فوق
ف - و - ق
جذر- الورود: ٤٣
- الآيات: ٤١
- الصيغ: ١٥
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Üst
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٤٬٨٢٨القاف والفاء و"وايء" معهما
ق ف و، و ق ف، ف و ق، و ف ق، ف أ ق، ف ق أ، أ ف ق مستعملات قفو: القَفْوَةُ: رهجة تثور عند أول المطر.
والقَفْوُ: مصدر قولك: قفا يَقْفُو، وهو أن يتبع شيئاً، وقَفَوْتُه أَقْفُوه قَفْواً، وَتَقَفَّيْتُه، أي: اتبعته. قال الله جل وعز: "ولا تَقْفُ ما ليس لك به علم".
وقَفَوْتُه: قَذَفْتُه بالزنية، وفي الحديث: "من قفا مؤمناً بما ليس فيه وَقَفَهُ الله في ردغة الخبال". أي: قَذَفه.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٬٨٢٦فَوْقَ: نقيض تحتَ. وقوله تعالى: "إنَّ الله لا يستَحيِي أن يضربَ مثلاً ما بعوضةً فما فوقَها" قال أبو عبيدة: فما دونَها، أي أعظم منها، يعني الذُباب والعنكبوت. وفاقَ الرجل أصحابه يفوقُهُمْ، أي عَلاهُم بالشرف. وفاقَ الرجلُ فُواقاً، إذا شخصت الريحُ من صَدره. وفلانٌ يَفوقُ بنفسه فُؤُوقاً، إذا كانت نَفْسه على الخروج، مثل يَريقُ بنفسه. والفوقُ: موضع الوتَر من السهم، والجمع أفواقٌ وفوقٌ. تقول: فُقْتُ
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٢٤٬٨٠٣باب القاف والفاء
قفا ، قوف ، قيف ، فقأ ، وقف ، وفق ، أَفق ، فوق ، فأق .
قفا : قال الليث : القَفْوُ : مصدرُ قولِك : قَفَا يَقْفُو قَفْواً ، وهو أَن يتَّبع شيئاً .
وقال الله جل وعز : ( وَلاَ تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ) ( الإسراء : 36 ) .
قال الفراء : أكثر القراء يجعلونها مِن
قَفَوْتُ ، كما تقول : لا تَدْعُ مِنْ دعوْتُ . قال : وقرأ بعضهم : ( لا تَقُفْ ) مِثل ولا تَقُل . والعرب تقول : قُفْتُ
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٦٬٧٠١(باب الفاء والواو وما يثلثهما)
(فوت) الفاء والواو والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ إدراكِ الشّيءِ والوصولِ إليه. يقال: فاته الشَّيءُ فوتاً. وتفاوَتَ الشَّيئانِ: تباعَدَ ما بينهما، أي لم يُدرِك هذا ذاك. والافتيات: افتعالٌ من الفَوت، وهو السَّبق إلى الشَّيء دون الائتمار([1]) . يقال: فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه، أي لا يُعْمَل شيءٌ دون أمرِه.
ومن الباب: الفَوْت: الفُرْجة بين الشَّيئين، كالفُرجة بين
(باب الفاء والواو وما يثلثهما) (فوت) الفاء والواو والتاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على خلافِ إدراكِ الشّيءِ والوصولِ إليه. يقال: فاته الشَّيءُ فوتاً. وتفاوَتَ الشَّيئانِ: تباعَدَ ما بينهما، أي لم يُدرِك هذا ذاك. والافتيات: افتعالٌ من الفَوت، وهو السَّبق إلى الشَّيء دون الائتمار([1]) . يقال: فلانٌ لا يُفْتاتُ عليه، أي لا يُعْمَل شيءٌ دون أمرِه. ومن الباب: الفَوْت: الفُرْجة بين الشَّيئين، كالفُرجة بين الإصبَعَين. والجمع أفوات. يقال: ماتَ موتَ الفَوات، إذا فُوجئَ، كأنَّه فاته ما أرادَ من وصيَّةٍ وشِبْهها. ويقال: هو منِّي فَوْتَ الرُّمح. وشَتَم رجلٌ آخرَ فقال: "جعل الله تعالى رزقَه فوتَ فيه"، أي حيث يراه ولا يصلُ إليه. (فوج) الفاء والواو والجيم كلمةٌ تدلُّ على تجمُّع. من ذلك الفَوْج، الجماعة من النَّاس، والجمع أفواج، وجمع الجمعِ أفاوِج وأفاويج. وأمَّا أفاجَ الرَّجُل، إذا أسرَعَ، فهو من ذوات الياء، والفَيْج منه. (فوح) الفاء والواو والحاء كلمةٌ تدلُّ على ثَوْرٍ وغَليان. يقال: فاحت الرِّيح تَفوح فَوْحاً. وحكى ناسٌ: فاحت القِدرُ: غلَتْ. وأفحتُها