نبت
ن - ب - ت
جذر- الورود: ٢٦
- الآيات: ٢٣
- الصيغ: ١٧
- المعاجم: ١٢
معناه في القرآن: Bitki
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٨١٠باب التاء والنون والباء معهما
ت ب ن، ب ن ت، ن ب ت مستعملات
تبن:
التِّبْنُ: يُروي العشرين وهو أعظمُ الأَقْداحِ، ثمّ الصَّحْنُ، مقاربٌ له، ثمّ العُسُّ يُروي الثّلاثةَ وأربعة.
والتِّبْنُ: العُسُّ الضَّخم في قول أبي المِقدام لقوله:
ثم تِبناً رأيتُه مكيالاً
ورجلٌ تَبِنٌ فَطِنٌ وطَبِنٌ، وقيل: التَّبِنُ: الفَطِن في الخَير، والطَّبِنُ في الشَّرِّ.
وتَبِنٌ: ذو تَبَنٍ وتَبانةٍ.
وتَبِنَ لفلانٍ أي فَطِنَ
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٨٣النَبْتُ: النبات. يقال: نَبَتَتِ الأرض وأنْبَتَتْ، بمعنًى. ونَبَتَ البقل وأنْبَتَ بمعنى. وأنشد الفراء:
رأيتَ ذوي الحاجات حولَ بيوتهمقَطيناً لهمْ حتَّى إذا أنبتَ البَقْـلُ
أي نَبَتَ. وأنْبَتَهُ الله فهو منبوتٌ، على غير قياس. وأنْبَتَ الغلامُ، أي نَبَتَتْ عانَتُه. ونَبَّتُّ الشجرَ تنبيتاً: غرسته. يقال: نَبِّتْ أجَلَكَ بين عينيك. ونَبَّتُّ الصبيَّ تنبيتاً: رَبَّيته. والمَنْبِتُ: موضع النبات.
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٬٤٠٢باب التاء والنّون مع الباء
تبن ، نبت ، بنت : ( مستعملة ) .
تبن : قال أبو عبيدة : رُوِيَ في حديث مرفوع إن الرجلَ ليتكلمُ بالكلمة يُتَبِّن فيها ، يَهْوِي بها في النار .
قال أبو عبيد : هو عندي إغماضُ الكلام والجَدلُ والخُصومات في الدِّين ، ومنه حديث مُعاذ : ( إياكَ ومُغَمّضَاتِ الأمور ) .
قال أبو عبيد : ورُوي عن سالم بنِ عبد الله أنه قال : كنا نقول في الحامِلِ المتوفَّى عنها زوجُها : إنه ينفق عليها
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬٣٧٥(باب النون والباء وما يثلثهما)
(نبت) النون والباء والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نماءٍ في مزروع، ثم يستعار. فالنَّبت معروفٌ، يقال نَبَت. وأنْبَتَتِ الأرض. ونَبَّتُّ الشَّجرَ: غَرستُه. ويقال: إنَّ [في([1])] بني فلانٍ لنابِتَةَ شرّ. ونبَتَتْ لبني فلانٍ نابتةٌ، إذا نشَأ لهم نَشْءٌ صِغار من الوَلَد. والنَّبيت: حيٌّ من اليمن. وما أحسَنَ نِبتةَ هذا الشَّجر. وهو في مَنبِتِ صدقٍ، أي أصلٍ كريم.
(نبث) النون
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٢٤٣- النبت والنبات: ما يخرج من الأرض من الناميات، سواء كان له ساق كالشجر، أو لم يكن له ساق كالنجم، لكن اختص في التعارف بما لا ساق له، بل قد اختص عند العامة بما يأكله الحيوان، وعلى هذا قوله تعالى: ﴿لنخرج به حبا ونباتا﴾ [النبأ/15] ومتى اعتبرت الحقائق فإنه يستعمل في كل نام؛ نباتا كان، أو حيوانا، أو إنسانا، والإنبات يستعمل في كل ذلك. قال تعالى: {فأنبتنا فيها حبا * وعنبا وقضبا * وزيتونا ونخلا * وحدائق
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٥٣٣ن ب ت
ظهر النبت والنبات في الأرض ونبت البقل نباتاً وأنبته الله ونبّته ونبّت الناس الشجر: غرسوه ونبّتوا الحبّ: حرثوه.
ومن المجاز: نبت فلان في منبت صدق وفي أكرم المنابت وإنّه لحسن النبتة وأنبته الله نباتاً حسناً ومن ثبت نبت ونبّت الصبي: ربّاه وفلان ينبّت جاريته رجاء الرّبح فيها.
ونبّت أجلك بين عينيك.
