نهر
ن - ه - ر
جذر- الورود: ١١٣
- الآيات: ١٠٢
- الصيغ: ٢٠
- المعاجم: ١٣
Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“, suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündür“ demektir. Nehere akıttı anlamına gelir. Mecazi manada kovmak demektir.المزيد ›
ملاحظاتي
المعاجم(١٣)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden parçacıklara da “nehir“ denir. Kuşların çamurda avlananlarına “leyl“, suda avlanana da “nehar“ denir. “Nehir“ “ırmak“, “nehar“ da “gündür“ demektir. Nehere akıttı anlamına gelir. Mecazi manada kovmak demektir.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٩١باب الهاء والراء، والنون معهما
ه ر ن،ه ن ر، ر ه ن، ن ه ر مستعملات هرن: الهَرْنَويَ: نبتٌ.
هنر: الهَنْرَةُ: وَقْبَةُ الأُذُن.
رهن: الرَّهْنُ معروفٌ، تقول: رَهَنْتُ الشَّيءَ فلانا رهنا. فالشّيءُ مَرْهونٌ. وأرْهَنْتُ فلاناً ثوباً إذا دفعته إليه ليَرْهَنَه. وارتهنه فلان، إذا أخذه رهناً.
والرُّهون، والرِّهان والرُّهُنُ: جمع الرَّهن.
والمُراهنة والرِّهان: أن يُراهِنَ القوم على سِباقِ الخَيْل وغيره.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٨٤٢النهارُ: ضد الليل. ولا يجمع كما لا يجمع العَذابُ والسرابُ. فإن جمعته قلت في قليله نُهُرٌ. والنَهارُ: فرخُ الحُبارى. والنَهْرُ والنَهَرُ: واحد الأَنْهارِ. وقوله تعالى: "في جَنَّاتٍ ونَهَرٍ"، أي أنهارٍ. وقد يعبر بالواحد عن الجمع. ورجلٌ نَهِرٌ، أي صاحب نهار يُغيرُ فيه. قال الراجز:
لست بليليٍّ ولكنِّي نهـرْ
لا أُدلجُ الليلَ ولكنْ ابتكرْ
ونَهَرْتُ النهرَ: حفرتُهُ. ونَهَرَ الماءُ، إذا جرى في الأرض
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٥٬٥٦٤ه ر ن
هنر ، هرن ، نهر ، رهن : ( مستعملة ) .
هرن : أما هرن فإني لا أحفظ فيه شيئاً من كلام العرب ، واسم هرُون معرَّب لا اشتقاق له في اللغة العربية .
قال الدِّينَوَرِيّ : الهَيْرُون : ضَربٌ من التمر معروف .
هنر : يقال : هَنَرتُ الثوبَ بمعنى أَنَرْتُه أُهَنِيره ، وهو أن يُعْلِمَه ، قاله اللحياني .
وقال الليث : الهنْرة : وَقْبَة الأُذن .
قلت : وهي عربية صحيحة .
روَى أبو عمرو ، عن ثعلب ، عن ابن
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٧٬٨٧٦(باب النون والهاء وما يثلثهما)
(نهي) النون والهاء والياء أصلٌ صحيح يدلُّ على غايةٍ وبلوغ. ومنه أنهيت إليه الخَبر: * بلَّغته إياه. ونِهايةُ كلِّ شيءٍ: غايته. ومنه نَهَيته عنه، وذلك لأمرٍ يفعله. فإذا نَهَيته فانتهى عنك فتلك غايةُ ما كان وآخِره. وفلانٌ ناهِيكَ من رجلٍ وَنَهْيُك، كما يقال حسبك، وتأويله أنَّه بِجدِّه وغَنَائه ينهاك عن تطلُّبِ غيره. وناقة نَهِيَّةٌ: تناهَتْ سِمَناً. والنُّهْيَة:
المفردات في غريب القرآن
الراغب الأصفهاني · القرن ١١مترجمالحروف: ١٬١٤٥- النهر: مجرى الماء الفائض، وجمعه: أنهار، قال تعالى: ﴿وفجرنا خلالهما نهرا﴾ [الكهف/33]، ﴿وألقى في الأرض رواسي أن تميد بكم وأنهار وسبلا﴾ [النحل/15] وجعل الله تعالى ذلك مثلا لما يدر من فيضه وفضله في الجنة على الناس. قال تعالى: ﴿إن المتقين في جنات ونهر﴾ [القمر/54]، ﴿ويجعل لكم جنات ويجعل لكم أنهار﴾ [نوح/12]، ﴿جنات تجري من تحتها الأنهار﴾ [المائدة/119]. والنهر: السعة تشبيها بنهر الماء، ومنه: أنهرت الدم.
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٣٩٢ن ه ر
نَهْرٌ نَهِرٌ: كثير الماء واستنهر النّهر: اتّسع.