أنا. (فود) الفاء والواو والدال كلمةٌ واحدة، ثمَّ تستعار. فالفَوْد: مُعظَم شعرِ اللِّمَّة ممَّا يلي الأذُنين* ثم يقولون استعارةً لجناحَيِ العُقاب: فَوْدان. وممَّا ليس منه قولُهم: فاد يفود، إذا مات، والأصل في هذا الياء، وقد ذكر. (فور) الفاء والواو والراء كلمةٌ تدلُّ على غَلَيان، ثم يقاس عليها. فالفَوْر: الغَلَيان. يقال: فارت القدرُ تَفورُ فَوراً. قال: تَفور علينا قِدرُهم فنُدِيمُها *** ونَفْثَؤُها عنَّا إذا حَمْيُها غلا([2]) وفار غضبُه، إذا جاشَ. وممَّا قِيس على هذا قولُهم: فَعَله من فَوْره، أي في بدء أمرِه، قبل أنْ يسكُن. (فوز) الفاء والواو والزاء كلمتانِ متضادّتان. فالأولى النّجاة والأخرى الهَلكة. فالأولى قولهم: فازَ يفوز، إذا نجا، وهو فائز. وفاز بالأمر، إذا ذهب به وخلَص. وكان الرجلُ يقول لامرأته إذا طلّقها: فُوزِي بأمرك([3]) ، كما يقال: أمرُك بيدك. ويقال لمن ظَفِر بخيرٍ وذهب به. قال الله تعالى: ﴿فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وأُدْخِلَ الجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ﴾ [آل عمران 185]. والكلمة الأخرى قولهم: فَوَّزَ الرَّجُل، إذا مات. قال الكُميت: فما ضرَّها أنَّ كعباً ثَوَى *** وفوّز مِن بعدِه جَرْوَلُ([4]) ثم اختُلِف في المَفَازَة، فقال قومٌ: سمِّيَتْ بذلك تفاؤلاً لراكبها بالسَّلامة والنَّجاة. والمَفَازَة: المَنْجَاة. قال الله عزّ وعلا: ﴿بِمَفَازَةٍ مِنَ العَذَابِ﴾ [آل عمران 188]. وقال آخرون: هي من الكلمة الثَّانية، فَوَّزَ، إذا هَلكَ. ثم يقال: فوَّز الرَّجُل، إذا ركب المَفَازَة. قال: * فوّزَ من قُرَاقِرٍ إلى سُوَى([5]) * (فوص) الفاء والواو والصاد كلمةٌ تدلُّ على خُلوصٍ أو خَلاَصٍ من شيء. يقال: قَبَضت على ذَنَبِ الضّبِّ فأفاصَ من يدي، أي خلَّصَ ذنبه. والمَفَاوصة في الحديث: الإبانة. وما يُفِيص بها لسانُه، أي يُبين. (فوض) الفاء والواو والضاد أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على اتّكال في الأمر على آخَر وردِّه عليه، ثم يفرَّع فيردّ إليه ما يُشبهه. من ذلك فوَّضَ إليه أمرَه، إذا ردَّه. قال الله تعالى في قصّةِ من قال: ﴿وأُفَوِّضُ أَمْرِي إلى اللهِ﴾ [غافر 44]. ومن ذلك قولُهم: باتوا فَوْضَى([6]) ، أي مختلطين، ومعناه أنّ كلاًّ فوَّض أمرَه إلى الآخَر. قال: طعامُهم فوضَى فَضاً في رحالِهِمْ *** ولا يُحْسِنون السِّرَّ إلاّ تنادِيا([7])
ويقال: مالُهم فوضَى بينهم، إذا لم يخالِفْ أحدُهم الآخَر. وتفاوَض الشَّريكان في المال، إذا اشتركا ففوَّض كلٌّ أمرَه إلى صاحبه([8]) ، هذا راضٍ بما صنع ذاك وذاك راضٍ بما صنع هذا، ممَّا أجازته الشَّريعة. (فوع) الفاء والواو والعين يدلُّ على ثَوْرٍ في شيء. يقال لخِمْرة الطِّيب وما ثار من ريحه: فَوْعة. ويقال لارتفاع النهار: فَوعة. (فوغ) الفاء والواو والغين كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: إن الفَوغ([9]) : الضَّخم. يقال: امرأته فَوغاء. (فوف) الفاء والواو والفاء كلمةٌ واحدة. يقولون: الفُوف: القُطن. ثم يقال للبياض يُرَى في أظفار الأحداث: الفُوف. ومن ذلك يقال: بُرْدٌ مفَوَّف. (فوق) الفاء والواو والقاف أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدُهما على عُلُوٍّ، والآخرُ على أوْبة ورُجوع. فالأوّل الفَوْق، وهو العُلُوّ. ويقال: فلانٌ فاقَ أصحابَه يفوقُهم، إذا علاهم وأمرٌ فائق، أي مرتفع عالٍ. وأمَّا الآخَر فَفُوَاق النَّاقَة، وهو رُجوع اللَّبنِ في ضَرعها بعد الحَلب. تقول: ما أقامَ عندَه إلاَّ فُوَاقَ ناقة. واسم المجتمِع من