قسط
ق - س - ط
جذر- الورود: ٢٧
- الآيات: ٢٤
- الصيغ: ٩
- المعاجم: ١٣
Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden bir şeyin yarısı demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden bir şeyin yarısı demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٦٧٩القاف والسين والطاء معهما
ق س ط، س ق ط، ط س ق مستعملات قسط: القُسْطُ: عود هندي يجعل في البخور والدواء.
والقُسُوط: الميل عن الحق، وقَسَطَ فهو قاسِطٌ، قال:
يشفى من الغيظ قُسُوطَ القاسِطِ
ورجل قَسطاءُ: في ساقها اعوجاج حتى تتنحى القدمان وتنضم الساقان. والقَسَطُ خلاف الفحج.
والإِقْساطُ: العدل في القسمة والحكم، وتقول: أَقسَطْتُ بينهم وأَقسَطْتُ إليهم.
والقِسْطُ: الحصة التي تنوبه، وتقسطوا بينهم الشيء
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٩١القُسوطُ: الجَورُ والعدولُ عن الحقّ. وقد قَسَطَ يَقْسِطُ قُسوطاً. قال الله تعالى: "وأمَّا القاسِطونَ لجهنَّمَ حَطَبا" والقِسْطُ بالكسر: العَدْلُ. تقول منه: أقْسَطَ الرجلُ فهو مُقْسِطٌ. ومنه قوله تعالى: "إنَّ الله يُحِبُّ المُقْسِطين". والقِسْطُ أيضاً: مكيال، وهو نصف صاعٍ. والقِسْطُ: الحِصَّةُ والنصيب. يقال: تَقَسَّطْنا الشيء بيننا. والقُسْطُ بالضم: من عقاقير البحر. والقُسْطُ بالضم: انتصابٌ في
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٬٤٧٨ق س ط
قسط ، سقط ، طسق : مستعملة .
قسط : قال الليث : القُسْطُ : عودٌ يجاء به من الهند يجعل في البخور والدواء .
عمرو عن أبيه : يقال لهذا البخور قُسْطٌ وكُسْطٌ وكشْطٌ .
قال : والقِسْطُ بكسر القاف : العدل والفعل منه أقسط بالألف .
قال : والقَسْطُ بفتح القاف : الجورُ ، يقال منه قسطَ يقسِطُ قَسْطاً وقسوطاً ، والقَسطُ : طول الرِّجل وسَعَتها .
قال : والقِسْط : النصيب ، والقُسطانة : قوس قزح ، والقُسْطُناس
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٣٬٥١٠(باب القاف والسين وما يثلثهما)
(قسط) القاف والسين والطاء أصلٌ صحيح يدلُّ على معنَيَين متضادَّين والبناءُ واحد. فالقِسط: العَدل. ويقال منه أقْسَطَ يُقْسِط. قال الله تعالى: ﴿إنَّ اللهَ يُحبُّ المُقْسِطِين﴾ [المائدة 42، الحجرات 9، الممتحنة8]. والقَسْط بفتح القاف: الجَور. والقُسوط: العُدول عن الحق. يقال قَسَطَ، إذا جار، يَقْسِطُ قَسْطاً. والقَسَط: اعوجاجٌ في الرِّجلين، وهو خلاف الفَحَج.
ومن الباب
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ٥٣٨- القسط: هوالنصيب بالعدل كالنصف والنصفة. قال تعالى: ﴿ليجزي الذين آمنوا وعملوا الصالحات بالقسط﴾ [يونس/4]، ﴿وأقيموا الوزن بالقسط﴾ [الرحمن/9] والقسط: هو أن يأخذ قسط غيره، وذلك جور، والإقساط: أن يعطي قسط غيره، وذلك إنصاف، ولذلك قيل: قسط الرجل: إذا جار، وأقسط: إذا عدل. قال: ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ [الجن/15] وقال: ﴿وأقسطوا إن الله يحب المقسطين﴾ [الحجرات/9]، وتقسطنا بيننا، أي: اقتسمنا، والقسط:
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٤٢٠ق س ط
هو قاسط غير مقسط: جائر غير عادل.
وقد قسط عليّ قسطاً وقسوطاً.
وتقول: الله يقبض ويبسط ويقسط ولا يقسط وأمر الله بالقسط ونهى عن القسط.
وقسّط الخراج عليهم.
وقسّط بينهم المال: قسمه على القسط والسوية.
وتقسّطوه فيما بينهم.
ووفّاه قسطه: نصيبه " وزنوا بالقسطاس المستقيم " وتقول: فلان يقيس الأمر بمقياسه ويزنه بقسطاسه.