ونبتت لبني فلان نابتة: نشأ لهم نشأ صغار وإنّ بني فلان لنابتة شرّ وهذا قول
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٬٦٨٧النَّبْتُ: النَّباتُ. الليث: كلُّ ما أَنْبَتَ الله في الأَرض، فهو نَبْتٌ؛ والنَّباتُ فِعْلُه، ويَجري مُجْرى اسمِه. يقال: أَنْبَتَ اللهُ النَّبات إِنْباتاً؛ ونحو ذلك قال الفرَّاءُ: إِنَّ النَّبات اسم يقوم مقامَ المَصْدَر. قال اللهُ تعالى: وأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً. ابن سيده: نَبَتَ الشيءُ يَنْبُت نَبْتاً ونَباتاً، وتَنَبَّتَ؛ قال: مَنْ كان أَشْرَكَ في تَفَرُّقِ فالِجٍ،
فَلُبونُه جَرِبَتْ معاً،
النَّبْتُ: النَّباتُ. الليث: كلُّ ما أَنْبَتَ الله في الأَرض، فهو نَبْتٌ؛ والنَّباتُ فِعْلُه، ويَجري مُجْرى اسمِه. يقال: أَنْبَتَ اللهُ النَّبات إِنْباتاً؛ ونحو ذلك قال الفرَّاءُ: إِنَّ النَّبات اسم يقوم مقامَ المَصْدَر. قال اللهُ تعالى: وأَنْبَتَها نَباتاً حَسَناً. ابن سيده: نَبَتَ الشيءُ يَنْبُت نَبْتاً ونَباتاً، وتَنَبَّتَ؛ قال: مَنْ كان أَشْرَكَ في تَفَرُّقِ فالِجٍ، فَلُبونُه جَرِبَتْ معاً، وأَغَدَّتِ إِلاَّ كناشِرَةِ الذي ضَيَّعْتُمُ، كالغُصْنِ في غُلَوائِه المُتَنَبِّتِ وقيل: المُتَنَبِّتُ هنا المُتَأَصِّلُ. وقوله إِلاَّ كناشِرة: أَراد إِلاّ ناشِرة، فزاد الكاف، كما قال رؤْبة: لواحِقُ الأَقْرابِ فيه كالمَقَقْ أَراد فيها المَقَقُ، وهو مذكور في موضعه. واختار بعضهم: أَنْبَتَ بمعنى نَبَتَ، وأَنكره الأَصمعي، وأَجازه أَبو عبيدة، واحتج بقول زهير: حتى إِذا أَنْبَتَ البَقْلُ، أَي نَبَتَ. وفي التنزيل العزيز: وشجرةً تخرجُ من طُورسَيْناءَ تَنْبُتُ بالدُّهْن؛ قرأَ ابن كثير وأَبو عمرو الحَضْرَميُّ تُنْبِتُ، بالضم في التاء، وكسر الباء؛ وقرأَ نافع وعاصم وحمزة والكسائي وابن عامر تَنْبُتُ، بفتح التاءِ؛ وقال الفراءُ: هما لغتان نَبَتَتِ الأَرضُ، وأَنْبَتَتْ؛ قال ابن سيده: أَما تُنْبِتُ فذهبَ كثير من الناس إِلى أَن معناه تُنْبِتُ الدُّهْنَ أَي شَجرَ الدُّهْن أَو حَبَّ الدُّهْن، وأَن الباءَ فيه زائدة؛ وكذلك قول عنترة: شَرِبَِتْ بماءِ الدُّحْرُضَيْن، فأَصْبَحَتْ زَوْراءَ، تَنْفِرُ عن حِياضِ الدَّيْلَمِ قالوا: أَراد شَرِبَتْ ماءَ الدُّحْرُضَيْن. قال: وهذا عند حُذَّاقِ أَصحابنا على غير وجه الزيادة، وإِنما تأْويله، والله أَعلم، تُنْبِتُ ما تُنْبِتُه والدُّهْنُ فيها، كما تقول: خرج زيدٌ بثيابه أَي وثيابُه عليه، ورَكِبَ الأَمير بسيفه أَي وسيفه معه؛ كما أَنشد الأَصمعي: ومُسْتَنَّةٍ كاسْتِنانِ الخَروفِ، قد قَطَّعَ الحَبْلَ بالمِرْوَدِ أَي قَطَع الحَبْلَ ومِرْوَدُه فيه؛ ونحو هذا قول أَبي ذُؤَيْب يصف الحمير: يَعْثُرْنَ في حَدِّ الظُّباةِ، كأَنما كُسِبَتْ بُرودَ بني تَزيدَ الأَذْرُعُ أَي يَعْثُرْنَ، وهُنَّ مع ذلك قد نَشِبْنَ في حَدِّ الظُّباة، وكذلك قوله: شَرِبَتْ بماءِ الدُّحْرُضَين، إِنما الباء في معنى في، كما تقولا: شربت بالبصرة وبالكوفة أَي في البصرة وفي الكوفة، أَي شَرِبَتْ وهي بماءِ الدُّحْرُضَين، كما تقول: ورَدْنا صَدْآءَ، ووافَينا شَحاةَ، ونَزَلْنا بواقِصَةَ. ونَبَت البَقْلُ، وأَنْبَتَ، بمعنى؛ وأَنشد لزهير بن أَبي سُلْمَى: إِذا السنةُ الشَهْباءُ، بالناس، أَجْحَفَتْ، ونال كرامَ النَّاسِ، في الجَحْرةِ، الأَكلُ رأَيتَ ذوي الحاجاتِ، حَوْلَ بُيوتِهم، قَطِيناً لهم، حتى إِذا أَنْبَتَ البَقْلُ أَي نَبَتَ. يعني بالشهباء: البيضاءَ، من الجَدْبِ، لأَنها تَبْيَضُّ بالثلج أَو عدم النبات. والجَحْرَةُ: السَّنةُ الشديدة التي تَحْجُرُ الناسَ في بيوتهم، فيَنْحَرُون كرائمَ إِبلهم ليأْكلوها. والقَطينُ: الحَشَمُ وسُكَّانُ الدار. وأَجْحَفَتْ: أَضَرَّتْ بهم وأَهلكت أَموالهم. قال: ونَبَتَ وأَنْبَتَ مثل قولهم مَطَرَت السماءُ وأَمْطَرَتْ، وكلهم يقول: أَنْبَتَ اللهُ البَقْلَ والصَّبيَّ نَباتاً. قال اللهُ، عز وجل: وأَنْبتها نَباتاً حَسَناً؛ قال الزجاج: معنى أَنْبتها نَباتاً حَسَناً أَي جَعَلَ نَشْوَها نَشْواً حَسَناً، وجاءَ نَباتاً على لفظ نَبَتَ، على معنى نَبَتَتْ نَباتاً حَسَناً. ابن سيده: وأَنبَته الله، وفي التنزيل العزيز: والله أَنْبَتَكم من الأَرض نَباتاً؛ جاءَ المصدر فيه على غير وزن الفعل، وله نظائر. والمَنْبِتُ: موضعُ النبات، وهو أَحد ما شَذَّ من هذا الضَّرْب، وقياسُه المَنْبَتُ. وقد قيل: حكى أَبو حنيفة: ما أَنْبَتَ هذه الأَرضَ فتَعَحَّبَ منه، بطرح الزائد. والمَنْبِتُ: الأَصْلُ. والنِّبْتة: شَكْلُ النباتِ وحالتُه التي يَنْبُتُ عليها. والنِّبْتة: الواحدةُ من النَّبات؛ حكاه أَبو حنيفة، فقال: العُقَيْفاءُ نِبْتَةٌ، ورَقُها مثل وَرَق السَّذاب؛ وقال في موضع آخر: إِنما قدَّمناها لئلا يحتاج إِلى تكرير ذلك عند ذكر كل نَبْتٍ، أَراد عندكل نوع من النَّبْت. ونَبَّتَ فلانٌ الحَبَّ، وفي المحكم: نَبَّتَ الزرعَ والشَجر تَنْبِيتاً إِذا غَرَسَه وزَرَعه. ونَبَّتُّ الشجرَ تَنْبيتاً: غَرَسْتُه. والنَّابتُ من كل شيءٍ: الطَّريُّ حين يَنْبُتُ صغيراً؛ وما أَحْسَنَ نابتةَ بني فلان أَي ما يَنْبُتُ عليه أَموالُهم وأَولادُهم. ونَبَتَتْ لهم نابتةٌ إِذا نَشأَ لهم نَشءٌ صغارٌ. وإِنَّ بني فلان لنابتةُ شَرٍّ. والنوابتُ، من الأَحداثِ: الأَغْمارُ. وفي حديث أَبي ثعلبة قال: أَتيتُ رسول الله، صلى الله عليه وسلم، فقال: نُوَيْبِتةُ، فقلتُ: يا رسول الله، نُوَيْبتةُ خير، أَو نُوَيْبتة شَرٍّ؟ النُّوَيْبِتة: تصغيرُ نابتةٍ؛ يقال: نَبَتَتْ لهم نابتة أَي نَشأَ فيهم صغارٌ لَحِقوا الكِبار، وصاروا زيادة في العدد. وفي حديث الأَحْنَفِ: أَن معاوية قال لمن ببابه: لا تَتَكَلَّموا بحوائجكم، فقال: لولا عزْمةُ أَمير المؤْمنين، لأَخْبَرْتُه أَنَّ دافَّةً دَفَّتْ، وأَنَّ نابتة لَحِقَتْ. وأَنْبَتَ الغلامُ: راهقَ، واسْتَبانَ شَعَرُ عانتِه ونَبَتَ. وفي حديث بني قُرَيْظةَ: فكلُّ من أَنْبَتَ منهم قُتل؛ أَراد نباتَ شعر العانة، فجعله علامة للبلوغ، وليس ذلك حَدّاً عند أَكثر أَهل العلم، إِلا في أَهل الشرك، لأَنه لا يُوقَفُ على بلوغهم من جهة السن، ولا يمكن الرجوع إِلى أَقوالهم، للتُّهمة في دفع القتل، وأَداءِ الجزية. وقال أَحمد: الإِنبات حدّ معتبر تقام به الحُدود على من أَنْبَتَ من المسلمين، ويُحْكى مثلُه عن مالك. ونَبَّتَ الجاريةَ: غَذَّاها، وأَحْسنَ القيام عليها، رجاءَ فضل رِبحها. ونَبَّتُّ الصَّبيَّ تَنْبيتاً: رَبَّيته. يقال: نَبِّتْ أَجَلَك بين عينيك. والتَّنْبِيتُ: أَوَّل خروج النبات. والتنبيت أَيضاً: ما نَبَتَ على الأَرض من النَّبات من دِقِّ الشجر وكِباره؛ قال: بَيْداءُ لم يَنْبُتْ بها تَنْبِيتُ والتَّنْبِيتُ: لغةٌ في التَّبْتيتِ،وهو قِطَعُ السَّنام. والتَّنْبِيتُ: ما شُذِّب على النخلة من شوكها وسَعَفها، للتخفيف عنها، عزاها أَبو حنيفة إِلى عيسى ابن عمر. والنَّبائتُ: أَعْضادُ الفُلْجان، واحدتها نَبيتة. واليَنْبُوتُ: شجر الخَشخاش؛ وقيل: هي شجرة شاكةٌ، لها أَغْصان وورقٌ، وثمرتها جِرْوٌ أَي مُدَوَّرة، وتُدْعى: نَعْمان الغافِ، واحدتُها يَنْبوتة. قال أَبو حنيفة: اليَنْبوت ضربان أَحدهما هذا الضَّوكُ القِصارُ الذي يسمى الخَرُّوبَ، له ثمرة كأَنها تفاحة فيها حب أَحمر، وهي عَقُولٌ للبَطْنِ يُتَداوى بها؛ قال: وهي التي ذكرها النابغة، فقال: يَمُدُّه كلُّ وادٍ مُتْرَعٍ لَجِبٍ، فيه حُطامٌ من اليَنْبوتِ، والخَضَدِ والضَّرْبُ الآخر شجرٌ عظام. قال ابن سيده: أَخبرني بعضُ أَعراب ربيعة قال: تكون اليَنْبوتةُ مثل شجرة التفاح العظيمة، وورقها أَصغر من ورق التفاح، ولها ثمرة أَصغر من الزُّعْرور، شديدة السَّواد، شديدة الحلاوة، ولها عَجَم يوضع في الموازين. والنَّبيتُ: أَبو حي؛ وفي الصحاح: حَيّ من اليَمن. ونُباتةُ، ونَبْتٌ، ونابِتٌ: أَسماء. اللحياني: رجل خَبيتٌ نَبِيتٌ إِذا كان خسيساً فقيراً، وكذلك شيء خبيثٌ نَبيثٌ. ويقال: إِنه لَحسَنُ النِّبْتة أَي الحالة التي يَنْبُتُ عليها؛ وإِنه لفي مَنْبِتِ صِدْقٍ أَي في أَصلِ صِدْقٍ، جاء عن العرب بكسر الباء، والقياس مَنْبَتٌ، لأَنه من نَبَتَ يَنْبُتُ، قال: ومثله أَحرف معدودة جاءت بالكسر، منها: المسجِد، والمَطْلِع، والمَشْرِقُ، والمَغْرِبُ، والمَسْكِنُ، والمَنْسِك. وفي حديث عليّ، عليه السلام: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، قال لقوم من العرب: أَنتم أَهلُ بَيْتٍ أَو نَبْتٍ؟ فقالوا: نحن أَهلُ بَيتٍ وأَهلُ نَبْتٍ أَي نحن في الشرف نهاية. وفي النَّبْتِ نهاية، أَي يَنْبُتُ المال على أَيدينا، فأَسْلَموا. ونُباتَى: موضع؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّةَ: فالسِّدْرُ مُخْتَلِجٌ، فَغُودِرَ طافِياً، ما بَيْنَ عَيْنَ إِلى نُباتى الأَثْأَبِ ويروى: نَباةَ كحَصاةٍ، عن أَبي الحسن الأخفش.
