك
الآيات المشتركة: ١ · Birkan yanardağ demektir
- شمس
الآيات المشتركة: ١ · Güneş demektir
- أذن
الآيات المشتركة: ١ · Kulak demektir
- دعو
الآيات المشتركة: ١ · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
- سمو
الآيات المشتركة: ١ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
الآيات التي ورد فيها(٤)
تَبَارَكَ الَّذِي جَعَلَ فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَجَعَلَ فِيهَا سِرَاجًا وَقَمَرًا مُنِيرًا
Kandil
وَجَعَلَ الْقَمَرَ فِيهِنَّ نُورًا وَجَعَلَ الشَّمْسَ سِرَاجًا
Kandil
وَجَعَلْنَا سِرَاجًا وَهَّاجًا
Kandil
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | سرج |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | صبح, نور, ضوء |
| Zıt Kök | ظلم |
| Çekirdek Özet 1 | Yağ ve fitille beslenerek parlayan, karanlığı yarıp etrafını aydınlatan ve güzelleştiren odaklanmış ışık kaynağı |
| Çekirdek Özet 2 | Kendi özünden ürettiği parlaklıkla çevresini bütünüyle aydınlatan kozmik (güneş) veya nebevî (elçi) hidayet kaynağı |
| Çekirdek Özet 3 | Karanlık ve belirsizlik içinde yön bulmayı sağlayan, tükenmeyen bir enerjiyle hakikati görünür kılan aydınlatma merkezi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir aydınlatma aracına indirgeyerek güneşin ve elçinin bizzat aydınlatıcı ve yol gösterici işlevini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| سر | Gizlilikten açığa çıkma, akışkan bir yayılma, uzama ve kendi içinde bir hat boyunca hareket etme; bu hareket سرب kökünde akıp gitme, سرح kökünde serbestçe yayılma, سرد kökünde ardışık dizilme ve سري kökünde geceleyin yürüme anlamlarında somutlaşır. | ج | Çekirdeğin taşıdığı akış ve yayılma hareketine toplama, derleme ve odaklanmış bir yoğunluk katarak, enerjinin veya güzelliğin belirli bir merkezde toplanıp dışarıya doğru güçlü bir parlaklık halinde yayılmasını sağlar. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| س | Diken, destek | Işığın veya enerjinin tutunduğu, üzerine kurulduğu fitil ve dayanak noktasını temsil eder. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Işığın en üst noktadan yayılmasını, aydınlatıcı kaynağın merkeziliğini ve görünürlüğünü simgeler. |
| ج | Değnek, deve; taşıma, yol alma, toplama | Üretilen ışığın karanlık mesafeleri aşarak uzaklara taşınmasını ve aydınlığı bir hat boyunca yaymasını ifade eder. |
| سرج | Bir dayanak üzerinden yükselen enerjinin karanlığı yararak mesafelere taşınması | Fitil ve yakıt zeminine tutunan ışık merkezinin en üst seviyede parlayarak karanlık içinde yön ve aydınlık üretme hareketini gösterir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağ ve fitil vasıtasıyla tutuşturulan kandil; ayrıca binek hayvanının sırtına konularak onu güzelleştiren ve biniciye denge sağlayan eyer. Her iki kullanımda da donanım, güzellik ve belirginlik esastır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde parlaklık ve düzgünlük teşbihi olarak yer alır. El-Accâc recezinde sevgilinin burnunun düzgünlüğünü ve ışıltısını överken bu kökten türeyen vasfı kullanır: وفاحِماً ومَِـرْسَِـنَاً مُسَرَّجا |
| Erken Arapça kullanım | Kök klasik kullanımda hem geceyi aydınlatan kandil hem de at üzerine vurulan süslü eyer için kullanılmış; yüzün parıldaması ve sevinçten ışıldaması da سرج الله وجهه ifadesiyle mecazen anlatılmıştır. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça سرج kökünün temel isim türevi olan سراج biçimi, Sami dil coğrafyasında kandil ve lamba anlamıyla yaygın bir kullanıma sahiptir. İbranicede Talmudik dönemde görülen שרגא ve Süryanicede kandil, meşale veya ışık kaynağı anlamına gelen ܫܪܓܐ biçimleri, kökün Doğu Akdeniz havzasında ortak bir aydınlatma aracını adlandırdığını gösterir. Filolojik tartışmalarda bu kelimenin erken dönemde Orta Farsçadaki çırağ kelimesiyle temas halinde gelişen bir ödünçleme mi yoksa Sami dillerinin kendi iç morfolojik gelişimi mi olduğu üzerinde durulmuştur. Arapçada ise kök, yalnızca bir aracı adlandırmakla kalmamış; eyer, kılıç parıltısı ve yüzün ışıldaması gibi geniş bir somut ve mecazi türetim alanına kavuşarak diliçi kökleşmesini tamamlamıştır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kandil, eyer ve yüz güzelliği | Arap dilinde kök, ışıldama, donatma ve güzelleştirme ekseninde genişlemiş, alet ismi fiilî kullanımlarla desteklenmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice ܫܪܓܐ ve İbranice שרגא | Kuzeybatı Sami dillerinde yağ lambası ve fitilli kandil anlamında doğrudan fonetik ve anlamsal örtüşme mevcuttur. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Eski/Orta Farsça çırağ ile temas | Bölgesel kültür etkileşimi çerçevesinde ışık kaynaklarını adlandırmada ortak bir Avrasya-Ön Asya geçişliliği söz konusudur. | Muhtemel |