الدِّرِّ: فيقة، والأصل فيه الواو. قال الأعشى: حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ *** جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا([10]) وفي بعض الحديث في ذكر القرآن: "أَتَفَوَّقُهُ تَفَوُّقَ اللَّقوح([11]) " معناه لا أقرأ جزئي([12]) مرّةً واحدة لكن شيئاً بعد شيء. شبَّهَه بفُواق الدِّرَّة. يقال فُوَاق وفَواق قال الله تعالى: ﴿ما لَهَا مِنْ فَوَاق([13])﴾ [ص 15]، أي ما لها من رُجوعٍ ولا مَثْنَوِيّةٍ ولا ارتداد. وقال غيرُه: ما لها من نَظِرة. والمعنيان قريبان. ويقولون: أفاقَ السَّكرانُ يُفيق، وذلك من أوبةِ عقلِه إليه. والأفاويق: ما اجتَمَعَ من الماء في السَّحاب. ومن الباب الفُوق: فُوق السَّهم* وسمِّي لأنَّ الوترَ يُجعَل كأنَّه قد رُدَّ فيه، والجمع أفواق. ويقولون: فُقىً، وهو مقلوبٌ. ويقال سهمٌ أفْوَق([14]) ، إذا انكسر فُوقه. وممَّا شذَّ عن هذين الأصلين قولهم: هو يَفُوق بنفسه. وهذا من باب الإبدال وإنما أصلُه يسوق، والفاء بدلٌ من السين، وذلك إذا جادَ بنفْسه. (فول) الفاء والواو واللام كلمةٌ إن صحَّتْ. يقولون: الفُول: الباقلَّى. (فوم) الفاء والواو والميم أصلٌ صحيحٌ مختلَفٌ في تفسيره، وهو، الفُوم. قال قومٌ: هو الثُّوم، وقال آخرون: هو الحِنطة. ويقولون: فَوِّمُوا لنا، أي اخبزُوا. (فوه) الفاء والواو والهاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تفتُّحٍ في شيء. من ذلك الفَوَه: سَعة الفم. رجلٌ أفْوَه وامرأةٌ فوهاء. ويقولون أهلُ العربية([15]) : إنَّ أصلَ الفم فَوَهٌ، ولذلك قالوا: رجلٌ أفْوَه. وفاهَ الرّجلُ بالكلام يَفُوهُ به، إذا لفَظَ به. والمُفَوَّه: القادر على الكلام. وزعم ناسٌ أن الفَوَه أيضاً: خُروج الثَّنايا العُلْيا وطُولُها. ومن الباب الفُوَّهَة: فم النَّهْر، وإنما بنَوه هذا البناء فرقاً بين الذي للنّهر والذي للإنسان. والفُوه: واحد أفواه الطِّيب، مثل سُوق وأسواق. والقياس واحد، كأنَّه لما فاحت رائحتُه فاه بها، أي نطق. ---------------------ـ ([1]) الائتمار: الاستشارة. وفي المجمل: "دون ائتمار من يؤتمر". ([2]) للنابغة الجعدي، كما سبق في (دوم). والبيت بنسبته في اللسان (دوم)، وبدون نسبة في (فثأ). ([3]) هذه العبارة مما لم يرد في المعاجم المتداولة. وانظر ما سبق في (فلح). ([4]) اللسان (فوز) برواية: "توى" بالتاء المثناة. وروي بالثاء المثلثة، كما هنا، في اللسان (ثوى). وكلاهما بمعنى واحد، أي هلك. ([5]) الرجز لشاعر من المسلمين يقوله في رافع بن عميرة الطائي، وكان رافع دليل خالد بن الوليد في السير من قراقر. وهو ماء لكلب، إلى سوى، وهو ماء لبهراء وبينهما خمس ليال. انظر الطبري (4: 45) في حوادث سنة 13 ومعجم البلدان (قراقر، سوى). وأنشده في اللسان (فوز). ([6]) في الأصل: "ماتوا فوضى"، تحريف. وفي المجمل: "وبات الناس فوضى". ([7]) في اللسان (فوض): "ولا يحسبون السوء". ([8]) في الأصل: "ففوض أمر كله إلى صاحبه". ([9]) ورد "الفوغ" و "الفوغاء" أيضاً في المجمل، ولم يردا في المعاجم المتداولة. ([10]) ديوان الأعشى 84 واللسان (فوق). ([11]) هو من حديث أبي موسى الأشعري، تذاكر هو ومعاذ قراءة القرآن فقال أبو موسى: "أما أنا فأتفوقه تفوق اللقوح". اللسان (فوق). ([12]) في الأصل: "لا أقرئ"، صوابه في المجمل واللسان. ([13]) قرأ حمزة والكسائي وخلف بضم الفاء، وهي لغة تميم وأسد وقيس، ووافقهم الأعمش، والباقون بفتحها، وهي لغة الحجاز. إتحاف فضلاء البشر 372. ([14]) في الأصل: "أفواق"، صوابه في المجمل واللسان. ([15]) سبق نظير هذا التعبير في مادة (فهم).