وبرجله قسط: اعوجاج وساق قسطاء.
وأقسطت الريح
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٧٣٩في أَسماء اللّه تعالى الحسنى المُقْسِطُ: هو العادِلُ. يقال: أَقْسَطَ يُقْسِطُ، فهو مُقْسِطٌ إِذا عدَل، وقَسَطَ يَقْسِطُ، فهو قاسِطٌ إِذا جارَ، فكأَن الهمزة في أَقْسَطَ للسَّلْب كما يقال شَكا إِليه فأَشْكاه. وفي الحديث: أَنّ اللّهَ لا يَنامُ ولا ينبغي له أَن ينامَ، يَخْفِضُ القِسْطَ ويرفَعُه؛ القِسْطُ: المِيزانُ، سمي به من القِسْطِ العَدْلِ، أَراد أَن اللّه يَخفِضُ ويَرْفَعُ مِيزانَ أَعمالِ
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٤١٢* ق س ط * * القُسُوطُ * الجور والعدول عن الحق وبابه جلس ومنه قوله تعالى ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ و * القِسْطُ * بالكسر العدل تقول منه * أقْسَطَ * الرجل فهو * مُقْسِطٌ * ومنه قوله تعالى ﴿وأما القاسطون فكانوا لجهنم حطبا﴾ و * القِسْطُ * بالكسر العدل تقول منه * أقْسَطَ * الرجل فهو * مُقْسِطٌ * ومنه قوله تعالى ﴿إن الله يحب المقسطين﴾ و * القِسْطُ * أيضا الحصة والنصيب يقال * تَقَسَّطْنَا
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ١٠٬٩٠٨القسط، بالكسر: العدل، قال الله تعالى: قل أمر ربي بالقسط وهو كقوله تعالى: إن الله يأمر بالعدل والإحسان وهو من المصادر الموصوف بها كالعدل، يقال: ميزان قسط وميزانان قسط، وموازين قسط، يستوي فيه الواحد والجميع. وقوله تعالى: ونضع الموازين القسط أي ذوات القسط، أي العدل، يقسط بالكسر قسطا، وهو الأكثر ويقسط، بالضم لغة، والضم قليل. وقرأ يحيى بن وثاب، وإبراهيم النخعي: وإن خفتم أن لا تقسطوا بضم السين.
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٬٣٦٤قَسَطَ
1 قَسَطَ ذ , (S, M, &c.,) aor. قَسِطَ , (S, Msb, K,) inf. n. قُسُوطٌ (S, M, Mgh, Msb, K) and قَسْطٌ, (Mgh, Msb, K,) He declined, or deviated, from the right course; acted unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically. (S, M, Mgh, Msb, K.) -A2- See also 4, in two places: -A3- and see 2.
قسّطهُ
2 قسّطهُ ذ , (IAar, M, TA,) inf. n. تَقْسِيطٌ, (IAar, TA,) He distributed it; or dispersed
قَسَطَ 1 قَسَطَ ذ , (S, M, &c.,) aor. قَسِطَ , (S, Msb, K,) inf. n. قُسُوطٌ (S, M, Mgh, Msb, K) and قَسْطٌ, (Mgh, Msb, K,) He declined, or deviated, from the right course; acted unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically. (S, M, Mgh, Msb, K.) -A2- See also 4, in two places: -A3- and see 2.
قسّطهُ 2 قسّطهُ ذ , (IAar, M, TA,) inf. n. تَقْسِيطٌ, (IAar, TA,) He distributed it; or dispersed it. (IAar, M, TA.) It is implied in the K that the verb in this sense is ↓ قَسَطَ, of three letters [only, without teshdeed]. (TA.) You say, قسّط المَالَ بِيْنَهُمْ He distributed the property among them. (TA.) And قسّط الخَرَاجَ عَلَيْهِمْ He assigned the several portions which each one of them should pay of the [tax called] خراج: (TA:) or قسّط الخَرَاجَ, inf. n. as above, signifies he assessed, or apportioned, the خراج (Mgh, Msb) with equity and equality, (Mgh,) to be paid at certain times. (Msb.) ― -b2- قسّط عَلَى عِيَالِهِ النَّفَقَةَ, (TA,) inf. n. as above, (K,) He was niggardly, or parsimonious, towards his household in expenditure. (K, * TA.)