المصدر Lisān al-ʿArab, Payne Smith, Arthur Jeffery.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| سرج | Anlamlı | Kandil yakmak, donatmak | Fitille aydınlatmak, binek hayvanını eyerlemek, parıldatmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| سجر | Anlamlı | Doldurmak, tutuşturmak | Fırını veya tandırı yakıp doldurmak, denizi kabartıp kaynatmak. | Ortak ateş ve doluluk payı vardır; Kur'an'da geçer. |
| رسج | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu dizilim mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| رجس | Anlamlı | Pislik, kirlilik, azap | Maddi veya manevi necaset, akıl ve dinden sapma hali. | Işığın zıddı olan manevi karanlık boyutu taşır; Kur'an'da geçer. |
| جسر | Anlamlı | Cesaret etmek, geçmek | Bir engeli aşmak, atılganlık göstermek, su üzerine köprü kurmak. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
| جرس | Anlamlı | Ses çıkarmak, çıngırak | Alçak ve gizli ses, duyulan hafif çıtırtı veya zil sesi. | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| سرج | Merkez | Kandil ve odaklanmış ışık kaynağı | Işığı kendi bünyesinde toplayıp karanlığı yararak etrafına saçan, yakıt ve enerjiyle beslenen kaynak. | Güneş ve peygamber için aydınlatıcı merkez olarak kullanılır. |
| صبح | Komşu | Sabah aydınlığı ve lamba | Karanlığın yarılmasıyla başlayan şafak vaktini ve çıra gibi parlayan ışığı ifade eder. | سرج devamlı yanan odak kaynağı iken, bu kök vaktin ve ışımanın ilk parlayışını vurgular. |
| نور | Komşu | Aydınlık ve aydınlatma | Maddi veya manevi her türlü ışığın genel adıdır; yakıcı ve hararetli olmak zorunda değildir. | سرج bizzat ışık saçan gövdeyi, bu kök ise o gövdeden yayılan aydınlığın kendisini belirtir. |
| ضوء | Komşu | Güçlü ve doğrudan ışık | Kendi özünden kaynaklanan, göz alıcı ve harareti bulunan yoğun ışıktır. | سرج ışığı yayan aracı ve formu hedeflerken, bu kök ışığın şiddetini ve doğrudanlığını anlatır. |
| ظلم | Zıt | Karanlık ve ışıksızlık | Işığın tamamen kaybolması, yönün yitirilmesi ve şeylerin yerinden saptırılması durumudur. | Kandilin ürettiği aydınlatıcı ve yol gösterici etkinin tam yokluğudur. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | سرج | Yağ lambası, kandil | Kendi enerjisiyle yanıp etrafını ışıtan aydınlatma merkezi. | Kesin |
| Latince | Lucerna, candela | Kandil, meşale | Yağla yanan lambayı ve aydınlatıcı fitilli gövdeyi ifade eder; mecazi nübüvvet boyutunu içermez. | Güçlü |
| İngilizce | Lamp, beacon | Lamba, yol gösterici fener | Yolu aydınlatan, karanlıkta yön tayin eden ışık merkezini kısmen karşılar. | Güçlü |
| Almanca | Leuchte, Lampe | Işık kaynağı, kandil | Karanlığı aydınlatan ışık nesnesini karşılar; kozmik ve metafizik derinliği dışarıda bırakır. | Güçlü |
| Fransızca | Lampe, luminaire | Lamba, aydınlatıcı | Somut olarak ışık veren aygıtı ifade eder; sembolik yol göstericilik bağlamı zayıftır. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| سِرَاجًا | Güneş (Kozmik kandil) | Göklerin yaratılışı, düzeni ve yeryüzünün aydınlatılması bağlamında güneşin ısı ve ışık kaynağı oluşu; Furkân 25:61, Nûh 71:16. |
| سِرَاجًا وَهَّاجًا | Alev alev yanan, ısı ve ışık saçan güneş | Yeryüzünün dirilişi ve nimetlerin tamamlanması için göğe yerleştirilen parlak ve hararetli ışık kaynağı; Nebe 78:13. |
| سِرَاجًا مُنِيرًا | Hz. Peygamber (Hidayet kandili) | Elçinin insanlığı cehalet ve inkâr karanlığından aydınlığa çıkaran, tükenmez ve duru bir nur saçan konumu; Ahzâb 33:46. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve vahiy delili | Hz. Peygamber'in nuraniyyeti ve insanlığın akli/ahlaki karanlığını gidermedeki rehberlik rolü. | Peygamberin bizzat kendi varlığının ve mesajının bir aydınlanma kaynağı olması. |
| Fıkıh | Mescitlerin aydınlatılması ve vakıf hukuku | Mescit kandillerinin yağı, bakımı ve ibadet yerlerinin aydınlatılmasına dair vakıf şartları. | İbadet ortamını aydınlatan fiziki araçların meşruiyeti ve korunması. |
