نبذ
ن - ب - ذ
جذر- الورود: ١٢
- الآيات: ١٢
- الصيغ: ١١
- المعاجم: ١٣
Nebiz köpük demektir. Fiil olarak içkinin oluşurken çıkardığı köpükten dolayı şaraplaşmak için kullanılmıştır. Mayalanmak ve fırlatıp atmak anlamlarına da gelir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Nebiz köpük demektir. Fiil olarak içkinin oluşurken çıkardığı köpükten dolayı şaraplaşmak için kullanılmıştır. Mayalanmak ve fırlatıp atmak anlamlarına da gelir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ١٬٣٧٩باب الذّال والنّون والباء معهما
ذ ن ب، ن ب ذ يستعملان فقط
ذنب:
الأذناب جمع الذَّنَب.
والذَّنْب: الإِثْمُ والمَعصِية، والجمع الذُّنُوب.
والمِذْنَبُ: مَسيل الماء بحضيض الأرض وليس بجِدِّ واسعٍ، وإنْ كان في سَفْح أو سَنَدٍ فهو التَّلْعةُ.
ويقال لمِسيل ما بين التَّلْعَتَيْنِ ذَنَبُ التَّلْعة.
والذّانِبُ: التابِع للشيء على أَثَره.
والمُستَذنِبُ الذي يتلو الذَّنَب لا يُفارق أَثَرَه، قال:
مثل الأَجير
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٤٩٢نَبَذْتُ الشيءَ أنْبِذُهُ، إذا ألقيته من يدك. ونَبَّذْتَهُ، شدد للكثرة. والمَنْبوذُ: الصبيُّ تلقيه أمُّه في الطريق. ونابَذَهُ الحربَ: كاشَفَه. وجلس فلانٌ نَبْذَةً ونُبْذَةً، أي ناحيةً. وانْتَبَذَ فلانٌ، أي ذهبَ ناحيةً. ويقال: ذهَبَ مالُه وبقي نَبْذٌ منه، وبأرض كذا نَبْذٌ من مالٍ ومن كلأ، وفي رأسه نَبْذٌ من شَيْبٍ. وأصاب الأرضَ نَبْذٌ من مطر، أي شيءٌ يسيرٌ. والنَبيذُ: واحدُ الأنْبِذَةِ. يقال:
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٧٬٠٦٥ذ ن ب
بذن ، ذنب ، ذبن ، نبذ : مستعملة .
بذن : قال ابن شميل في المنطق : بَأْذَنَ فلانٌ من الشر بَأْذَنَةً ، وهي المُبَأْذَنَةُ مَصدر .
ومثله قوله : أنائلاً تُريد أم مُعَتْرَسةً يريد بالمعَتْرسةِ الفِعْلَ ، مثل المُجاهدة تقوم مقام الاسم .
ذبن : أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الذُّبْنَةُ ذبول الشفتين من العَطَشِ .
قال الأزهري : النون مُبْدَلةٌ من اللام أصلها الذُّبْلَة .
ذنب : قال الليث :
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٩٬٣٧٥(باب النون والباء وما يثلثهما)
(نبت) النون والباء والتاء أصلٌ واحدٌ يدلُّ على نماءٍ في مزروع، ثم يستعار. فالنَّبت معروفٌ، يقال نَبَت. وأنْبَتَتِ الأرض. ونَبَّتُّ الشَّجرَ: غَرستُه. ويقال: إنَّ [في([1])] بني فلانٍ لنابِتَةَ شرّ. ونبَتَتْ لبني فلانٍ نابتةٌ، إذا نشَأ لهم نَشْءٌ صِغار من الوَلَد. والنَّبيت: حيٌّ من اليمن. وما أحسَنَ نِبتةَ هذا الشَّجر. وهو في مَنبِتِ صدقٍ، أي أصلٍ كريم.
