قد
ق - د
جذر- الورود: ٤٠٦
- الآيات: ٣٨٨
- الصيغ: ٩
- المعاجم: ٤
معناه في القرآن: Öyleyse
هذا الجذر أداة؛ مجاوراته عامة وضعيفة الدلالة.
ملاحظاتي
المعاجم(٤)
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ١٠٬٨٨٦باب القاف والدال
قد ، دق : مستعملان .
قد : قال الليث : قد مثلُ قَط بمعنى حسب ، تقول : قَدِي وقَدْني .
قال النابغة :
إلى حمامَتنَا ونصفهُ فَقَدِ
قال : وقد حَرْفٌ يوجَبُ به الشيءُ كَقولكَ : قَدْ كان كذا أو كذا ، والخيرُ أن تَقُولَ كان كذا وكذا فأُدخل قَدْ توكيداً
لتصديقِ ذلكَ .
قال : وتكون قَدْ في موضعٍ تشبهُ ربما ، وعندها تميلُ قَدْ إلى الشكِّ ، وذلكَ إنْ كانت مع الياءِ والتَّاءِ والنون والألف في
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ١٥٬٦٨٠(باب القاف وما بعدها في الثلاثي الذي يقال له المضاعف والمطابق)
(قل) القاف واللام أصلانِ صحيحان، يدلُّ أحدهما على نَزَارة الشيء، والآخرُ على خلاف الاستقرارِ، وهو الانزعاج.
فالأوَّل قولهم: قلَّ الشَّيءُ يقلُّ قلَّة فهو قليل، والقُلُّ: القِلَّة، وذلك كالذُّل والذِّلّة. وفي الحديثِ في الرِّبا: "إنْ كَثُرَ فإنَّه إلى قُلٍّ". وأمَّا القُلََّة التي جاءت في الحديث([1])، فيقولون: إن القُلَّة ما أقلَّهُ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٢٦٬٠٥٩قَدَّهُ
1 قَدَّهُ ذ , aor. قَدُ٣َ , (S, M, O, L, Msb,) inf. n. قَدٌّ; (S, M, A, O, L, Msb, K;) and ↓ قدّدهُ, (M, L,) [but this app. has an intensive signification, or denotes repetition of the action, or its relation to several objects,] inf. n. تَقْدِيدٌ; (L, K;) and ↓ اقتدّهُ, (M, L,) inf. n. اِقْتِدَادٌ; (K;) He cut it in an enlongated form; or lengthwise: (IDrd, M, L, K:) or slit, split,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٠٠قَدْ
قَدْ (
a. A particle which is placed before the verb. Before the preterite, it generally indicates the past, & before the aorist, the future ) Already, just, just now; sometimes; verily, certainly.
b. Sufficient, sufficiency.
قَدْ قَامَ زَيْدٌ
قَدْ قَامَ زَيْدٌ
a. Zaid had just stood up.
قَدْ رَكِبَ الأَمِيْرُ
قَدْ رَكِبَ الأَمِيْرُ
a. The commander has already mounted.
قَدْ
الجذور المجاورةالمجاورة: ٣٢٢ (الإجمالي: ٧٠٥)
- قبل
الآيات المشتركة: ٧٤ · Önce
- جيأ
الآيات المشتركة: ٦٨ · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
- رسل
الآيات المشتركة: ٧٩ · Saçak demektir
- بين
الآيات المشتركة: ٧٤ · Beyn topraktaki yarık demektir
- خلو
الآيات المشتركة: ١٦ · Haliy : Boş arı kovanıdır
- سري
الآيات المشتركة: ١٧ · Akan deredir
- موسى
الآيات المشتركة: ٢٧ · Musa
- ضلل
الآيات المشتركة: ٣٠ · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
- كتب
الآيات المشتركة: ٣٩ · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
- بنو
الآيات المشتركة: ٢٤ · Oğullar
- أتي
الآيات المشتركة: ٥٥ · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
- سنن
الآيات المشتركة: ٧ · “Sin” dişler demektir
الآيات التي ورد فيها(٣٨٨)
عدد الآيات التي يرد فيها هذا الجذر: ٣٨٨؛ ضيّق النطاق من شريط السور.