اقسط 4 اقسط ذ , (S, M, Mgh, Msb,) inf. n. اـِقْسَاطٌ, (Mgh, K,) He acted equitably, or justly, (S, M, Mgh, Msb, K,) in his judgment or the like; (M, TA;) as also, (Msb, K,) accord. to IKtt, (Msb,) ↓ قَسَطَ, aor. قَسِطَ (Msb, K) and قَسُطَ , (K,) but the former of these aors., as well as the former verb, is the more known, (TA,) inf. n. قَسْطٌ, (Msb, TA,) or قِسْطٌ [q. v. infra]; (M, K;) or اـِقْسَاطٌ is only in division: (TA:) thus the latter of these two verbs is made to have two contr. significations: (Msb, TA:) in the former of them, accord. to some, the أ has a privative effect, [so that the verb properly signifies he did away with, or put away, injustice, or the like,] as [it has in اشكاه] in the phrase شَكَى اـِليَسْهِ فَأَشْكَاهُ [he complained to him and he made his complaint to cease]. (TA.) It is said in the Kur, [iv. 3,] وَاـِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِى اليَتَامَى [And if ye fear lest ye should not act equitably with respect to the orphans]: (Mgh:) or, accord. to one reading, ↓ تَقْسُطُوا, with damm to the س. (TA.) And you say also, أَقْسَطْتُ بَيْنَهُمْ [I acted equitably between them], and اـِلَيْهِمْ [towards them]. (TA.)
تَقَسَّطُوا الشَّىْءِ بَيْنَهُمْ 5 تَقَسَّطُوا الشَّىْءِ بَيْنَهُمْ ذ They divided the thing among themselves (Lth, S, * M [in which last بينهم is omitted] and O, L, K) equitably, (M, O,) or equitably and equally, (L,) or with equality. (Lth, K.) You say also, المَالَ بَيْنَهُمْ ↓ اـِقْتَسَطُوا They divided the property among themselves; (TK;) اـِقْتِسَاطٌ being syn. with اـِقْتِسَامٌ. (K.)
8 اـِقْتَسَطَ see 5.
قُسْطٌ قُسْطٌ ذ a dial. var. of كُسْطٌ, or, accord. to Yaakoob, the ق is a substitute [for ك]; (M;) said by IF to be Arabic; (Msb;) [Costus; so in the present day;] a certain substance, (AA, Msb,) or perfume, (Mgh,) or wood, (M,) or a certain Indian wood, and also Arabian, (K,) with which one fumigates; (AA, M, Mgh, Msb;) well known; (Msb;) also called كُسْطٌ and كُشْطٌ (AA) and قُشْطٌ: (TA in art. قشط:) or a wood which is brought from India, and which is put into the substances used for fumigating, and into medicine: (Lth:) or a certain drug of the sea: (S:) [it is said in the S and TA, voce حِنْزَابٌ, that the carrot of the (جَزَرُ البَحْرِ) is called قُسْطٌ:] in a trad., القُسْطُ البَحْرِىُّ [or قُسْط of the sea] is mentioned as one of the best of remedies: and in another trad., قُسْط is coupled by the conjunction و with أَظْفَار, or, accord. to one relation thereof, is prefixed to the latter word, governing it in the gen. case: and IAth says, that it is a sort of perfume: but some say that it is aloes-wood (عُود, q. v.): [see also ظَفَارِىٌّ:] and others, a well-known drug, of sweet odour, with which women and infants are fumigated: (TA:) it is diuretic, beneficial to the liver in a high degree, and for the colic, and for worms, and the quartan fever, as a beverage; and for rheum, and defluxions, and pestilence, when the patient is fumigated therewith; and for the [leprous-like disorder called] بَهَق, and the [discolouration of the face termed] كَلَف, when applied as a liniment; (K;) and it confines the bowels, expels wind, strengthens the stomach and heart, occasions pleasurable sensation, is an ingredient in many sorts of perfume, and is the best of perfumes in odour when one fumigates therewith. (TA.)
قِسْطٌ قِسْطٌ ذ Equity; justice: (S, * M, Mgh, Msb, K: *) [an inf. n. having no proper verb, or] a subst. from أَقْسَطَ. (Mgh, Msb.) -A2- Equitable; just: (S, * M, K:) an inf. n. used as an epithet, like its syn. عَدْلٌ; (M, K;) and [therefore] applied alike to a sing. n. [and to a dual] and to a pl.: (K:) you say مِيزَانٌ قِسْطٌ an equitable, or a just, balance; and مِيزَانَانِ قِسْطٌ; and, agreeably with the usage of the Kur, xxi. 48, مَوَازِينُ قِسْطٌ. (M.) -A3- A portion, share, or lot; (S, M, Msb, K;) of a thing; (K;) and pertaining to a person: (TA:) pl. أَقْسَاطٌ. (Msb.) You say, وَفَّاهُ قِسْطَهُ He gave him in full his portion, share, or lot. (TA.) And أَخَذَ كُلٌّ مِنَ الشُّرَكَآءِ قِسْطَهُ Every one of the partners took his portion, or share. (TA.) ― -b2- A portion, or piece. (So accord. to an explanation of the pl., أَقْسَاطٌ, in the TA.) ― -b3- The means of subsistence: (K:) or the portion thereof which is the share of every created being. (TA.) يَخْفِضُ القِسْطَ وَيَرْفَعُهُ, said of God, in a trad., has been explained as meaning He maketh the portion of the means of subsistence which is the share of any created being little, and maketh it much. (TA.) [See, below, another meaning which is assigned to it in this instance; and see also art. خفض.] ― -b4- A quantity, (K, TA,) of water only; or any quantity, of water and of other things. (TA.) ― -b5- A measure with which corn is measured, (S, Mgh, K,) which holds (K) half of a صَاع; (S, Mgh, K;) six thereof making a فَرْقَ: (S:) accord. to Mbr, four hundred and eighty-one dirhems. (TA.) Sometimes it is used for performing the ablution termed وُضُوْء: and hence it is said in a trad., اـِنَّ النِّسَآءَ مِنْ أَسْفَهِ السُّفَهَآءِ اـِلَّا صَاحِبَةَ القِسْطِ وَالسِّرَاجِ; (K;) the قِسْط being here the vessel in which the وضوء is performed; (TA;) the meaning app. being, [Women are of the most lightwitted of the lightwitted,] except she who serves her husband, and assists him to perform the وضوء, [so I render تُوَضِّئُهُ,] and takes care of the vessel which he uses for that purpose, and stands at his head with the lamp: (K:) or who performs his affairs with respect to his وضوء and his lamp. (Nh.) ― -b6- A [mug of the kind called] كُوز; (M, K;) so called by the people of the great towns: (M:) now applied to one with which olive-oil is measured. (TA.) ― -b7- A balance, or weighing-instrument. (K.) Some say that this is its meaning in the phrase mentioned above, يَخْفِضُ القِسْطَ وَيَرْفَعُهُ He depresseth the balance, and raiseth it: alluding to the means of subsistence which He decrees. (TA.)
قَاسِطٌ قَاسِطٌ ذ Declining, or deviating, from the right course; acting unjustly, wrongfully, injuriously, or tyrannically: pl. قَاسِطُونَ (S, M, Mgh, TA) and قُسَّاطٌ. (TA.) You say, هُوَ قَاسِطٌ غَيْرُ مُقْسِطٍ He is declining, or deviating, from the right course; &c.: not acting equitably, or justly. (TA.) And it is said in the Kur, [lxxii. 15,] أَمَّا الْقَاسِطُونَ فَكَانُوا لِجَهَنَّمَ حَطَبًا [As for the deviators from the right course, they shall be fuel for hell]. (S, M, Mgh.) [See also عَادِلٌ.] ― -b2- القَاسِطُونَ is also specially applied to The party of Mo'لwiyeh; (Mgh;) the people of Siffeen. (TA.) ― -b3- [And it has the contr. meaning, i. e. Acting equitably, or justly. See, again, عَادِلٌ.]
أَقْسَطُ أَقْسَطُ ذ More [and most] equitable, just, or right: occurring in the Kur, ii. 282, and xxxiii. 5: (TA:) formed from the triliteral verb [قَسَطَ], not from the quadriliteral [أَقْسَطَ], as some assert it to be, holding it anomalous. (MF.)
تَقْسِيطٌ تَقْسِيطٌ ذ The register in which is written a man's portion, or share, (قِسْط,) of property &c: a subst., like تَمْتِينٌ. (TA.)
مُقْسِطٌ مُقْسِطٌ ذ Acting equitably, or justly. (S, M.) It is said in the Kur, [v. 46, and xlix. 9, and lx. 8,] اـِنَّ اللّٰهَ يُحِبُّ المُقْسِطِينَ [God loveth those who act equitably, or justly]. (S, M.) ― -b2- المُقْسِطُ is one of the names of God, meaning The Equitable. (TA.)
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٧١٣قَسَطَ
قَسَطَ I ( n. ac. قَسْط 1 , قُسُوْط 27 ),
a. Was unjust.
b. Separated, dispersed; distributed, divided.
c. I , U ( n. ac. قِسْط 2 ), see IV .
قَسِطَ
قَسِطَ A ( n. ac. قَسَط 4 ),
a. Was hard in the sinews ( of the foot ).
قَسَّطَ
قَسَّطَ II ,
a. see I (b) .
b. [ acc. & Bain ], Divided, distributed amongst.
c. [ acc. & 'Ala ], Assigned, apportioned to; assessed ( taxes ).