(نبث) النون
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬٠٣٤- النبذ: إلقاء الشيء وطرحه لقلة الاعتداد به، ولذلك يقال: نبذته نبذ النعل الخلق، قال تعالى: ﴿لينبذن في الحطمة﴾ [الهمزة/4]، ﴿فنبذوه وراء ظهورهم﴾ [آل عمران/187] لقلة اعتدادهم به، وقال: ﴿نبذه فريق منهم﴾ [البقرة/100] أي: طرحوه لقلة اعتدادهم به، وقال: ﴿فأخذناه وجنوده فنبذناهم في اليم﴾ [القصص/40]، ﴿فنبذناه بالعراء﴾ [الصافات/145]، ﴿لنبذ بالعراء﴾ [القلم/ 49]، وقوله: ﴿فانبذ إليهم على سواء﴾ [الأنفال/58]
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ١٬٣٥٣ن ب ذ
نبذ الشيء من يده: طرحه ورمى به.
وصبيٌّ منبوذٌ والتقط فلان منبوذاً ونبيذةً ونبائذ.
ونبّذه: أكثر نبذه.
قال: هلا غضبت لرحل جا - رك إذ تنبّذه حضاجر " ونهي عن المنابذة في البيع " وهي أن تقول: انبذ إليّ المتاع أو أنبذه إليك ليجب البيع ويقال: له بيع الإلقاء.
وجلس على المنبذة وهي الوسادة تنبذ للإنسان: تطرح له وطرحوا لهم المنابذ وتقول: تعمّموا بالمشاوذ وجلسوا على
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٥٬٢٤٢النَّبْذُ: طرحك الشيء من يدك أَمامك أَو وراءك. نَبَذْتُ الشيء أَنْبِذُه نَبْذاً إِذا أَلقيته من يدك، ونَبَّذته، شدد للكثرة. ونبذت الشيء أَيضاً إِذا رميته وأَبعدته؛ ومنه الحديث: فنبذ خاتمه، فنبذ الناس خواتيمهم أَي أَلقاها من يده. وكلُّ طرحٍ: نَبْذٌ؛ نَبَذه يَنْبِذُه نَبْذاً.والنبيذ: معروف، واحد الأَنبذة. والنبيذ: الشيء والمنبوذ: والنبيذ: ما نُبِذَ من عصير ونحوه.
وقد نبذ النبيذ وأَنبذه وانتبَذه
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٣٧٤* ن ب ذ * * نَبَذَهُ * ألقاه وبابه ضرب ونبَّذه شُدد للكثرة وجلس * نُبْذَةً * و * نَبْذَةً * بضم النون وفتحها أي ناحية و * انْتَبَذَ * ذهب ناحية وذهب ماله وبقي * نَبْذٌ * منه بفتح النون وبأرض كذا نَبْذٌ من ماء ومن كلإ وفي رأسه نبْذٌ من شيب وأصاب الأَرض نبْذٌ من مطر أي شيء يسير و * النَّبِيذُ * واحد * الأَنْبِذَةُ * و * نَبَذَ تَنْبِيذا * اتخذه وبابه ضرب والعامة تقول أَنبذه
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٦٬٠٣٥النبذ: طرحك الشيء من يدك أمامك أو وراءك، أو عام، يقال: نبذ الشيء، إذا رماه وأبعده، ومنه الحديث فنبذ خاتمه أي ألقاه من يده، وكل طرح نبذ. ونبذ الكتاب وراء ظهره: ألقاه. وفي التنزيل فنبذوه وراء ظهورهم وكذلك نبذ إليه القول. وفي مفردات الراغب: أصل النبذ طرح ما لا يعتد به، وغالب النبذ الذي في القرآن على هذا الوجه. والفعل كضرب، نبذه ينبذه نبذا. النبذ: ضربان العرق لغة في النبض، كالنبذان، محركة، وهذا
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١١٬٦٥٠نَبَذَهُ
1 نَبَذَهُ ذ , aor. نَبِذَ , inf. n. نَبْذٌ, (S, L, Msb, K,) He cast, threw, or flung, it away, as a thing esteemed of no account or importance: this is the original signification; and in this sense it is mostly used in the Kur-án: (Er-Rághib:) he cast, threw, or flung, it (S, A, L, Msb. K) from his hand, (S, L,) before him or behind him: (L, K:) and he cast, threw, or flung, it far
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٤٧٤نَبَذَ
نَبَذَ I ( n. ac. نَبْذ 1 ),
a. Threw, flung; abandoned; rejected; disregarded.
b. [ Ila ], Threw to.
c. [ Bi ], Brought forth.
d. [ acc. & La ], Left, gave up to.
e. ( n. ac. نَبْذ 1 , نَبَذَاْن 36 ), Beat, throbbed, pulsed.
f. Brewed.