وأنهرت فتق الضربة: وسّعته.
وأنهرت الدّم: أسلته.
وأمام داره منهرة: فضاء يلقون فيه الكناسات.
ورجل نهر: عامل نهار.
قال: لست بليليّ ولكنّي نهر لا أدلج الليل ولكن أبتكر ونهر وانتهره: استقبله بكلام يزجره به.
وسمعت من بعض شحاحذة الحجاز يقول لأصحابه: ليس الرجل من يكترث لأوّل نهرةٍ ولا الثانية ولا الثالثة.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٦٬٨١٣النَّهْرُ والنَّهَرُ: واحد الأَنْهارِ، وفي المحكم: النَّهْرُ والنَّهَر من مجاري المياه، والجمع أَنْهارٌ ونُهُرٌ ونُهُورٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
سُقِيتُنَّ، ما زالَتْ بكِرْمانَ نَخْلَةٌ،
عَوامِرَ تَجْري بينَكُنَّ نُهُورُ
هكذا أَنشده ما زالت، قال: وأُراهُ ما دامت، وقد يتوجه ما زالت على معنى ما ظهرت وارتفعت؛ قال النابغة:
كأَنَّ رَحْلي، وقد زالَ النَّهارُ بنا
يوم الجَلِيلِ، على مُسْتأْنِسٍ وَحِدِ
وفي
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٦٣٩* ن ه ر * * النَّهَارُ * ضد الليل ولا يُجمع كما لا يُجمع العذاب والسَّراب فإن جمعته قلت في القليل * أَنْهُرٌ * وفي الكثير * نُهُر * بضمتين كسحاب وسُحُب وأَنشد بن كيسان لولا الثريدان لمُتنا بالضُّمُر ثريد ليل وثريد بالنُّهُر و * النَّهْرُ * بسكون الهاء وفتحها واحد * الأَنْهَارِ * وقوله تعالى ﴿في جناتٍ ونَهَر﴾ أي أنهار وقد يُعَبَّر بالواحد عن الجمع كما قال الله تعالى ﴿ويُولون الدُّبُر﴾ وقيل في
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٧٬٤٨٥النهر، بالفتح ويحرك: مجرى الماء، وهذا قول الأكثر، وقيل هو الماء نفسه، وصريح المصباح أنه حقيقة في الماء مجاز في الأخدود، قاله شيخنا. ج أنهار ونهر، بضم فسكون، ونهور وأنهر. وأنشد ابن الأعرابي.
سقيتن ما زالت بكرمان نخلة عوامر تجري بينكن نهـور والنهريون: أبو البركات عبد الله بن علي بن محمد، عن عاصم بن الحسن، وعنه ابن طبرزد، وأبوه علي بن محمد كان فقيها حنبليا، من
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٬٥٣٠نَهَرَ
1 نَهَرَ ذ , (S, Msb,) aor. نَهَرَ , (Msb,) It (water) ran upon, or along, the ground, (S, TA,) and made for itself a نَهْر [or channel like that of a river]. (S.) See also 10. ― -b2- It (anything, as in one copy of the S, or anything copious, as in another copy of the S and in the TA) ran, or flowed; (S, TA;) as also ↓ استنهر, (S,) or ↓ انتهر. (TA.) ― -b3- It (blood) flowed with force:
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٦٧١نَهَرَ
نَهَرَ A ( n. ac. نَهْر 1 ),
a. Flowed, streamed.
b. Caused to flow.
c. Checked, chid.
d. [ coll. ], Called, summoned.
e. see infra.
نَهِرَ
نَهِرَ A ( n. ac. نَهَر 4 ),
a. Reached water ( in digging ).
أَنْهَرَ
أَنْهَرَ IV ,
a. see I (a) , ( b ) & ( نَهِرَ )
d. Bled.
e. Enlarged.
f. Was, did in the day-time.
g. Became fat.
h. Was worthless.