ـ
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٢٬١٢٤- فوق يستعمل في المكان، والزمان، والجسم، والعدد، والمنزلة، وذلك أضرب:
الأول: باعتبار العلو. نحو: ﴿ورفعنا فوقكم الطور﴾ [البقرة/63]، ﴿من فوقهم ظلل من النار﴾ [الزمر/16]، ﴿وجعل فيها رواسي من فوقها﴾ [فصلت/10]، ويقابله تحت. قال: ﴿قل هو القادر على أن يبعث عليكم عذابا من فوقكم أو من تحت أرجلكم﴾ [الأنعام/65].
الثاني: باعتبار الصعود والحدور. نحو قوله: ﴿إذ جاءوكم من فوقكم ومن أسفل منكم﴾ [الأحزاب/10].
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٥٥٢ف و ق
ما بقي في كِنانتي إلّا سَهْمٌ أفْوَقُ، وهو الذي في إحدى زنمتيه كسر أو ميل وفوّق السهم: جعل الوتر في فوقه عند الرمي.
وتقول: لازلت للخير موفّقاً وسهمك في الكرم مفوّقاً.
وفوّقه: جعل له فوقاً.
وفاقه: كسر فوقه: وفاق قومه: فضلهم.
ورجل فائق في العلم وهو يتفوّق على قومه.
وفوّقته عليهم: فضّلته.
وأفاق فلان من المرض واستفاق.
وفلان مدمن لا يستفيق من الشّراب.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٢١٬٩١٧فَوْقُ: نقيض تحت، يكون اسماً وظرفاً، مبني، فإذا أًضيف أًعرب، وحكى الكسائي: أَفَوْقَ تنام أَم أَسفَلَ، بالفتح على حذف المضاف وترك البناء، قوله تعالى: إن الله لا يستحي أن يضرب مثلاً مّا بعوضةً فما فَوْقَها؛ قال أبو عبيدة: فما دونها، كما تقول إذا قيل لك فلان صغير تقول وفَوْقَ ذلك أي أصغر من ذلك؛ وقال الفراء: فما فَوْقَها أي أعظم منها، يعني الذُّباب والعَنْكبوت. الليث: الفَوْقَ نقيض التحت، فمن جعله
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٨٥٩* ف و ق * * فَوْق * ضد تحت وقوله تعالى ﴿بعوضة فما فوقها﴾ قال أبو عبيدة فما دونها كما تقول إذا قيل لك فلان صغير هو فوق ذلك أي أصغر من ذلك وقال الفراء فما فوقها أي أعظم منها يعني الذباب والعنكبوت و * فَاقَ * الرجل أصحابه علاهم بالشرف وبابه قال وفاق الرجل يفوق * فُوَاقاً * بالضم إذا شخصت الريح من صدره وكذا ما يَأخذُهُ عند النزع فُوَاقٌ و * الفَُوَاقُ * بضم الفاء وفتحها ما بين الحلبتين من الوقت
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٥٬١٥٠فوق: نقيض تحت، يكون اسما وظرفا، مبني، فإذا أضيف أعرب. وحكى الكسائي: أفوق تنام أم أسفل?، بالفتح على حذف المضاف، وترك البناء. وقال الليث: من جعله صفة كان سبيله النصب، كقولك: عبد الله فوق زيد؛ لأنه صفة، فإن صيرته اسما رفعته، فقلت: فوقه رأسه، صار رفعا ههنا، لأنه هو الرأس نفسفه، ورفعت كل واحد منهما بصاحبه، الفوق بالرأس، والرأس بالفوق. وتقول فوقه قلنسوته، نصبت الفوق؛ لأنه صفة عين القلنسوة، وقوله تعالى:
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩بلا ترجمةالحروف: ٢٩٬٢٢٤فَاقَهُمْ
1 فَاقَهُمْ ذ , (S, Mgh, O, Msb, K,) derived from فَوْق as signifying the contr. of تَحْت, Mgh.) aor. يَفُوقُهُمْ, (S, O.) inf. n. فَوْقٌ (O, K) and فَوَاقٌ (K) and فَوْقَانٌ, (CK.) He (a man, S, (??) Msb) was, or became, above them, or (??) to them, or (??) (??) them, or (??) them, (S, Mgh, O, Msb, K,) namely, his (??), (S, O, Msb, K,) (??) others (Mgh) (??), or signify, or nobility.