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٣٦٬١٦٤قسط
قَسَطَ - يَقْسِطُ - قِسْط - قَاسِط - قِسْطَاس - أَقْسَطَ - يُقْسِطُ - مُقْسِط
قَسَطَ - يَقْسِطُ + الكائن: يكون صلباً يابساً بشكل منتصب مستقيم لا يلين ولا يتغير ولا ينحني
قِسْط - القِسْط: اسم فعل " قَسَطَ - يَقْسِطُ ": الصلابة واليبس المستقيم الذي لا يتغير ولا يلين ولا ينحني
قَاسِط: اسم فاعل من " قَسَطَ - يَقْسِطُ ": الصلب واليابس والمنتصب
الصيغ(٩)
- بِالْقِسْطِDoğru bölüştürme ileمعانٍ أخرى: ٢(بِالْفِعْلِ)×١٤
- الْمُقْسِطِينَBölüştürenler(الْمُفْعِلِينَ)×٣
- أَقْسَطُDaha iyi bölüştürme(أَفْعَلُ)×٢
- الْقَاسِطُونَBölücüler(الْفَاعِلُونَ)×٢
- بِالْقِسْطَاسِÖlçütle(بِالْفِعْلَاسِ)×٢
- الْقِسْطَDoğru bölüştürme(الْفِعْلَ)×١
- تُقْسِطُواBölüştürürsünüz(تُفْعِلُوا)×١
- وَأَقْسِطُواVe bölüştürün(وَأَفْعِلُوا)×١
- وَتُقْسِطُواVe bölüştürürsünüz(وَتُفْعِلُوا)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٦٣ (الإجمالي: ١٩٥)
- وزن
الآيات المشتركة: ٧ · Terazi demektir
- عدل
الآيات المشتركة: ٦ · Denk tutuyorlar
- قوم
الآيات المشتركة: ١٢ · Hayvanların ön ayaklarına denir
- كيل
الآيات المشتركة: ٣ · Kile ölçü birimidir
- يتم
الآيات المشتركة: ٣ · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
- بخس
الآيات المشتركة: ٢ · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
- حبب
الآيات المشتركة: ٤ · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- دين
الآيات المشتركة: ٤ · Dane, inek yavrusuna denir
- بدأ
الآيات المشتركة: ٢ · Badiye çöl demektir
- شهد
الآيات المشتركة: ٤ · Petekteki baldır
- وفي
الآيات المشتركة: ٣ · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
- نكح
الآيات المشتركة: ٢ · Nikah
الآيات التي ورد فيها(٢٤)
شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ وَالْمَلَائِكَةُ وَأُولُو الْعِلْمِ قَائِمًا بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ
Doğru bölüştürme ile
إِنَّ الَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِآيَاتِ اللَّهِ وَيَقْتُلُونَ النَّبِيِّينَ بِغَيْرِ حَقٍّ وَيَقْتُلُونَ الَّذِينَ يَأْمُرُونَ بِالْقِسْطِ مِنَ النَّاسِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ
Doğru bölüştürme
… أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الْوِلْدَانِ وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتَامَى بِالْقِسْطِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِهِ …
Doğru bölüştürme ile
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ …
Doğru bölüştürme
يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ لِلَّهِ شُهَدَاءَ بِالْقِسْطِ وَلَا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلَى أَلَّا تَعْدِلُوا اعْدِلُوا …
Doğru bölüştürme ile
… عَنْهُمْ فَلَنْ يَضُرُّوكَ شَيْئًا وَإِنْ حَكَمْتَ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ
Doğru bölüştürme ile
… هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا …
Doğru bölüştürme ile
قُلْ أَمَرَ رَبِّي بِالْقِسْطِ وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كَمَا بَدَأَكُمْ تَعُودُونَ
Doğru bölüştürmeyi
… الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ بِالْقِسْطِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ شَرَابٌ مِنْ حَمِيمٍ وَعَذَابٌ أَلِيمٌ …
Doğru bölüştürme ile
وَلِكُلِّ أُمَّةٍ رَسُولٌ فَإِذَا جَاءَ رَسُولُهُمْ قُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْقِسْطِ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ
Doğru bölüştürme ile
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | قسط |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ezdâd (zıt anlamlılar barındıran yapı; yalın haliyle haktan sapma, türemiş if'âl kalıbıyla adaleti ikame etme) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عدل, قسم, نصف |
| Zıt Kök | جور |
| Çekirdek Özet 1 | Bir bütünü hakkaniyetli paylara ayırma, bacaklardaki eğrilik ve payı eksiltme veya denkleştirme |