نَبَّذَ
نَبَّذَ II ,
a. see I (a) , ( f ).
نَاْبَذَ
نَاْبَذَ III ,
a. Threw, flung to; ratified, settled a bargain.
b. Withdrew,
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٠٬٥٥٥نبذ
نَبَذَ - يَنْبِذُ، نُبِذَ يُنْبَذُ - انْتَبَذَ - يَنْتَبِذُ
نَبَذَ - يَنْبِذُ + كائن + شيئاً + وراء شيء، أو بالعراء: يدفعه ً بقوة مبعداً إياه إلى مكان جانبي مهمل وغير مطروق: يتخلص منه برميه وإلقائه بعيداً
نَبَذَ - يَنْبِذُ + كائن + إلى كائن: التقدير: نَبَذَ - يَنْبِذُ + كائن + إلى كائن + شيئاً أو عهداً: يلقيه إليه ويطرحه في وجهه أو نحوه
الصيغ(١١)
- فَنَبَذْنَاهُمْHemen onları fırlattık(فَفَعَلْنَاهُمْ)×٢
- انْتَبَذَتْKendini uzaklaştırdı(افْتَعَلَتْ)×١
- فَانْبِذْÖyleyse fırlat(فَافْعِلْ)×١
- فَانْتَبَذَتْHemen kendini uzaklaştırdı(فَافْتَعَلَتْ)×١
- فَنَبَذُوهُHemen onu fırlattılar(فَفَعَلُوهُ)×١
- فَنَبَذْتُهَاHemen onu fırlattım(فَفَعَلْتُهَا)×١
- فَنَبَذْنَاهُHemen onu fırlattık(فَفَعَلْنَاهُ)×١
- لَنُبِذَÖyleyse fırlatıldı(لَفُعِلَ)×١
- لَيُنْبَذَنَّKesinlikle fırlatılacak(لَيُفْعَلَنَّ)×١
- نَبَذَFırlattı(فَعَلَ)×١
الجذور المجاورةالمجاورة: ٤٩ (الإجمالي: ٧٦)
- عري
الآيات المشتركة: ٢ · Alanda
- يمم
الآيات المشتركة: ٢ · Büyük akarsu
- جند
الآيات المشتركة: ٢ · Ordu demektir
- وري
الآيات المشتركة: ٢ · Arka
- سقم
الآيات المشتركة: ١ · Sekm: Kusmuk, mide bulantısı, hastalıktır
- مكن
الآيات المشتركة: ٢ · Kevn tepe demektir
- ظهر
الآيات المشتركة: ٢ · Arka demektir
- سول
الآيات المشتركة: ١ · Sevil: “Seyl”den türemiştir
- فرق
الآيات المشتركة: ٢ · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
- ذمم
الآيات المشتركة: ١ · Semm (Sin) ısırgan otuna benzeyen zehirli bitki demektir
- قصو
الآيات المشتركة: ١ · Daha uzak
- حطم
الآيات المشتركة: ١ · Hutame : Kuru ot demektir
الآيات التي ورد فيها(١٢)
فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ
Hemen onları fırlattık
فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ وَهُوَ مُلِيمٌ
Hemen onları fırlattık
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نبذ |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | طرح, رمى, قذف, ألقى |
| Zıt Kök | أخذ |
| Çekirdek Özet 1 | Elde, bünyede veya koruma altında tutulan bir nesneyi itibar etmeyerek öne, arkaya veya bir kenara fırlatıp atmak |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyi, ahdi ve emaneti değersiz görerek arkaya atmak; ceza veya arınma amacıyla değersizleşen unsuru deniz, çöl veya ateşe savurmak; uzlete çekilmek |
| Çekirdek Özet 3 | Ahit ve sözleşmelerin bağlayıcılığını tek taraflı feshedip dışlama; değer hiyerarşisinde sıfırlanan varlığın sistemin dış çeperine fırlatılması |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt fiziksel bir fırlatmadan ibaret görülmesi, eylemin özündeki «değer vermeme, itibar etmeme ve bağ koparma» kastının göz ardı edilmesi |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نب | İçten dışa doğru kabarma, fışkırma, belirme