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٢٠٥* ن ب ت * * نَبَتَ * الشيء من باب نصر و * نَبَاتاً * أيضا و * نَبَتَت * الأرض و * أَنْبَتَتْ * بمعنى وكذا البقل ز و * أَنْبَتَهُ * الله فهو * مَنْبُوتٌ * على غير قياس و * المَنبِتُ * بكسر الباء موضع النبات
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٩٬٦٣٤النبت: النبات ، قال الليث: كل ما أنبت الله في الأرض فهو نبت، والنبات فعله، ويجري مجرى اسمه، يقال: أنبت الله النبات إنباتا، ونحو ذلك. قال الفراء: إن النبات اسم يقوم مقام المصدر، قال الله تعالى: وأنبتها نباتا حسنا وفي المحكم: نبت الشيء ينبت نبتا ونباتا، وتنبت. وقد اختار بعضهم أنبت بمعنى نبت، وأنكره الأصمعي، وأجازه أبو عبيدة واحتج بقول زهير:
حتى إذا أنبت البقل
أي نبت، وفي-
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٧٬٩٦٧نَبَتَ
1 نَبَتَ ذ , (S, M, K,) aor. نَبُتَ , inf. n. نَبْتٌ and نَبَاتٌ; [which two ns. see mentioned as substs.;] and ↓ تنبّت; (M;) and ↓ انبت; (Fr, S, K;) [respecting which last see below;] It (a thing, M, or a leguminous [or other] plant, S, K,) grew; grew forth; sprouted; vegetated; or germinated. (S, M, K.) As disallows ↓ انبت in this sense; but AO allows it, alleging the words of Zuheyr,
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٥٦٤نَبَتَ
نَبَتَ U ( n. ac. نَبْت 1 , نَبَاْت 22 ),
a. Grew; sprouted. germinated; vegetated.
نَبَّتَ
نَبَّتَ II ,
a. Planted; sowed.
b. Reared, brought up.
c. [ coll. ], Quilted.
أَنْبَتَ
أَنْبَتَ IV ,
a. see I .
b. Made to grow.
اِسْتَنْبَتَ
اِسْتَنْبَتَ X ,
a. Endeavoured to make grow; grew, raised.
نَبْت
نَبْت 1 ,
a. see 22 .
نَبْتَة
نَبْتَة 1t ,
a. Plant.
b. Germination;
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٨٬٣٠٠نبت
نَبَتَ - يَنْبُتُ - نَبَات - نَبَاتاً - أَنْبَتَ - يُنْبِتُ
نَبَتَ - يَنْبُتُ + الكائن أو الشيء: ينمو: يُولَد ويتكون ثم يكبر ويربى ويزداد خلقه طولاً وعظماً
نَبَتَ - يَنْبُتُ + الكائن أو الشيء (الأرض - الشجر) + بـِ شيء: يحمل بالشيء ثم يكبر ويزداد هذا الشيء طولاً أو عِظَماً
﴿وشجرة تخرج من طور سيناء تنبت بالدهن وصبغ للآكلين﴾
نَبَات -
الصيغ(١٧)
- فَأَنْبَتْنَاHemen bitki bitirdik(فَأَفْعَلْنَا)×٤
- وَأَنْبَتْنَاVe bitki bitirdik(وَأَفْعَلْنَا)×٣
- تُنْبِتُBitki bitirir(تُفْعِلُ)×٢
- نَبَاتًاBitki bitirmek(فَعَالًا)×٢
- نَبَاتُBitki(فَعَالُ)×٢
- نَبَاتُهُOnun bitkisi(فَعَالُهُ)×٢
- أَنْبَتَتْBitki bitirdi(أَفْعَلَتْ)×١
- أَنْبَتَكُمْSizi yetiştirdi(أَفْعَلَكُمْ)×١
- أَنْبَتْنَاBitki bitirdik(أَفْعَلْنَا)×١
- تَنْبُتُBitki biter(تَفْعُلُ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٤ (الإجمالي: ٢٠٥)
- موه
الآيات المشتركة: ٨ · Su
- بهج
الآيات المشتركة: ٣ · Behic çiçekli otlak yer demektir
- أرض
الآيات المشتركة: ١٢ · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
- زوج
الآيات المشتركة: ٦ · İlik ve düğme çiftinin her biridir
- خرج
الآيات المشتركة: ٧ · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- نزل
الآيات المشتركة: ٨ · “Nezle” konaklama yeri demektir
- حبب
الآيات المشتركة: ٥ · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
- رسو
الآيات المشتركة: ٣ · Sıra dağlar
- سمو
الآيات المشتركة: ٧ · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- دنو
الآيات المشتركة: ٥ · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
- شجر
الآيات المشتركة: ٣ · Ağaç
- حصد
الآيات المشتركة: ٢ · Hasad: Biçilen ekin demektir
الآيات التي ورد فيها(٢٣)
… خَلَقَ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا بِهِ حَدَائِقَ ذَاتَ بَهْجَةٍ مَا كَانَ لَكُمْ أَنْ …
Hemen bitki bitirdik
… فِيهَا مِنْ كُلِّ دَابَّةٍ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ
Hemen bitki bitirdik
وَنَزَّلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً مُبَارَكًا فَأَنْبَتْنَا بِهِ جَنَّاتٍ وَحَبَّ الْحَصِيدِ
Hemen bitki bitirdik
فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا
Hemen bitki bitirdik
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نبت |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | زرع, حرث, طلع |
| Zıt Kök | حصد |
| Çekirdek Özet 1 | Bir tohumun, embriyonun veya canlının toprağı/kabuğu delip dışarı çıkarak büyümesi ve boy atması |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yaratma ve rızık iradesinin tabii ve insani varoluşta aşama aşama organik tezahürü |