| Çekirdek Özet 2 | Dağıtıcı adaleti somut ölçü ve terazilerle hayata geçirme; hakkı sahibine eksiksiz iade etme |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal dengenin hak edilmiş paylar üzerinden korunması ve ölçünün sapmalardan arındırılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün if'âl kalıbındaki adalet kurucu anlamı ile sülâsî kalıbındaki zalim ve haktan sapan anlamının birbirine karıştırılması |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| قس | Sertlik, katılık, ölçme ve baskı uygulama; paylaştırma ve zorlama hareketi barındıran fiziksel baskı (örnekler: قسر zorlamak, قسس iz sürmek ve sıkı yoklamak, قسم parçalara ayırmak, قسو katılaşmak) | ط | Çekirdekteki sert ve kesin ayrım hareketini somut bir nesne, kap, terazi veya pay çizgisiyle sabitleştirmiş; parçalamayı ölçülebilir bir sınıra ve hizaya kavuşturmuştur. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Bir araya getirme, toplanma noktasını belirleme ve kesin bir sınır çizgisi çekme hareketi. |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Ayakta durmayı sağlayan dikey dayanak, yapısal destek ve sapmayı engelleyen tutunum. |
| ط | Sepet, çark; sarma, kuşatma, içine alma | Belirli bir hacmi kuşatma, kap içine alma ve payı sınırlandırarak muhafaza etme. |
| قسط | Sınırı çekilmiş desteğin ölçü kabıyla tartılması | Bir varlığın hakkı olan payı sınırlandırıp koruma altına alarak tartı ve kap düzenine oturtma hareketi. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | İnsanın baldır ve bacak kemiklerindeki eğrilik; bacakların birbirine yaklaşıp ayak uçlarının dışa açılması (el-kaset). Buradan hareketle payın eğrilmesi, bir şeyden hak edilen parça ve hisse (el-kıst) ile tütsü için kullanılan sert odun parçası (el-kust). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken Arap şiirinde ve recez beyitlerinde yalın kök haktan sapma ve zulüm yönüyle şahit getirilmiştir: يشفى من الغيظ قُسُوطَ القاسِطِ / Öfkesinden, zalimin haktan sapıp boyun büküşüyle şifa bulur. |
| Erken Arapça kullanım | Erken bedevi kullanımında paylaştırma kapları için mikyâl ve kıst tabirleri kullanılmış; idari ve ticari ölçüm kapları el-kıst olarak adlandırılmıştır. |
المصدر Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde قسط kökü, hem ölçme ve bölüştürme hem de sertlik ve eğrilik semantik ekseninde yer alır. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarda kök, kistā ve qisṭā biçimleriyle bir hacim ve sıvı ölçü birimini (Yunan-Roma dünyasındaki sextarius karşılığı kap ve ölçek) ifade etmek üzere yaygınlaşmıştır. Erken Sami çekirdeğinde sert bir nesnenin kesilip ayrılması ve belirli bir pay haline getirilmesi anlamı mevcuttur. Arapçada kök morfolojik bir zıtlaşma (ezdâd) geliştirmiştir: Sülâsî قَسَطَ fiili paydan çalmak, eğrilmek ve haktan sapmak (cvr) anlamına gelirken; hemzenin izale (giderme) işlevi yüklenmesiyle أَقْسَطَ fiili eğriliği düzeltmek, hakkı tam vermek ve adaleti tesis etmek anlamına bürünmüştür. Böylece kök, Sami dünyasındaki somut kap ve pay ölçüsünü Arapçada ahlaki ve hukuki bir denge kurumuna dönüştürmüştür.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | قسط kökünün sülâsî ve if'âl ayrışması | Sülâsî form sapma ve eksiltmeyi (el-kasat: bacak eğriliği), if'âl formu ise bu eğriliği giderme eylemini (adaleti) ifade eder. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice qisṭā / kistā | Bir pay, hisse, sıvı ölçü kabı ve adil paylaştırma aletine karşılık gelen ortak kullanım. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Grekçe sextarius ile temas | Akdeniz havzasındaki idari ölçü birimi sextarius sözcüğünün Sami dillerine qisṭ olarak geçmesi ve kökün yerli paylaştırma fiilleriyle kaynaşması. | Muhtemel |
المصدر Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Payne Smith.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| قسط | Anlamlı | Paylaştırmak, adalet etmek veya sapmak | Hak edilen hisseyi belirlemek, tartmak ya da hakkı çiğneyip eğrilmek. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| قطس | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu harf dizilimiyle kök türetilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| سقط | Anlamlı | Düşmek, yukarıdan aşağı inmek | Bir şeyin tutunamayarak yerçekimi veya zaaf sebebiyle aşağıya düşmesi. | Kur'an'da geçer; düşme ve dökülme anlamı taşır. |