ve bulunduğu kabı/ortamı aşarak ortaya çıkma hareketi. Bu çekirdek نبأ kökünde gizli bilginin açığa çıkması, نبت kökünde tohumun toprağı delip fışkırması, نبز kökünde gizli vasfın lakapla dışa vurulması, نبط ve نبع köklerinde suyun kaynaktan taşkınla fışkırması anlamlarında somutlaşır. | ذ | Uç harfi olan ذ sesinin getirdiği ayrılma, kopuş ve sınırın ötesine yöneliş boyutuyla çekirdekteki taşkın hareket, eldeki veya bünyedeki nesnenin tamamen terk edilerek uzağa, kenara veya arkaya savrulup bırakılması yönünde daralmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Elde tutulan, hareket halindeki veya bünyede yer kaplayan canlı/faal bağ |
| ب | ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Korunaklı mekan, kabın içi, avucun içi veya himaye alanı |
| ذ | kapı (د ikizi); geçiş, hareket, sınırın ötesine geçme (türetme) | Eşiğin dışına çıkış, ayrılma, sınırın dışına yönelerek irtibatı kesme |
| نبذ | Korunaklı iç alandan eşiğin ötesine doğru koparıp fırlatma hareketi | Elde, kapta veya sözleşme dairesinde (ev/iç alan) tutulan bir varlığın, sınır dışına itilerek terk edilmesi eylemidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi elden çıkarıp öne veya arkaya fırlatmak; değersiz görülen eski nalı, çekirdeği yahut çocuğu sokağa/kenara bırakmak; hurma veya üzümü su dolu kabın içine atıp bırakmak (nebîz) |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Asâs el-Belâga'da şahit getirilen eski beyitte kök, sırtlanların yükü fırlatıp dağıtması anlamında geçer: هلا غضبت لرحل جارك إذ تنبذه حضاجر |
| Erken Arapça kullanım | Klasik hadis rivayetinde Hz. Peygamber’in altın yüzüğünü parmağından çıkarıp atması ve sahâbenin de yüzüklerini çıkarması anlatılırken elden çıkarıp atma anlamında kullanılmıştır: فنبذ خاتمه فنبذ الناس خواتيمهم |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Arapça نبذ kökü, Batı ve Güney Sami dillerinde elden çıkarma, uzağa bırakma ve fırlatma eylemleriyle morfolojik ve semantik temas halindedir. İbranice ve Aramice/Süryanice katmanlarında doğrudan n-b-d şeklinde tam ses denkliği olan bir fırlatma kökü zayıf veya sınırlı kalsa da, kökün ikili çekirdeği olan *nb- kökü (fışkırma, dışarı doğru taşma, filizlenme) Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice nabaʿ נָבַע "fışkırmak, taşmak", Süryanice nbaʿ "kaynamak") ortaktır. Arapçada üçüncü kök harfi olan /dh/ (ذ) peltek sesinin katılımıyla kök, içten dışa doğru olan bu doğal kabarma hareketini iradi bir eylemle «bir nesneyi elden çıkarıp fırlatma, değersiz sayıp kenara atma» semantiğine kaydırmıştır. Çöl ve kabile hayatında nesnelerin veya çocukların bakımsızlık yahut meşruiyet sorunu sebebiyle bir kenara bırakılması (el-veledu’l-menbûz) ve su içine kuru meyve atılarak fermente içecek elde edilmesi (nebîz) pratikleri, kökün ilksel somut ufkunu oluşturur.