| Çekirdek Özet 3 | Besleyen, geliştiren ve kemale erdiren organik terbiye ve neşet etme yasası |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziki ot ve bitki bitimine indirgeyerek insanın ve ahlakın manevi gelişimindeki varoluşsal yasayı gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نب | İçeriden dışarıya doğru fırlama, kabarma, belirme ve yüzeye çıkma hareketi; nitekim نبأ haberin dışa taşarak belirmesi, نبذ bir şeyin öne atılması, نبط suyun topraktan fışkırması, نبع kaynağın kaynaması anlamındadır. | ت | Çekirdekteki genel dışa taşma ve belirme hareketini sınırlandırarak bir kökten, asıldan ve zemin üzerinden dikey, organik ve aşamalı bir büyüme sürecine dönüştürmüştür. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Balık, tohum veya filiz; süreklilik, gizli canlılık ve çoğalma potansiyeli | Toprak altında saklı bulunan canlı özü ve filizlenme istidadını temsil eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, korunaklı mekan | Filizin içinden çıkacağı tohum zarını, toprağın rahmini ve koruyucu muhafazayı ifade eder. |
| ت | İşaret, çarpı; sınır, sonlanma ve belirginleşme | Korunaklı mekanın dışına taşarak somut bir alamet, belirli bir form ve sınır kazanıp açığa çıkmayı imler. |
| نبت | Saklı canlılığın korunaklı iç alandan dışarıya doğru sınırlarını çizerek belirmesi | Toprak veya kabuk içindeki potansiyel tohumun yarılarak dışarı fırlaması, dikey yükselip kendi bağımsız formunu ve gövdesini kurması hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yağan yağmur sonrasında tohumun çatlayıp topraktan filiz vermesi, yeşillik ve otların yerden bitmesi, bir canlının veya çocuğun büyümesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr b. Ebî Sülmâ’nın şiirinde bahar yağmuruyla otların bitmesini ve toprağın yeşermesini nitelemek üzere kullanılmıştır: حَتَّى إِذَا أَنْبَتَ البَقْلُ |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be'nin beytinde bitkinin yetişmediği kurak çölü tasvirde tınbît kalıbıyla geçmektedir: صَحْرَاءَ لَمْ يَنْبُتْ بِهَا تِنْبِيتُ |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça نبت kökü, merkezi ve batı Sami dillerinde organik büyüme, tohumun topraktan baş vermesi ve genel olarak bitki örtüsü semantiğiyle geniş bir mutabakata sahiptir. İbranice n-b-t (נָבַט) kökü birincil olarak «dikkatle bakmak, dışarı doğru başını uzatıp seyretmek» ve türemiş anlamda «yeşermek, filizlenmek» manalarını taşır; bu durum tohumun topraktan dışarı göz atması veya başını çıkarması şeklindeki görsel-somut kök imgesine dayanır. Süryanice nebaṭ (ܢܒܛ) kökü doğrudan doğruya «parıldamak, baş vermek, filiz sürmek» anlamındadır. Arapçada bu kök, görme eyleminden ziyade bizzat organik neşet, toprak tabakasını yararak dışa çıkma ve boy atma manasında merkezileşmiştir. Akadca köklerde doğrudan birebir ses denkliği sınırlı olmakla birlikte, batı Sami zemininde kökün çekirdeği «içeriden dışarıya baş gösterme» fiziksel eylemine dayanmaktadır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نب çekirdeğinden türeme dikey çıkış | Dışa fışkırma ve yarılma hareketinin ت harfiyle organik bir cisimleşmeye ve zemin üzerinde bitmeye dönüşmesi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice n-b-t (נָבַט), Süryanice nebaṭ (ܢܒܛ) | Tohumun ve filizin topraktan baş vermesi, dışa uzanması ve serpilmesi bağlamında ortak batı Sami mirası. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Belirgin fark tespit edilmedi | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında güvenilir ve doğrudan fonetik-semantik denklik bulunmamaktadır. | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نبت | Anlamlı | Bitmek, boy atmak, filizlenmek | Tohumun veya canlının zemin üzerinden boy atarak büyümesi. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| نتب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız bir kullanım kaydedilmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| بنت | Anlamlı | Kız evlat, neslin devamı olan dişi | Bir kökten, soydan neşet eden ve türeyen dişi evlat; bint kelimesinin aslıdır. | Hedef kökle türeme ve nesil bağı taşır; Kur'an'da geçmez. |
| بتن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü’l-ʿAyn ve Tehzîb kayıtlarında mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| تنب | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlük kaynaklarında terk edilmiş, mühmel diziliştir. | Kur'an'da geçmez. |