اِنْتَهَرَ
اِنْتَهَرَ
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيمترجمالحروف: ٦٦٬١٠٥نهر
Bab 4
نَهِرَ - يَنْهَرُ - نَهْر - أَنْهَار - نَهَر - نَهَار - النهار
نَهِرَ - يَنْهَرُ + الماء أو السائل: يسيل ويجري ويحفر بجريانه مجرى
نَهْر: اسم فعل " نَهِرَ - يَنْهَرُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " نَهِرَ - يَنْهَرُ ": السيل الجاري من الماء، أو السائل الذي يحفر لسيلانه مجرى
أَنْهَار: جمع " نَهْر "
نَهَر: اسم فعل مبالغة على وزن " فَعَل
الصيغ(٢٠)
- الْأَنْهَارُNehirler(الْأَفْعَالُ)×٤٠
- النَّهَارِGündüz(الْفَعَالِ)×١٣
- وَالنَّهَارِVe gündüz(وَالْفَعَالِ)×١٣
- النَّهَارَGündüz(الْفَعَالَ)×١٢
- وَالنَّهَارَVe gündüz(وَالْفَعَالَ)×١٢
- الْأَنْهَارَNehirler(الْأَفْعَالَ)×٣
- وَأَنْهَارٌVe nehirler(وَأَفْعَالٌ)×٣
- أَنْهَارًاNehirler(أَفْعَالًا)×٢
- بِالنَّهَارِGündüz(بِالْفَعَالِ)×٢
- نَهَارًاGündüz(فَعَالًا)×٢
الجذور المجاورةالمجاورة: ١٥٢ (الإجمالي: ٣٧٨)
- جري
الآيات المشتركة: ٤٥ · Cariye yelkenli sandal demektir
- تحت
الآيات المشتركة: ٤٠ · Ayağın alt tarafı demektir
- ليل
الآيات المشتركة: ٤٢ · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“, akıp denize giden…
- جنن
الآيات المشتركة: ٤٢ · Bahçe demektir
- خلد
الآيات المشتركة: ٢٢ · Huld : Parçalanmayan sert kaya demektir
- دخل
الآيات المشتركة: ١٧ · Dahl: Kuytu yer demektir
- فوز
الآيات المشتركة: ١٠ · Fevz Gölgeliktir
- شمس
الآيات المشتركة: ١٠ · Güneş demektir
- قمر
الآيات المشتركة: ٩ · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
- عدن
الآيات المشتركة: ٦ · “Firdevs“ özel mülkiyetli bahçedir, “aden“ ise yaz ve kış…
- سخر
الآيات المشتركة: ٨ · Sahr kayalık sahadır
- ولج
الآيات المشتركة: ٥ · Arı kovanının giriş çıkış deliğidir
الآيات التي ورد فيها(١٠٢)
… وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ كُلَّمَا رُزِقُوا مِنْهَا مِنْ ثَمَرَةٍ رِزْقًا قَالُوا هَذَا …
Nehirler
… أَشَدُّ قَسْوَةً وَإِنَّ مِنَ الْحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهَارُ وَإِنَّ مِنْهَا لَمَا يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْمَاءُ وَإِنَّ …
Nehirler
… لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ …
Nehirler
… لِلَّذِينَ اتَّقَوْا عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَأَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ وَاللَّهُ …
Nehirler
أُولَئِكَ جَزَاؤُهُمْ مَغْفِرَةٌ مِنْ رَبِّهِمْ وَجَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَنِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ
Nehirler
… لَأُكَفِّرَنَّ عَنْهُمْ سَيِّئَاتِهِمْ وَلَأُدْخِلَنَّهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ ثَوَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاللَّهُ عِنْدَهُ حُسْنُ الثَّوَابِ
Nehirler
لَكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ لِلْأَبْرَارِ
Nehirler
تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ
Nehirler
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا لَهُمْ فِيهَا أَزْوَاجٌ مُطَهَّرَةٌ وَنُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا
Nehirler
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا وَمَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِيلًا
Nehirler
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | نهر |
| Yapı | Üçlü (sülâsî) |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | جري, سيل, زجر, ردع, ضوء |
| Zıt Kök | سكن |
| Çekirdek Özet 1 | Bir engeli veya zemini yararak, geniş bir mecra açıp kesintisiz ve gür biçimde akmak, fışkırmak |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın hayatiyetini besleyen açık akış (nehirler), zulmeti yarıp yayılan aydınlık (gündüz) ve sertçe püskürtüp men etme (azarlama) |
| Çekirdek Özet 3 | Birikimlerin tıkanıklık üretmeden kanallara dökülmesi; fiziksel, zamansal ve ahlaki planda akışın ve berraklığın kurumsallaşması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca coğrafi bir su yatağına veya salt bir zaman dilimine indirgeyerek, arkasındaki yarıcı, sevk edici ve genişletici dinamizmi gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| نه | Bir sınır çizgisine ulaşma, ortaya çıkış, belirme ve bir hareketi yönlendirip durdurma veya sevk etme ana eylemidir. Bu çekirdek نهج kökünde açık ve belirgin bir yola çıkma, نهو ve نهي köklerinde ise bir sınır çekip yasaklama ve son noktaya vardırma dinamiklerinde görülür. | ر | İkili çekirdeğe eklenen tepe, süreklilik ve tekrarlı akış niteliğindeki ر harfi, beliren sınırı veya engeli delip yararak sürekli, doğrusal ve genişleyen bir mecra boyunca ileriye doğru akıtma niteliği kazandırmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ن | Filiz, tohum veya su yılanı; canlılık, sürekli fışkırma ve hareket potansiyeli | Gizli veya potansiyel olan bir canlanmanın, kaynağın içten dışa doğru kesintisiz hareketlenmesini temsil eder. |