درجة الثقة Güçlü
المصدر Gesenius’ Hebrew and Chaldee Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | نبذ / نب çekirdeğinden türeme | Bir şeyi itibar etmeyerek elden çıkarmak, savurmak, kenara bırakmak | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İkili *nb- köküyle ortaklık | Dışa taşma, kabarma ve püskürme eylemlerinden ayrışarak nesneyi dışarı savurma fiiline evrilmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde kanıtlanmış düzenli bir izomorfik köken tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |
المصدر Brown-Driver-Briggs, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نبذ | Anlamlı | Fırlatmak, elden çıkarıp atmak | Değersiz görerek veya ahdi bozarak kenara savurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| نذب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| بنذ | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez |
| بذن | Anlamlı | Kısa, şişman ve etli olmak | Bedenin et toplayıp kalınlaşması, zırhın bedene oturması | Kur'an'da geçmez |
| ذنب | Anlamlı | Kuyruk, takip etmek, suç/günah | Bir şeyin peşine takılan son kısım; sorumluluk doğuran suç | Kur'an'da geçer |
| ذبن | Anlamlı | İtmek, defetmek, uzaklaştırmak | ذود ve دفع gibi sürüp uzaklaştırma hareketi | Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نبذ | Merkez | Elden çıkarma ve fırlatma | Bir şeyi değersiz bularak veya irtibatı keserek kenara, arkaya fırlatmak | İtibar etmeme, ahdi bozma ve kenara itme kastı esastır. |
| طرح | Komşu | Yere veya uzağa atma | Bir nesneyi bulunduğu yerden alıp başka bir yere bırakmak/atmak | نبذ kökündeki değersizleştirme ve hakir görme vurgusu طرح kökünde her zaman bulunmaz. |
| رمى | Komşu | Hedefe doğru fırlatma | Bir nesneyi belirli bir menzile veya hedefe isabet ettirmek üzere fırlatmak | رمى kökünde hedef ve atış gayesi öne çıkar; نبذ kökünde ise elden çıkarıp savurma ve terk etme esastır. |
| قذف | Komşu | Şiddetle savurma | Nesneyi büyük bir güç ve süratle uzağa fırlatmak | قذف fiziki güç ve çarpma şiddetini vurgularken, نبذ bağın kopuşunu ve ilgisizliği vurgular. |
| ألقى | Komşu | Bırakma, koyma, iletme | Bir şeyi elden veya yüksekten aşağıya doğru salıvermek | ألقى kökünde bazen değer vererek tevdi etme anlamı varken, نبذ mutlaka dışlamayı içerir. |
| أخذ | Zıt | Tutma, alma, sarılma | Bir şeyi sahiplenmek, benimsemek, sımsıkı kavramak ve taşımak | Fırlatıp terk etmenin tam zıddı olarak benimseyip himaye altına almaktır. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نبذ | Elden çıkarıp değersiz bularak fırlatmak | Vahyi, ahdi arkaya atmak; kişiyi veya nesneyi ıssız alana savurmak | Kesin |
| Latince | abicere, reicere | Bir kenara fırlatmak, reddetmek | abicere elden çıkarmayı, reicere ise değersiz bularak geri çevirmeyi tam karşılar; ancak uzlete çekilme anlamını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | cast away, discard, repudiate | Fırlatıp atmak, ıskartaya çıkarmak, feshetmek | discard nesneyi değersiz sayıp atmayı, repudiate ise ahdi tek taraflı bozup atmayı karşılar. | Kesin |
| Almanca | verwerfen, wegwerfen, aufkündigen | Kenara atmak, değersiz bularak ıskartaya çıkarmak, feshetmek | wegwerfen fiziksel atmayı, aufkündigen sözleşmeden çekilip bağı fırlatmayı ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | rejeter, délaisser, répudier | Reddedip fırlatmak, terk etmek, feshetmek | rejeter kökün dışlayıcı fırlatma hareketini, répudier ise bağları koparıp arkaya atmayı karşılar. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَنَبَذْنَاهُمْ / لَنُبِذَ | Helak ve ceza olarak fırlatıp atılmak | Firavun ve ordusunun denize atılması (Kasas 28:40, Zâriyât 51:40); Yûnus peygamberin balığın karnından çıplak sahile bırakılması (Sâffât 37:145, Kalem 68:49) |