وَلَقَدْ عَلِمْتُمُ الَّذِينَ اعْتَدَوْا مِنْكُمْ فِي السَّبْتِ فَقُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ
Öyleyse
وَلَقَدْ آتَيْنَا مُوسَى الْكِتَابَ وَقَفَّيْنَا مِنْ بَعْدِهِ بِالرُّسُلِ وَآتَيْنَا …
Öyleyse
وَلَقَدْ جَاءَكُمْ مُوسَى بِالْبَيِّنَاتِ ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَأَنْتُمْ ظَالِمُونَ
Öyleyse
وَلَقَدْ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ آيَاتٍ بَيِّنَاتٍ وَمَا يَكْفُرُ بِهَا إِلَّا الْفَاسِقُونَ
Öyleyse
… إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ وَيَتَعَلَّمُونَ مَا يَضُرُّهُمْ وَلَا يَنْفَعُهُمْ وَلَقَدْ عَلِمُوا لَمَنِ اشْتَرَاهُ مَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ …
Öyleyse
وَلَقَدْ نَصَرَكُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ
Öyleyse
وَلَقَدْ كُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ فَقَدْ رَأَيْتُمُوهُ وَأَنْتُمْ تَنْظُرُونَ
Öyleyse
وَلَقَدْ صَدَقَكُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّى إِذَا …
Öyleyse
… وَمِنْكُمْ مَنْ يُرِيدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَكُمْ عَنْهُمْ لِيَبْتَلِيَكُمْ وَلَقَدْ عَفَا عَنْكُمْ وَاللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ
Öyleyse
إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِبَعْضِ مَا كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ
Öyleyse
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قد |
| Yapı | Edat / İki harfli işlev sözü |
| Özel Durum | Muaflık ve tahkik edatı; lügatte boyuna yarma ve tam ölçme köküyle ilişkili |
| Bağlamsal Yakın Kökler | قطع, حسب, كفي |
| Zıt Kök | سوف |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi boyuna tam yararak sınırını ve ölçüsünü kesinleştirme |
| Çekirdek Özet 2 | Geçmiş eylemi kesinleştirme, şimdiye yaklaştırma veya oluşu sınırlama |
| Çekirdek Özet 3 | Zaman ve gerçekleşme algısında belirsizliği gideren tahkik ve takrib sistemi |
| Kritik Hata Riski | Edatı yalnızca kuru bir vurgu eki sanıp zamanı şimdiye bağlayan takrib işlevini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قد | Kesme, yarma, biçme ve tam sınırına kadar gelip yetme | Veri bulunamadı | Asli çekirdek iki harfli bir edat ve katlamalı kök yapısı olarak keskin bir sınırı ve tam gerçekleşmeyi ifade eder |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Eylemin toplanıp kesin bir sınıra veya dönüm noktasına ulaşması |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşikten geçiş, gerçekleşme alanına kesin adım atma |
| قد | Bir sınır çizgisine varıp oradan içeri kesin geçiş yapma | Bir fiilin belirsizlik alanından çıkıp gerçekleşme sınırını aşarak kesinleşmesi ve tespit edilmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir deriyi veya nesneyi enlemesine değil boylamasına düzgünce yarmak, boy ve endam ölçüsü olmak, bir şeyin tam sınırında durup yetmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye şiirinde hem boylu boslu endamı nitelemek üzere hem de bir sınır ve yeterlilik bildiren isim ve edat olarak kullanılmıştır; ayrıca mazi fiil başında gerçekleşmenin kesinliğini bildirmek üzere yer alır |
| Erken Arapça kullanım | Klasik lügatlerde bir kimseye yetme bildirmek için kullanılan isimleşmiş kalıp olarak yer alır: Bana yeter anlamında قدني |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Kitāb Sībawayh.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dilleri ailesinde قد biçimi, bir yandan iki harfli edat yapısıyla fiil öncesi kesinlik ve sınırlılık bildirirken, diğer yandan kesme, ayırma ve ölçme bildiren köklerle morfo-fonetik kesişim gösterir. Batı Sami dillerinde ve İbranicede kesmek, oymak veya bir sınır çizmek kökleriyle ortak bir arka plana işaret eden ses denklikleri mevcuttur. Ancak edat olarak قد, Arapçada bağımsızlaşarak fiil çekim dizgesinin asli bir zaman ve kiplik belirteci haline gelmiş, eylemin kesinleştiğini (tahkik) veya şu ana ulaştığını (takrib) sabitleyen morfolojik bir dayanağa dönüşmüştür.