| تبن | Anlamlı | Saman, kuru ekin sapı | Ekinin ve bitkinin kuruduktan sonra kırılıp ufalanmış gövde ve sap artığı. | نبت kökünün zıddı/sonucu; canlı bitkinin kurumuş kalıntısı; Kur'an'da geçmez. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نبت | Merkez | Organik büyüme ve filizlenme | Tohumun toprağı delip dikey olarak canlılıkla yükselmesi ve aşamalı gelişimi. | İlahi kudretin canlıyı yoktan veya tohumdan serbestçe boy attırması. |
| زرع | Komşu | Tohum ekme ve tarım | İnsanın toprağa tohum atması ve ekin yetiştirme faaliyetini öncelemesi bakımından ayrılır. | زرع daha çok ekim fiiline ve ekinin geneline, نبت ise canlının filizlenip boy atmasına bakar. |
| حرث | Komşu | Toprağı işleme ve tarla sürme | Ekinin bizzat kendisinden ziyade toprağın hazırlanması, sürülmesi ve çaba harcanmasıdır. | Emek ve zemin hazırlığı boyutu ağır basar. |
| طلع | Komşu | Belirme, doğma ve yükselme | Bir şeyin alt kattan veya ufuktan yukarıya doğru görünür hale gelmesidir. | Büyüme ve organik terbiye şartı olmaksızın sadece belirmeyi ve zuhuru anlatır. |
| حصد | Zıt | Biçme, kesme ve sonlandırma | Bitkinin büyümesinin durdurulması, kökünden veya sapından kesilerek hasat edilmesidir. | نبت var etme ve büyütme iken حصد ömrü tamamlama ve kesip toplamadır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نبت | Filizlenmek, büyümek, boy atmak | Tohumdan veya topraktan organik canlılığın aşama aşama yükselmesi. | Kesin |
| Latince | germinare, crescere | Çimlenmek, serpilmek, büyümek | germinare çimlenip filiz sürmeyi, crescere ise organik olarak hacimce büyümeyi karşılar; kökün terbiye boyutunu kısmen dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to sprout, to vegetate, to rear/grow | Filizlenmek, bitmek, yetiştirmek | to sprout fiziksel filizlenmeyi verirken, insanın yetiştirilmesindeki terbiye edici boyutu to rear veya to nurture kelimeleri tamamlar. | Güçlü |
| Almanca | keimen, sprießen, heranwachsen | Çimlenmek, fışkırmak, serpilmek | keimen tohumun uyanmasını, sprießen boy atıp yeşermeyi, heranwachsen ise bir canlının yetişip gelişmesini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | germer, pousser, faire croître | Çimlenmek, bitmek, büyütmek | germer tohum aşamasını, pousser fışkırıp uzamayı, faire croître ise ilahi/harici büyütme fiilini ifade eder. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَنْبَتَ / فَأَنْبَتْنَا | Yeryüzünü bitkilerle donatma, rızık çıkarma | Allah'ın gökten su indirerek yeryüzünde türlü çiftler, ekinler ve meyveler bitirmesi (En'âm 6:99, Neml 27:60, Kâf 50:9). |
| تُنْبِتُ | Toprağın veya ağacın ürün vermesi | Yerin insan için sebze, bakliyat çıkarması veya zeytin ağacının yağ ile bitmesi (Bakara 2:61, Mü'minûn 23:20). |
| نَبَاتًا حَسَنًا | İnsanın ruhi ve ahlaki olarak terbiyesi ve yetiştirilmesi | Hz. Meryem'in manevi bir nezaket ve saflık içinde Allah tarafından kemale erdirilmesi (Âl-i İmrân 3:37). |
| أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ | İnsanın ilk yaratılışı ve topraktan neşeti | İnsanın bir bitki gibi topraktan aşamalı olarak var edilmesi ve yaratılış kanununa tabi kılınması (Nûh 71:17). |
| نَبَاتُهُ | Dünya hayatının geçiciliğini anlatan benzetme | Yağmurla coşan fakat ardından kuruyup çöpe dönen ekin metaforu (Yûnus 10:24, Kehf 18:45, Hadîd 57:20). |
| أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ | İnfakın ve amelin manevi bereketi | Allah yolunda infak edilen bir danenin yedi başak bitirmesi şeklindeki ilahi bereket yasası (Bakara 2:261). |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Yaratılış, hüsün-kubuh ve diriliş delili | Bitkilerin bitirilmesinin öldükten sonra dirilmeye delil kılınması ve insanın topraktan neşeti (inbât) meselesi. | Kudretin tabii sebepler perdesi altında doğrudan tecellisi ve ba's akidesinin rasyonel temellendirilmesi. |