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٬٩١٥فَاقَ
فَاقَ ( w ) U ( n. ac. فَوْق 1 , فَوَاْق 22 ),
a. Surpassed, excelled, was superior to.
b. ( n. ac. فُوَاْق 24 ), Hiccoughed; panted.
c. ( n. ac. فُوَاْق 24 , فُؤُوْق [ فُوُوْق 27 ]) [ Bi ], Gave up ( his spirit ), expired.
d. Broke, snapped off ( arrow ).
e. Was ready for milking ( camel ).
f. [ coll. ], Awoke.
g. [ coll. ], Recollected, remembered.
فَوَّقَ
فَوَّقَ II ,
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٢٤٬٤٣٠فوق
فَاقَ - يَفِيْقُ - فَواق - أَفاقَ - يُفِيْقُ
فَاقَ - يَفِيْقُ + الكائن: يسترد وعيه وصحوه وإدراكه بعد صعق وغيبوبة وفقد للوعي
فَواق: على وزن " فـَعال " اسم فعل " فَاقَ - يَفِيْقُ ": استرداد الوعي والصحو والإدراك بعد الصعق أو الغيبوبة
أَفاقَ - يُفِيْقُ: على وزن " أفعل " من " فَاقَ - يَفِيْقُ ": جعله " يَفِيْقُ ": جعل نفسه " تَفِيْقُ ": صحصح
الصيغ(١٥)
- فَوْقَÜst(فَعْلَ)×١٣
- فَوْقَهُمْOnların üstü(فَعْلَهُمْ)×٦
- فَوْقِهِمْOnların üstü(فَعْلِهِمْ)×٦
- فَوْقَكُمُSizin üstünüz(فَعْلَكُمُ)×٢
- فَوْقَكُمْSizin üstünüz(فَعْلَكُمْ)×٢
- فَوْقِÜst(فَعْلِ)×٢
- فَوْقِكُمْSizin üstünüz(فَعْلِكُمْ)×٢
- فَوْقِهَاOnun üstü(فَعْلِهَا)×٢
- فَوْقِهِOnun üstü(فَعْلِهِ)×٢
- أَفَاقَAyıldı(أَفْعَلَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٨٥ (الإجمالي: ٢٧٢)
- رفع
الآيات المشتركة: ٨ · Raf’, üzerine bir şeylerin konduğu yer, raftır
- بني
الآيات المشتركة: ٤ · Yapı demektir
- تحت
الآيات المشتركة: ٥ · Ayağın alt tarafı demektir
- بعض
الآيات المشتركة: ٦ · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
- قهر
الآيات المشتركة: ٣ · Ovalarda yükselen münferid dağlara denir
- طور
الآيات المشتركة: ٣ · Sina’da bir dağın adıdır
- رأس
الآيات المشتركة: ٣ · Baş demektir
- صبب
الآيات المشتركة: ٢ · Suyun yukarıdan aşağıya doğru döküldüğü yer, çağlayan…
- درج
الآيات المشتركة: ٣ · Derc : “Derc” tomar demektir
- غشو
الآيات المشتركة: ٣ · Örter
- وثق
الآيات المشتركة: ٣ · Anlaşma
- قوي
الآيات المشتركة: ٣ · Kuvvet
الآيات التي ورد فيها(٤١)
… إِلَيَّ وَمُطَهِّرُكَ مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَجَاعِلُ الَّذِينَ اتَّبَعُوكَ فَوْقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ …
Üst
… أَوْلَادِكُمْ لِلذَّكَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ فَإِنْ كُنَّ نِسَاءً فَوْقَ اثْنَتَيْنِ فَلَهُنَّ ثُلُثَا مَا تَرَكَ وَإِنْ كَانَتْ وَاحِدَةً …
Üst
وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْخَبِيرُ
Üst
وَهُوَ الْقَاهِرُ فَوْقَ عِبَادِهِ وَيُرْسِلُ عَلَيْكُمْ حَفَظَةً حَتَّى إِذَا جَاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْهُ رُسُلُنَا وَهُمْ لَا يُفَرِّطُونَ
Üst
وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آتَاكُمْ إِنَّ رَبَّكَ سَرِيعُ الْعِقَابِ وَإِنَّهُ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ
Üst
… آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْنَاقِ وَاضْرِبُوا مِنْهُمْ كُلَّ بَنَانٍ
Üst
… أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا …
Üst
الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْنَاهُمْ عَذَابًا فَوْقَ الْعَذَابِ بِمَا كَانُوا يُفْسِدُونَ
Üst
… مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ …
Üst
… قَسَمْنَا بَيْنَهُمْ مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَتَّخِذَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا سُخْرِيًّا وَرَحْمَةُ رَبِّكَ …
Üst
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | فوق |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (ecvef-vâvî) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | علو, ظهر, رفع |
| Zıt Kök | تحت |
| Çekirdek Özet 1 | Mekânda, mertebede, kuvvette veya derecede bir şeyin diğerine göre daha yüksek, baskın veya üst konumda bulunması; ayrıca aralık sonrası toparlanıp kendine gelme (ifâka) |