| سطق | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Erken dönem dilcilerince mühmel bırakılmıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| طقس | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik Arap dil matrisinde kök olarak kullanılmamış, sonraki dönemlerde iklim anlamında Grekçe kökenli olarak girmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| طسق | Anlamlı | Vergi, ölçülü yükümlülük | Arazi üzerine konulan belirli harç ve ölçülü pay (tasq). | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde müsta'meldir. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| قسط | Merkez | Paylaştırmada adalet | Ölçülebilir payların, somut hakların ve terazinin kurduğu dağıtıcı denge. | Bütünü parçalara ayırırken hak sahibine payını noksansız ulaştırma. |
| عدل | Komşu | Eşitlik ve denklik | İki taraf arasında denkliği sağlama, tartıda iki kefeyi bir tutma. | İlkesel ve soyut eşitliği, istikameti ve ifrat-tefrit ortasını ifade eder. |
| قسم | Komşu | Parçalara ayırma | Bir bütünü bölme ve parçalama eyleminin teknik tarafı. | Adalet vurgusu içermesi zorunlu değildir; salt taksim işlemini belirtir. |
| نصف | Komşu | Yarı yarıya pay etme | Bir şeyi tam ortasından ikiye bölerek taraflara eşit verme (insaf). | İki odak arasındaki simetrik bölünmeye ve tarafsızlığa odaklanır. |
| جور | Zıt | Haktan sapma, haksızlık | Doğru çizgiden, yoldan ve ölçüden saparak başkasının sınırını ihlal etme. | Ölçü ve payda dengenin kasten aleyhte bozulması durumudur. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | قسط | Pay, adalet, terazi | Somut hisse verme ve sapmayı izale ederek adaleti sağlama. | Kesin |
| Latince | Distributio, Iustitia distributiva, Libra | Dağıtıcı adalet, pay, terazi | Paylaştırma adaleti yönünü tam karşılar; kökün yalın anlamındaki sapma boyutunu dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | Equity, fair share, balance | Hakkaniyet, adil pay, denge | Dağıtıcı hakkaniyet boyutunu iyi verir; ezdâd karakterini tek kelimede taşımaz. | Güçlü |
| Almanca | Gerechter Anteil, Verteilungsgerechtigkeit | Adil pay, bölüştürme adaleti | Sistematik hakkaniyeti ve somut pay dağılımını ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Équité, juste part, balance | Hakkaniyet, adil hisse | Bireysel hakların tartılarak verilmesini belirtir; kökün sülâsî zalimlik boyutunu kapsamaz. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْقِسْطِ | Dağıtıcı adalet ve hakkaniyet | Hukuki hüküm verme, şahitlik etme ve toplumsal düzeni sağlama bağlamı (Âl-i İmrân 3:18, Mâide 5:8, Hadîd 57:25). |
| الْقَاسِطُونَ | Haktan sapanlar, zalimler | Doğru yoldan ayrılıp cehenneme yakıt olan inatçı inkârcılar bağlamı (Cin 72:14, Cin 72:15). |
| بِالْقِسْطَاسِ | Dosdoğru ölçü aleti, terazi | Ticari hayatta hile yapmama, tartıyı tam ve dürüst tutma bağlamı (İsrâ 17:35, Şuarâ 26:182). |
| أَقْسَطُ / تُقْسِطُوا | Daha adil paylaştırma, hak tanıma | Yetimlerin haklarını koruma ve evlatlıkların soy bağını dürüstçe anma bağlamı (Bakara 2:282, Nisâ 4:3, Ahzâb 33:5). |
| الْمُقْسِطِينَ | Hakkaniyetle hükmedenler, payı gözetenler | Topluluklar arasında barış yapma ve düşmanlık etmeyenlere adil davranma bağlamı (Mâide 5:42, Hucurât 49:9, Mümtehine 60:8). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi fiiller ve el-Muksit ismi | Allah'ın evrendeki nizamı ve ahiretteki amelleri tartması; adl ve hikmet sıfatlarıyla irtibatı. | Zulümden münezzeh kılınan, her hak sahibine hak ettiğini eksiksiz veren mutlak irade. |
| Fıkıh | Yargılama hukuku, miras ve ölçü tartı | Hâkimin taraflar arasında hükmederken gözeteceği hakkaniyet ve ticari tartıların standartlığı. | Somut hakların, alacakların ve payların noksansız hesaplanıp infaz edilmesi. |