| Tefsir | Kevnî ayetler ve teşbih sanatı | Güneşin ay ile karşılaştırılması; ayın nûr, güneşin ise sirâc (kandil) olarak vasfedilmesindeki fiziksel incelik. | Güneşin kendi enerjisini üreten bir ocak ve lamba, ayın ise yansıtıcı olduğunun tespiti. |
| Hadis | Sahabenin fazileti ve cemaat bilinci | Hz. Ömer'in İslam'a girişiyle Müslümanların açıktan ibadet etmeye başlaması ve hidayetin aşikâr olması rivayetleri. | Gizlilikten aleniyete geçişi sağlayan aydınlatıcı ve toparlayıcı şahsiyet. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Hidayet ve vahiy nizamı | Peygamber ve ilahi rehberlik | Cehalet karanlığını dağıtarak hakikati görünür kılmak | Vahiy ve elçi, karanlık yollarda bireyin yönünü bulmasını sağlayan tükenmez kandildir. | Kesin |
| İlmi | Bilgi felsefesi ve kozmoloji | Enerji üreten merkezî ışık kaynağı | Karanlığı ve belirsizliği gidererek varlığı idrak edilebilir kılmak | Güneşin kendi nükleer füzyonuyla ısı ve ışık üreten bir fener gibi çalışması. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal liderlik ve rehberlik | Yön gösteren, ufuk açıcı önder | Toplumu kriz ve kaos ortamından çıkış yoluna sevk etmek | Adalet ve basiretle halkın önünü aydınlatan istikrarlı yönetim ilkesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Üretim ve enerji altyapısı | Kesintisiz enerji ve üretim yakıtı | Ekonomik çarkların işlemesi için gerekli canlılığı ve aydınlığı temin etmek | Üretim süreçlerinin merkezindeki itici güç ve hayatı kolaylaştıran kaynak. | Muhtemel |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kendi kendine enerji üreten ışıma kaynağı (Termonükleer reaktör / Kara cisim ışıması) | Bir yakıtı dönüştürerek dışarıya sürekli foton ve radyasyon yayan, çevresindeki sistemin termodinamik dengesini kuran merkezî üreteç yapısı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Paradigma kurucu liderlik ve aydınlanma figürü | Toplumsal kargaşa ve anomi dönemlerinde yeni bir değer dizgesi inşa ederek kitlelere kolektif yönelim ve bilinç kazandıran rehber otorite. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi yalnızca tarihsel bir aydınlatma nesnesi (yağ kandili, fitilli lamba) olarak görüp Kur'an'daki kozmik ve nebevî boyutunu sıradan bir metafora indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu kök asla sıradan bir ev lambası için kullanılmamış; daima evrensel düzeyde aydınlatan güneşi ve insanlığı küfür karanlığından kurtaran Hz. Peygamber'i nitelemek için seçilmiştir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Güneş ile ay arasındaki yapısal farkın (ışığı bizzat üreten ile yansıtan ayrımı) gözden kaçması ve peygamberin pasif bir tebliğciden ibaret sanılarak aydınlatıcı şahsiyetinin önemsizleştirilmesi. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik ışık hiyerarşisini kurar; güneşin kendi enerjisiyle yanan bir ocak (sirâc) olduğunu bildirirken, Hz. Peygamber'i de insanlığın ufkunda batmayan bir hidayet meşalesi olarak konumlandırır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmolojik yaratılış ve nizam ayetlerinde (Furkân, Nûh, Nebe sureleri) ve risaletin mahiyetini, peygamberin rehberlik vasfını bildiren ayetlerde (Ahzâb suresi) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Vahyin ve risaletin durağan, soyut birer bilgi yığını olduğu zannını yıkar; aksine onların karanlık dünyayı dönüştüren, ısıtan ve aydınlatan aktif birer enerji merkezi olduğunu ortaya koyar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamYakıt ve fitil vasıtasıyla tutuşturulan, karanlığı dağıtarak çevresini aydınlatan ve güzelleştiren odaklanmış ışık kaynağı, kandil.
- Soyut anlamCehalet, sapkınlık veya belirsizlik ortamında hakikati ortaya çıkaran, yön tayin eden ve tükenmez bir canlılıkla etrafına aydınlık yayan rehberlik.
- Sistematik karşılıkBir sistemin merkezinde yer alarak kendi ürettiği değer veya enerjiyle etrafındaki tüm unsurları görünür ve işlevsel kılan nirengi noktası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde kökün temsil ettiği kandil fonksiyonunu, aydınlatılan karanlık alanı, mezkûr alana yayılan ışık akısını, ise kaynaktan dışarıya doğru kesintisiz yönelen pozitif aydınlanma akımını temsil eder; kaynak kendi merkezinden dışarıya doğru daima pozitif bir akı üreterek çevresindeki karanlığı dönüştürür.