| Çekirdek Özet 2 | Kur'an'da Allah'ın mutlak aşkınlığı, egemenliği ve kudreti (kahhariyeti), varlıkların dikey hiyerarşisi, azap ve nimetin dikey yönelişi ile zihinsel ayılma |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık düzeninin hiyerarşik yapısı, bilginin ve otoritenin dikey derecelenmesi ve mutlak kudretin her türlü mahluk bağlamının fevkinde oluşu |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel-mekânsal bir üstlük (cihet/cismaniyet) olarak daraltıp ayetlerdeki hiyerarşik, kemalî, galebe ve kahr bildiren aşkın boyutları gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| فو | Açılma, dışarı taşma, boşluktan belirme ve yayılma (örneğin فوه ağız ve nefes çıkışı, فوت aralık açılması ve geçip gitme, فوج topluluk halinde dışarı çıkma, فور kaynayıp taşma, فوز kurtulup genişliğe çıkma) | ق | Boşluktan taşan ve açılan gücün üst bir sınıra, tepe noktasına, mutlak bir irtifaya veya toplanma eşiğine doğru yönelerek baskınlık, irtifa ve dikey ayrışma kazanması |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ف | Ağız | Açılma, dışa yönelme, çıkış noktası ve nefesin veya gücün serbest kalması |
| و | Çengel, çadır kazığı | Bağlama, bitiştirme, süreklilik sağlama ve iki düzlemi irtibatlandırma |
| ق | Ufuktaki güneş, tepe noktası, iğne deliği | Dikey yükselişin ulaştığı sınır, toplanma merkezi ve nihai irtifa noktası |
| فوق | Açılan gücün tepe sınırına bağlanması ve dikey üstünlük | Bir çıkış noktasından açılan ve yükselen kuvvetin en üst irtifa ve hâkimiyet noktasına erişerek aşağıdaki düzlemi kuşatması, kontrol altına alması veya dağılan gücün tepe noktasında yeniden toparlanması |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir nesnenin diğerinin dikey olarak üstünde yer alması (mekânsal irtifa); okun kirişe yerleştirildiği yarık çentik (fevk); sağım aralıklarında sütün memede yeniden toplanması (füvâk/fîka) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A'şâ beytinde sağım aralığında sütün memede yeniden toplanması anlamında geçmektedir: حتَّى إذا فِيقةٌ في ضَرْعِها اجتمَعتْ / جاءت لتُرضِع شِقّ النفس لو رَضَعا |
| Erken Arapça kullanım | Okun yay kirişine oturan yarık kısmına fevku's-sehm denilmiş; iki sağım arasında geçen kısa süreye füvâk, bayılan veya aklını yitiren kimsenin aklının başına gelmesine ise ifâka tabiri kullanılmıştır |
المصدر Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça فوق kökü, Sami dillerinde dikey irtifa, aşma, üstün gelme ve bir yarık/aralık sonrasında toparlanma semantik alanıyla ilişkilidir. İbranicede pūq (פּוּק) kökü sendeleyip tökezledikten sonra kendine gelme, dışarı taşma veya sonuç verme çizgileriyle paralellik gösterir. Süryanicede pūqānā veya benzer türevler salıverilme, çıkış ve rahatlama çağrışımı taşır. Arapçada kök, hem fiziksel mekânda zıtlık ekseni olarak تحت (alt) karşısındaki konumu almış, hem de kuvvet, sayı, rütbe ve ahlaki üstünlük bildiren bir galebe (üstünlük) terimine dönüşmüştür. Okun çentiği anlamındaki fevk ile iki sağım arasındaki dinlenme aralığı olan füvâk, kökün birleşme ve yeniden derlenme dinamiğini somut bedevi kültüründen miras aldığını belgeler.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Mekânsal irtifa, galebe, dikey hiyerarşi ve sütün/aklın geri dönmesi | Kökün iki ana odağı vardır: Birincisi dikey yükseklik ve aşma; ikincisi iki kesinti arasında toparlanıp geri gelme (ifâka) | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice pūq (sendeleme/çıkma/kendine gelme), Süryanice türevler | Fiziksel irtifa anlamı Arapçada belirginleşirken, aralık sonrası toparlanma ve ayılma yönü Batı Sami katmanıyla ortak semantik nüveler barındırır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik p-q / f-q kök varyantları | Dışarı açılma, yarılma ve sonrasında dengeye ulaşma dinamiklerini barındıran geniş aile varyantları | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lane's Lexicon, David Cohen.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| فوق | Anlamlı | Üstte olma, aşma, ayılma | Mekânda, rütbede veya kuvvette üstünlük; aralık sonrası toparlanma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| فقو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök hüviyeti tespit edilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| وفق | Anlamlı | Uygunluk, örtüşme, mutabakat | İki şeyin birbirine tam denk gelmesi, uyuşması ve barışması | Ortak dengelenme ve buluşma ilişkisi; Kur'an'da geçer |