| Tefsir | Karşıt anlamlılık (ezdâd) ve if'âl farkı | Sülâsî kalıptan gelen kasitun ile if'âl kalıbından gelen muksitun arasındaki semantik zıtlığın incelenmesi. | Hemzenin izale işlevi yüklenerek zulmü ve sapmayı kaldırma haline dönüşmesi. |
| Hadis | Terazinin indirilip kaldırılması | Allah'ın rızık ve amel terazisini (el-kıst) alçaltıp yükseltmesine dair rivayetlerin izahı. | Rızıkların ve amellerin adil taksimini yöneten ilahi ölçü aleti. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi mizan ve hesap | Mutlak hakkaniyet | Amellerin zerre sapma olmaksızın tartılması | Yaratılışın ve hesabın temelindeki ilahi adaleti temsil eder. | Kesin |
| İlmi | Nesnel ölçümleme | Standart ölçü ve kalibrasyon | Değişkenlerin hatasız ve tarafsız biçimde tartılması | Bilimsel verinin ve gözlemin eğrilikten arındırılmış kesinliğidir. | Güçlü |
| Siyasi | Hukukun üstünlüğü | Dağıtıcı kamu adaleti | Toplumsal sınıflar arasında hakkı hak sahibine paylaştırma | Güçlünün zayıf aleyhine sınır aşmasını engelleyen idari denge mekanizmasıdır. | Kesin |
| İktisadi | Pazar ve bölüşüm nizamı | Adil bölüşüm ve hilesiz tartı | Kaynakların, kârın ve alacakların hak ölçüsünce paylaştırılması | Tekelleşmeyi, tartıda eksiltmeyi ve emek gaspını engelleyen dağıtım ilkesidir. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kalibrasyon, dinamik denge ve sıfır hata toleransı | Bir ölçüm cihazının referans noktasına göre sıfırlanması; tartım işleminde sapmanın (varyansın) yok edilerek kefelerin nötrlenmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Dağıtıcı adalet (Distributive Justice) ve hakkaniyetli paylaşım | Bir topluluktaki kaynakların, hakların ve ödevlerin herkesin liyakatine ve konumuna göre hakkaniyetle bölüştürülmesi nizamı. | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | قسط kelimesinin sadece zihinsel bir adalet hissi veya genel ahlaki bir tavsiye sayılarak, somut paylaştırma ve ölçü aleti boyutunun göz ardı edilmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök yalnızca soyut bir iyi niyet değil; bilfiil eldeki teraziyi, miras payını, yetim hakkını, ticari gramajı ve siyasi yargıyı kapsayan nesnel bir dağıtım sistemidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Adaletin pratik ve maddi bölüşümdeki somut karşılığı kaybolur; ekonomik sömürü ve tartı hileleri ahlaki adalet söylemleri arkasında meşrulaştırılabilir. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın teklif ettiği adalet düzeninin salt felsefi bir kavram değil, nesnel ölçüm araçları (kıstâs), net paylar ve pratik dağıtımla yürüyen bir nizam olduğunu ortaya koyar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin gönderiliş gayesini açıklayan mizan ayetlerinde (Hadîd 57:25), yetim ve kadın haklarının dağıtımında (Nisâ 4:3) ve uluslararası ilişkilerde barışın zemininde (Mümtehine 60:8). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Adalet ile eşitliğin mutlak surette aynı şey olduğu yanılgısını düzeltir; kök herkese körü körüne aynı parçayı değil, herkese hak ettiği payı vermeyi (hakkaniyeti) şart koşar. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir bütünün ölçü kabı veya terazi vasıtasıyla somut paylara ayrılması; bacak kemiğindeki eğrilikte olduğu gibi ekseninden sapan payın hizalanması.
- Soyut anlamDağıtıcı adalet, tarafsız tartı, hakkaniyetli bölüşüm ve haksız sapmaların ortadan kaldırılması.
- Sistematik karşılıkHukuki, iktisadi ve siyasi kaynakların liyakat ve hak ölçüsünce paylaştırılmasını yöneten denge nizamı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde yer alan simgesi bir hak sahibine fiilen verilen payı, simgesi ise o hak sahibinin meşru ve ontolojik hakkını temsil eder. Bu iki büyüklük arasındaki farkın toplamı olan , sistemdeki toplam sapmayı (kasat / zulüm durumunu) gösterir. İf'âl babının devreye girmesiyle sistemik sapmanın sıfıra yaklaşması (), adalet halini (kıst) meydana getirir; böylece toplam adaletsizlik farkı () sıfırlanarak nizam kurulur.