| فَنَبَذُوهُ / نَبَذَهُ | Ahdi ve vahyi değersiz görerek arkaya atmak | Kendilerine kitap verilenlerin emaneti ve ahitlerini arkalarına atıp çiğnemeleri bağlamı (Bakara 2:100, Bakara 2:101, Âl-i İmrân 3:187) |
| فَانْبِذْ | Hıyanet endişesiyle antlaşmayı taraflara fırlatıp feshetmek | Düşmanın ahdi bozmasından korkulduğunda meşru müdafaa gereği antlaşmanın eşitlik üzere bozulup atılması (Enfâl 8:58) |
| انْتَبَذَتْ / فَانْتَبَذَتْ | Toplumdan uzaklaşıp bir kenara çekilmek, inzivaya girmek | Hz. Meryem'in ailesinden ve kavminden ayrılarak doğu tarafında veya uzak bir mekanda uzlete çekilmesi (Meryem 19:16, Meryem 19:22) |
| لَيُنْبَذَنَّ | Kıyamette cehennem azabına hakir görülerek savrulmak | Mal toplayıp onu ebedi kılıcı sanan kibirli insanın Hüteme ateşine bir çöp gibi fırlatılması (Hümeze 104:4) |
| فَنَبَذْتُهَا | Büyü veya fitne maksadıyla bir izi alıp fırlatmak | Sâmirî'nin elçinin izinden bir avuç toprak alıp buzağı heykeline atması bağlamı (Tâhâ 20:96) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahit, mekr ve ceza | İnsanın fıtrat ve peygamber ahdini arkaya atması ile Allah'ın zalimleri azaba (denize veya ateşe) fırlatması arasındaki adalet ilişkisi | Kök, ilahi cezanın zalimi bir meta gibi değersizleştirerek sistem dışına itmesi şeklinde yoğunlaşır. |
| Fıkıh | Münâbeze satışı, ahdin feshi ve laqît (buluntu çocuk) | Alışverişte belirsizliğe yol açan malı fırlatma akdinin yasaklanması; düşmanla yapılan barışın eşitlik üzere bozulması (nebz); terk edilmiş çocuğun (menbûz) hukuku | Hukuki bağların keyfi değil aleniyetle feshedilmesi ve sahipsiz bırakılanın himayesi ekseninde terimleşir. |
| Tefsir | وراء ظهورهم ifadesi ve Hz. Meryem'in uzleti | Vahyin arkaya atılmasının istiare yoluyla mutlak umursamazlığı anlatması; Hz. Meryem'in intibâzının bir kaçış değil ibadet amaçlı inziva oluşu | Tefsirde kök, bilerek gözden çıkarma, hafife alma ve kasti irtibat koparma semantiği kazanır. |
| Hadis | Nebîz içeceği ve yüzük atma rivayetleri | Hurma ve üzümün suda bekletilerek yapılan içeceğin mayalanıp sarhoşluk vermeden önceki helallik sınırı; Hz. Peygamber'in yasaklanan eşyayı elden fırlatıp atması | Nesnenin sıvıya bırakılması veya elden büsbütün çıkarılıp terk edilmesi eylemidir. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve teklif ilişkisi | Ahdi terk ve vurdumduymazlık | İnsanın ilahi emaneti değersiz bularak gündeminden düşürmesi | Hakikati arkaya atmak, kulun manevi sistemden dışlanmasına ve nihayetinde ateşe savrulmasına sebep olur. | Kesin |
| İlmi | Bilgi hiyerarşisi ve epistemoloji | Kanıtlanmış bilgiyi ıskartaya çıkarma | Doğrulanmış veriyi ideolojik veya sübjektif sebeplerle reddetme | Hakikatin bilindiği halde pratikte yok sayılması, cehalet değil kasti bir epistemolojik tasfiyedir. | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası hukuk ve ahitler | Antlaşmanın tek taraflı veya meşru feshi | Güvenliği tehdit eden hıyanet karşısında diplomatik bağı açıkça koparma | Kur'an hıyanet sezildiğinde gizlice saldırmayı değil, antlaşmayı muhatabın yüzüne fırlatarak açık feshi emreder. | Kesin |