| وقف | Anlamlı | Durma, ayakta kalma, sabitlenme | Hareketi kesip belirli bir noktada sebat etme veya bir malı hapsetme | Dikey hareketin son bulup sabitlenmesi; Kur'an'da geçer |
| قفو | Anlamlı | İz sürme, peşinden gitme | Birinin arkasından yürüme, izini takip etme veya ona söz isnat etme | Ardışıklık ve hiyerarşik takip; Kur'an'da geçer |
| قوف | Anlamı bulunmayan | İz tanıma (kıyâfe türevi) | Genellikle قفو kökünün varyantı veya kalbi olarak değerlendirilir | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| فوق | Merkez | Dikey üstünlük, irtifa, baskınlık | Bir nesne veya kavramın diğerine göre dikey hiyerarşide üstte, aşkın veya baskın olması | Mekân, mertebe, derece ve kuvvette aşan üst konumu bildirir |
| علو | Komşu | Yükseklik, yücelik, kibir | Kendinde yüksek olma durumunu ifade eder; nispi bir alt gerektirmeyebilir | Mutlak irtifa veya büyüklenme yönü ağır basar |
| ظهر | Komşu | Yüzeyde olma, baskın gelme, galebe | Açığa çıkıp arkaya alma veya sırtta/yüzeyde egemen olma | Görünürlük, arkalama ve somut baskınlık nüansı taşır |
| رفع | Komşu | Yükseltme, kaldırma | Aşağıdan yukarıya doğru bir eylemle hareket ettirme | Bir süreç ve fiil bildirir; durumdan ziyade harekettir |
| تحت | Zıt | Alt, aşağı | Dikey eksende bir şeyin tabanında veya aşağısında kalma | Kökün doğrudan dikey zıddıdır; zemin ve ast konumu bildirir |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | فوق | Üst, aşkın, hâkim | Mekân, mertebe, sayı ve kudrette dikey üstünlük | Kesin |
| Latince | supra, super, ultra | Üstünde, yukarısında, ötesinde | Mekânsal irtifayı ve aşma derecesini verir; ifâka boyutunu içermez | Güçlü |
| İngilizce | above, over, superior, beyond | Üstünde, üzerinde, üstün | Hiyerarşi ve konum bildirir; toparlanıp ayılma anlamı farklı köklerle karşılanır | Güçlü |
| Almanca | über, oberhalb, übertreffen | Üstünde, yukarısında, aşmak | Mekân ve derece aşımını karşılar; süt ve akıl toparlanması anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | au-dessus de, supérieur, outre | Üstünde, aşkın, fevkinde | Konum ve rütbe üstünlüğünü karşılar; kökün biyolojik toparlanma nüvesi yansımaz | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَوْقَ / فَوْقَهُمْ (Mekânsal irtifa) | Fiziksel olarak üstte bulunma, dikey konumlanma | Dağın baş üzerine kaldırılması (Bakara 2:63) veya azabın üstten gelmesi (En'âm 6:65, Ankebût 29:55) |
| فَوْقَهُمْ (Kahr ve galebe) | Mutlak egemenlik, otorite ve boyun eğdirme | Firavun'un baskısı (A'râf 7:127) veya Allah'ın kulları üzerindeki mutlak hâkimiyeti (En'âm 6:18, 6:61) |
| فَوْقَ (Derece ve kemal üstünlüğü) | İlim, rütbe veya fazilet bakımından aşma | Bilgi sahiplerinin dikey hiyerarşisi (Yûsuf 12:76) ve müminlerin inkârcılardan üstün kılınması (Âl-i İmrân 3:55) |
| فَمَا فَوْقَهَا (Boyut ve derece aşımı) | Küçüklükte veya büyüklükte bir eşiği geçme | Sivrisinek ve onun ötesindeki varlıklar örneği (Bakara 2:26) |
| أَفَاقَ (İfâka / Ayılma) | Kendinden geçtikten sonra aklın ve bilincin yerine gelmesi | Mûsâ'nın baygınlıktan uyanıp kendine gelmesi (A'râf 7:143) |
| فَوَاقٍ (Gecikme / İki sağım arası aralık) | İki an arasındaki kısa dinlenme veya geri dönüş payı | Sûrun üflenmesinde en ufak bir duraksama veya aralık olmaması (Sâd 38:15) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fevkiyyet sıfatı ve Allah'ın aşkınlığı | Allah'ın kullarının fevkinde oluşunun mekânsal-cihetsel mi yoksa şan, kahr ve kudret bakımından mı olduğu tartışması | Mekân ve cismaniyetten tenzih edilerek mutlak galebe, hâkimiyet ve aşkınlık anlamına yoğunlaşma |
| Fıkıh | Temyiz gücü ve ehliyet (ifâka) | Delinin, bayılanın veya sarhoşun ifâka hali; ibadet ve tasarruf ehliyetinin geri dönmesi | Hukuki ehliyetin zihinsel ayılma ve bilincin toparlanması şartına bağlanması |