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen, Brockelmann.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قد / قدد | Boyuna yarmak, parça parça etmek ve bir şeyin tam boyutu olmak anlamından kesin sınır koyma ve gerçekleşmeyi sabitleme işlevine evrilmiştir | Güçlü |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dilleri | Kesme, bölme ve ayırma bildiren çekirdeklerle semantik akrabalık taşır | Muhtemel |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrudan kanıtlanmış bir soydaş biçim tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قد | Anlamlı | Kesme, ayırma, yeterlilik ve eylemi kesinleştirme | Nesneyi boyuna yarma, mazi fiili tahkik ve takrib ile kesin kılma | Kur'an'da geçer |
| دق | Anlamlı | Ufalama, inceltme, vurma | Bir şeyi döverek inceltmek, kapıyı çalmak, ince ve dakik olmak | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قد | Merkez | Kesinleşme ve sınırlandırma | Bir eylemin vuku bulduğunu, kesinleştiğini veya tam sınırına erdiğini bildirir | Fiilin gerçekleşme kesinliğini ve zaman yakınlığını sağlar |
| قطع | Komşu | Koparma ve kesin hüküm | Nesneyi veya hükmü geri dönülmez biçimde kesip ayırmayı anlatır | Maddi ve hükmi kesintiyi merkeze alır |
| حسب | Komşu | Sayma ve yeterlilik | Ölçüp biçerek yetinme ve sınır koyma yönünü anlatır | Bir sınırda durup kifayet etme yönüyle komşudur |
| كفي | Komşu | Karşılama ve yetme | Bir ihtiyacı bütünüyle kapatıp başkasına ihtiyaç bırakmama halidir | İhtiyacın tatmini üzerinden sınıra ulaşmadır |
| سوف | Zıt | Erteleme ve gelecek | Eylemi ucu açık ve henüz gerçekleşmemiş bir geleceğe öteler | Eylemi şimdiye yaklaştıran merkezin tam karşıtıdır |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قد | Kesinlik ve gerçekleşme edatı | Fiille birleşerek tahkik, takrib veya ihtimal bildirir | Kesin |
| Latince | Iam, certe | Zaten, kesinlikle, çoktan | Eylemin tamamlandığını ve kesinliğini pekiştirir | Güçlü |
| İngilizce | Already, indeed, certainly | Zaten, çoktan, muhakkak | Eylemin kesinliğini ve geçmişin şimdiye bağlandığını aktarır | Güçlü |
| Almanca | Schon, bereits, fürwahr | Zaten, çoktan, doğrusu | Zamansal takribi ve kesinlik vurgusunu birlikte karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Déjà, certes | Çoktan, şüphesiz | Bir durumun vuku bulduğunu ve kesinliğini verir | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| قد + Mazi | Tahkik (Kesinleşme) | Bir olgunun, ilahi vaadin veya yasanın kesin olarak gerçekleştiğini tescil eden bağlamlar; örnek: Bakara 2:60, Şems 91:9 |
| ولقد / لقد + Mazi | Kasem ve Tekit (Ant ile pekiştirme) | İlahi hitapta tarihin, fıtratın veya peygamberlik yasasının tartışmasız gerçekliğini vurgulayan bağlamlar; örnek: Bakara 2:65, Tîn 95:4 |
| فقد + Mazi | Hüküm ve Netice (Gereklilik) | Şartın cevabında hükmün tereddütsüz tahakkuk ettiğini ilan eden bağlamlar; örnek: Bakara 2:108, Nisâ 4:136 |
| وقد + Mazi | Hal (Durum tespiti) | Ana cümlenin yüklemi işlenirken geçmiş veya süregelen bir durumun mevcudiyetini gösteren hal cümleleri; örnek: Bakara 2:75, Şems 91:10 |
| قد + Müzari | İlim ve İhata (İlahi bilgi tespiti) | Allah Teâlâ'nın eylemleri ve insan kalbini eksiksiz bildiğini ve gördüğünü ifade eden bağlamlar; örnek: Nûr 24:64 |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi vaad ve vaîdin kesinliği | Ayetlerdeki tahkik bildiren edatların ilahi bilginin ve kaderin ezeliyeti ile vaadin caydırılamazlığına delaleti | Kesinlik, değişmezlik ve tahakkuk |