| İktisadi | Ticaret ahlakı ve sözleşme | Belirsizliği ve aldanmayı tasfiye | Spekülatif ve denetimsiz mübadelenin (münâbeze) yasaklanması | Alışverişin görme ve rıza yerine bir eşyayı rastgele fırlatmaya bağlanması piyasa adaletini bozar. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Merkezkaç kuvveti ve sistem dışına fırlatma (ejection) | Kararsız veya yabancılaşmış bir parçacığın, sistemin merkezcil çekim alanından koparak dış uzaya veya çeper dışına savrulması süreci | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal dışlanma ve aforoz (ostrasizm / alienation) | Bir bireyin veya zümrenin, ortak normları çiğnemesi veya değersiz görülmesi sebebiyle toplumsal sözleşme dairesinden çıkarılıp marjinalleştirilmesi | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir taş veya çöp atma gibi nötr bir fiziksel eylem saymak yahut fıkıhtaki "nebîz" kelimesine takılarak mayalanmayı kökün ana manası zannetmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, ontolojik ve ahlaki bir değer kaybını ifade eder; fırlatılan şey ya değersiz görüldüğü için arkaya atılmıştır ya da Allah tarafından bir ceza olarak değersizleştirilip helak dairesine sürülmüştür. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Enfâl 8:58 ayetindeki "ahdi fırlatma" buyruğunun kalleşçe bir saldırı izni sanılması; oysa ayetin "eşitlik üzere, açıkça bildirerek" sözleşmeyi geçersiz kılma şartı koştuğunun gözden kaçırılması |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insan-vahiy ve insan-dünya ilişkisinde «değer verme ve sahiplenme» ile «arkaya atıp vurdumduymazlaşma» arasındaki ahlaki uçurumu bu kökle inşa etmesi bakımından temeldir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ehl-i Kitab'ın ilahi fermanı unutup terk etmesini anlatan ayetlerde (Bakara 2:101), Firavun ve ordusunun helak sahnelerinde (Kasas 28:40) ve savaş hukuku ilkelerinde (Enfâl 8:58) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini yükümlülüklerin ihmal edilmesini basit bir unutkanlık gibi görme yanılgısını düzeltir; vahye sırt çevirmenin bilinçli bir "savurup atma" cürmü olduğunu gösterir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir nesneyi elde veya koruma altında tutmaktan vazgeçerek itibar etmeksizin öne, arkaya veya boşluğa fırlatıp atmak.
- Soyut anlamİlahi veya insani bir ahdi, bilgiyi veya bağı değersiz sayarak yürürlükten kaldırmak, terk etmek ve o bağın gerektirdiği sorumluluk dairesinden bilinçli olarak kopmak.
- Sistematik karşılıkSistemin iç tutarlılığını veya ahlaki dengesini bozan ya da sisteme yabancılaşan bir unsurun sınır dışına sürülmesi; hakikatin arkaya atılmasına karşılık ilahi adaletin suçluyu ateşe veya helake savurması.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklaması
Modelde meşru himaye dairesini, sözleşme alanını veya sistemi; sisteme dahil olan nesneyi, ahdi veya bireyi temsil eder. Başlangıç durumu olan evresinde unsuru, değeri belirlenmiş bir kabul eşiğinin üzerinde olduğu için sistemin içindedir. Zamanla veya eylemle değerdeki değişim negatifleştiğinde (, yani nesne değersizleştirildiğinde veya hıyanet zuhur ettiğinde), sistem durumuna geçer. Bu yeni durumda unsuru koruma alanından tamamen çıkarılır () ve sistemin dışındaki belirsiz/ıssız alana fırlatılır; böylece sistem ile nesne arasındaki mesafe kritik sınırın ötesine geçmiş olur. Bu denklem, vahyin arkaya atılmasını, antlaşmanın feshedilerek düşmana iade edilmesini ve Firavun ile ordusunun denize savrulmasını ortak bir topolojik dışlama hareketi olarak modeller.