| Tefsir | Temsil ve teşbih sınırları | Bakara 2:26'daki «fe-mâ fevkahâ» ibaresinin büyüklük mü yoksa küçüklük yönünde mi aşma bildirdiği | Karşılaştırmalı derecelendirme ve eşik aşımı analizinde anlamsal berraklık |
| Hadis | Zamanlama ve kıraat tarzı | Hadislerde geçen «füvâku nâka» (kısa süre) ve Kur'an'ı sindire sindire okumak (tefevvuk) | Süreksiz ve parça parça toparlanarak devam eden ritmik zaman aralığı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Yaratıcı-mahluk ilişkisi | Aşkınlık ve kahr | Tenzih ve mutlak bağımlılık üretme | Allah'ın varlık alanının tamamı üzerindeki fevkiyyeti, hiçbir mahlukun O'nun hükmünü aşamayacağını kurar | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik basamaklar | Bilgi hiyerarşisi | Nisbiliği ve mütevazılığı sağlama | Her bilenin üstünde daha üst bir bilenin bulunması ilkesi, bilginin tekelleşmesini ve kibrini engeller | Kesin |
| Siyasi | Egemenlik ve otorite düzeni | Meşru hiyerarşi ve denetim | Üst iradenin alt kademeyi kuşatması | İktidar yapılarında her yetkinin üst bir meşruiyet ve denetim ilkesine bağlı olması zorunluluğu | Güçlü |
| İktisadi | Değer, refah ve mülkiyet | Marjinal aşım ve tavan | Eşiklerin ve refah basamaklarının belirlenmesi | Maddi değerlerin belirli bir tabanın üzerine çıkarılması ve fazlalığın dolaşıma sokulması | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Dikey vektör, üst sınır (supremum), gradyan | Bir büyüklüğün referans düzlemine göre pozitif dikey yöndeki artışı, hiyerarşik sınır değeri ve potansiyel farkı | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal tabakalaşma, meşru otorite hiyerarşisi, bilinç restorasyonu | Toplumsal ve idari rollerin dikey yapılanması; psikolojide kriz sonrası ego bütünlüğünün ve bilincin yeniden kazanılması | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü salt üç boyutlu fiziksel uzamda bir nesnenin diğerinin tavanında yer alması (mekânsal yukarı) düzeyine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Fiziksel irtifanın ötesinde; ontolojik kahr (boyun eğdirme), ahlaki ve rütbe üstünlüğü, epistemik hiyerarşi ve zihinsel toparlanma (ifâka) |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahiyat alanında tecsim ve cihet isnadına sürüklenmek; varlık hiyerarşisindeki dinamik fazilet ve bilgi derecelerini statik bir konuma indirgemek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik tasavvurunda dikey eksenin nasıl kurulduğunu gösterir; Allah'ın kulları üzerindeki mutlak egemenliği ile evrendeki derecelenme nizamını tek bir kök ekseninde anlamayı sağlar |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahî sıfatları ve kahhariyeti bildiren ayetlerde (En'âm 6:18, 6:61), ilim mertebelerini açıklayan kıssalarda (Yûsuf 12:76), mesel mantığında (Bakara 2:26) ve kozmolojik kudret sahnelerinde (Bakara 2:63) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlıkların birbirine eşit ve yatay bir düzlemde tüketilebileceği yanılgısını düzeltir; bilginin mutlak bir insanda sonlanamayacağını bildirerek ilmi kibri ve yetki putlaştırmasını ortadan kaldırır |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir nesnenin diğerine göre dikey irtifada üstte yer alması, okun çentiği ve aralık sonrasında sütün memede toparlanması.
- Soyut anlamMahlukat üzerindeki ontolojik kahr ve hâkimiyet, bilginin dikey mertebelenişi ve bilincin ayılma yoluyla kendine gelmesi.
- Sistematik karşılıkHiyerarşik düzenleme ilkesi; her alt sistemin meşruiyet ve kontrol bakımından daha üst bir düzleme bağlı kılınması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormül kökün iki temel semantik kutbunu modeller. İlk bileşen , ve gibi iki varlık veya durum arasındaki hiyerarşik üstünlüğü () gösterir; fonksiyonu mekân, bilgi, rütbe veya kahr derecesini temsil eder ve 'in 'ye göre üstte oluşunu tanımlar. İkinci bileşen ise kökün toparlanma ve ayılma (ifâka) boyutunu gösterir; bilinç veya potansiyel durumunu, kesinti veya sağım aralığını (füvâk), ise sistemin aralık sonunda ulaştığı tam toparlanmış denge halini sembolize eder.