| Fıkıh | Hükmün sübutu ve inşası | Şart edatlarından sonra gelen yapının neticenin kesin olarak doğduğunu (vukûunu) bildirmesi | Hükmün kesinleşmesi ve tereddütsüz sübutu |
| Tefsir | İcaz ve mana teyidi | Harfin mazi fiilde takrib (eylemi şimdiki zamana yaklaştırma) ve tahkik (şüpheyi giderme) işlevleri | Zaman daralması ve hakikatin sabit kılınması |
| Hadis | Eylemin vukuunu sabitleme | Rivayet lafızlarında hükmün çoktan tamamlandığını ve yürürlüğe girdiğini bildirme | Fiili durumun tespiti ve nihayete ermesi |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve akide | Kesin tasdik ve hakikat tescili | İmanın tereddütten arınmasını sağlama | Vahyin bildirdiği haberlerin tartışmasız gerçekleşmiş birer hakikat olduğunu zihne yerleştirir | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve mantık | Aksiyomatik kesinlik ve ampirik tespit | Kanıtlanmış önermeyi sabitleme | Bir olgunun varsayım olmaktan çıkıp kesin bir veri haline geldiğini sınırlar | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve meşruiyet | Yürürlüğe girmiş hüküm ve akit | Hükmün geri döndürülemezliğini ilan etme | Yasamanın veya anlaşmanın bağlayıcı aşamaya geçtiğini ilan ederek ihtilafı keser | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve sözleşme | İfa edilmiş edim ve kesinleşmiş takas | Hak edişi ve riski kesinleştirme | Alışveriş veya sözleşme şartlarının tamamlanıp mülkiyetin kesin olarak intikal ettiğini belgeler | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Basamak fonksiyonu veya durum çökmesi | Bir olasılık dağılımının veya sürekli değişkenin belirli bir eşiği geçerek kesin tek bir değere kilitlenmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kaziyye-i muhkeme (kesinleşmiş hüküm) | Yargılamada bütün itiraz yollarının tükenip kararın kesin ve icra edilebilir bir olguya dönüşmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatı yalnızca cümlenin ritmini artıran veya önemsiz bir pekiştirme sağlayan gereksiz bir dolgu sözcüğü gibi görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Eylemi salt geçmişte bırakmayıp onun neticesini şu ana taşıyan (takrib) ve muhataptaki şüpheyi tamamen kesip atan kurucu bir zaman-kiplik unsuru olması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi hitaptaki vaadlerin, kanunların ve ulaştırma bildiren haberlerin kesinliğini zayıflatmak; mazi fiilin zaman sınırlarını kaybetmesine yol açmak |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hakikat iddialarını tereddüt ve şüphe zemininden çıkarıp kesin gerçekleşmiş birer yasa ve olgu olarak tescil eden ana kiplik edatıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamber kıssalarının ibret tescilinde, kurtuluş ve hüsran yasalarında, yemin ifadelerinden sonra gelen ilahi hüküm bildiren ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | İlahi bildirimlerin henüz belirsiz birer temenni olduğu yanılgısını düzeltir; hakikatin çoktan tahakkuk etmiş ve her an yüzleşilen bir gerçek olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir nesneyi boylamasına kesip ayırarak sınırını belirlemek ve yeterlilik eşiğine vardırmak.
- Soyut anlamBir fiilin gerçekleşme ihtimalini kesinliğe kavuşturup zamanını şimdiye bağlayarak şüpheyi ortadan kaldırmak.
- Sistematik karşılıkBilgi, hukuk ve inanç alanında belirsizlik eşiğini aşıp durumu kesin ve sabit bir olgu olarak tescil eden mekanizma.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde belirsiz veya gerçekleşmesi beklenen eylem kümesini temsil eder. Fonksiyon, bu eylemi ikili durum uzayına taşır. Sonuçta ifadesi, eylemin gerçekleşme anında tam kesinliğe ulaştığını ve şüphenin sıfırlanarak olgunun tescil edildiğini gösterir.