| Fıkıh | Ziraat, öşür ve ihram yasakları | Topraktan biten ürünlerin zekat ve öşür mükellefiyeti; harem bölgesinde biten ağaç ve otların koparılmasının hükmü. | Yerin tabii bitkisi ile insan emeğiyle biten ürün ayrımı ve mülkiyet hukuku. |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlilleri | Hz. Meryem'in bitki gibi yetiştirilmesi ve insanın topraktan bitirilmesi ifadelerinin mecaz veya hakikat boyutu. | Büyümenin maddeden manaya geçişi, nefsin arındırılarak fıtrat üzere kemale erdirilmesi. |
| Hadis | Ahlaki karakter ve fitne fırkaları | İnsanın aslı ve soyu için menbit-i sıdk tabiri; dinin esaslarını anlamadan türeyen fitne grupları için nâbite kullanımı. | Kökü sağlam ahlak ile sonradan türeyen zararlı ayrılıkçı unsurların tasviri. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi terbiye ve fıtrat | Organik inkişaf | Tohum halindeki kabiliyeti açığa çıkarma | Dinin vahiy yoluyla insan fıtratını bir tohum gibi sulayıp kemale erdirmesi işlevidir. | Kesin |
| İlmi | Biyolojik varoluş ve tekamül | Biyolojik ontogenez | Cansız maddeden canlı doku üretimi | Topraktaki minerallerin su vasıtasıyla bitkisel ve hayvansal hayata dönüşüm yasasıdır. | Kesin |
| Siyasi | Toplum inşası ve nesil yetiştirme | İnsan kaynağı terbiyesi | Toplumsal kadroların yetiştirilmesi | Sağlıklı bir toplumun mekanik dayatmalarla değil, tohumdan yetişen nesillerle kurulmasıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve tarımsal bereket | Reel katma değer | Emek ve sermayenin tabii hasılaya dönüşümü | Bire yüz veren tohum gibi iktisadi girdinin katlanarak reel refah üretmesidir. | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Doğrusal olmayan diferansiyel büyüme ve çatallanma | Bir tohumun çevresel girdilerle (su, ışık, ısı) potansiyel enerjisini kinetik ve yapısal kütleye dönüştürerek aşamalı büyüme fonksiyonu sergilemesi. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Pedagojik gelişim ve karakter inşası | Çocuğun veya bireyin dışarıdan mekanik bir montajla değil, kendi iç potansiyelinin uygun zemin ve besleme ile organik olarak serpilip olgunlaşması süreci. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | نبت kökünü yalnızca biyolojik bir hadise, tarımsal ot ve hububat üretimi olarak sınırlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök Kur'an'da sadece nebatatı değil; insanın topraktan ilk var edilişini, ahlaki ve manevi terbiyesini (Âl-i İmrân 3:37), infakın manevi bereketini (Bakara 2:261) ve dünya hayatının felsefi tasvirini kapsayan tümel bir varoluş ve büyüme yasasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İnsanın yaratılışındaki organik bağı koparmak; eğitimi mekanik bir bilgi aktarımı zannederek fıtri potansiyelin terbiye ile bitirilmesi esasına dayanan Kur'ani insan inşasını ıskalamak. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık tasavvurunda tevhid, diriliş ve ahlak ilkelerinin tamamı organik bir büyüme ve bitme modeli üzerinden temellendirilir; vahiy ile yağmur, kalp ile toprak, amel ile tohum arasında doğrudan yapısal bir birlik kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılış ve dirilişin tabiat üzerinden ispatlandığı ayetlerde, Hz. Meryem kıssasında ve infakın semeresini anlatan teşbihlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tabiat olaylarını kör bir tesadüf veya insanın mutlak marifeti sayan anlayışı yıkar; bitirmeyi (inbât) insana değil Allah'a nispet ederek insanın rolünün yalnızca ekmek ve zemin hazırlamak (zer' ve hars) olduğunu hatırlatır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamToprak altında saklı tohumun çatlayıp dışarı fırlaması, yeşerip boy atması ve organik bir gövdeye kavuşması.
- Soyut anlamGizli kalmış potansiyellerin uygun ilahi veya ahlaki vasatta aşama aşama inkişaf ederek kemale ermesi ve meyve verecek bir olgunluğa ulaşması.
- Sistematik karşılıkVaroluşun mekanik değil organik işlediğini, insanın ve tabiatın dış müdahalelerle değil, fıtri özün ilahi lütufla beslenmesi sonucu neşet ettiğini bildiren tekamül yasası.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde , zaman () içinde gerçekleşen nihai organik büyüme ve bitişi (inbât); , tohumda veya fıtratta saklı bulunan ilksel potansiyeli; , ilahi lütuf, yağmur veya vahiy gibi dış besleyici unsurları; ise uygun zemin, toprak veya kabul edici kalbi temsil eder. Büyüme, bu bileşenlerin zaman içerisindeki kümülatif ve kesintisiz entegrasyonuyla gerçekleşir.