| ه | Kollarını kaldırmış insan; ortaya çıkış, soluk, açığa vurma ve nefes | Saklı olanın birdenbire aşikâr olması, genişlemesi ve nefes alacak geniş bir açıklık bulması hareketini yükler. |
| ر | İnsan başı; başlangıç noktası, yön gösteren liderlik, yukarıdan aşağıya akış ve tepe doğrultusu | Güçlü bir yönelimle hareketin başını alıp gitmesi, engeli yaran bir öncülük ve çizgisel bir rota oluşturması payını verir. |
| نهر | Canlı bir potansiyelin engeli yarıp nefes alarak geniş bir doğrultuda başını alıp akması | İçsel bir itkiyle (filiz/kaynak) başlayan gücün engeli aşarak dışarı fırlaması (açığa çıkış) ve güçlü bir yatak oyup kesintisiz bir mecra halinde yönelmesi hareketidir. |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun toprağı oyup yararak kendine geniş ve derin bir mecra açması, bu mecrada fışkırıp gürül gürül akmasıdır. Benzer şekilde kurban veya yaralanmada kanın fışkırtılarak akıtılmasına ve gecenin karanlığını yarıp yayılan aydınlığa da bu kökten isim verilmiştir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Hüzeyl şairi Ebû Züeyb el-Hüzelî, bol ve gür akan tatlı bir su mecrasını tavsif ederken kökü sıfat kalıbında kullanmıştır: أقامَتْ به فأبتنَتْ خَيمةً / على قصبٍ وفُراتٍ نَهِرْ |
| Erken Arapça kullanım | Nâbiğa ez-Zübyânî divanında gündüzün ilerleyip yükselmesini bu kökle betimler: كأَنَّ رَحْلي، وقد زالَ النَّهارُ بنا / يوم الجَلِيلِ، على مُسْتأْنِسٍ وَحِدِ |
المصدر Ebû Züeyb el-Hüzelî Dîvânı, Nâbiğa ez-Zübyânî Dîvânı, Lisānü'l-ʿArab, Maqāyīsü'l-Luğa.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Batı ve Güney Sami dillerinde نهر kökü, suyun akış kanalı ve gündüz vakti gibi anlam alanlarıyla son derece köklü ve ortak bir mirasa dayanır. İbranicede yer alan נהר (nāhār) ve Aramice / Süryanicede bulunan נהרא / ܢܗܪܐ (nahrā) kelimeleri, tıpkı Arapçada olduğu gibi hem büyük ırmak, su akıntısı hem de ışığın yayılması, parıldama ve aydınlanma mefhumlarını eşzamanlı olarak bünyesinde taşır. Akadcada nāru(m) biçiminde beliren kelime, Fırat ve Dicle gibi Mezopotamya havzasının ana su yollarını ve sulama kanallarını niteleyen en kadim terimlerden biridir. Kökün Afro-Asyatik katmandaki derin yapısı, bir yarık boyunca sıvının akması ile karanlığın yırtılarak ışığın sel gibi boşalması arasında doğrudan bir morfo-semantik özdeşlik kurar. Bu çerçevede Arapçadaki «nehir» (su yolu), «nehâr» (gündüz) ve «nehr» (men etme/püskürtme) kullanımları, aynı ilksel çekirdeğin —bir bariyeri aşarak güçlü bir debiyle ortaya çıkış ve yolu açış olgusunun— farklı tezahürleridir.
درجة الثقة Kesin
المصدر Brown-Driver-Briggs, Hebrew and Aramaic Lexicon of the Old Testament (HALOT), The Assyrian Dictionary of the Oriental Institute of the University of Chicago (CAD).
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Toprağı yarma, mecra açma, kan akıtma ve şiddetli azarlama | Kökün çekirdeği zemin veya direnç üzerinde yarık açıp akış sağlamaktır; zecr/kovma manası da sözün muhatabı sarsarak savurmasıyla ilişkilidir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice nāhār, Aramice nahrā, Akadca nāru(m) | Bütün büyük Sami dillerinde nehir, ırmak, su kanalı ve bunlara bağlı olarak ışığın yayılması kök ortaklığı taşır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Bazı Berberice ve Doğu Çad lehçelerinde parlamak veya su yatağı kökleri | Afro-Asyatik genelinde akış ve parlama bağıntısına dair kimi fonetik paralellikler bulunsa da doğrudan ödünçleme bağı sınırlıdır. | Muhtemel |
المصدر David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Wolf Leslau, Comparative Dictionary of Ge'ez.
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| نهر | Anlamlı | Yarıp akıtmak, mecra açmak, aydınlanmak | Su mecrası (nehir), aydınlık vakit (nehâr) ve sözle defetmek (tenher) türevlerini üretir. | Hedef köktür; Kur'an'da 113 defa geçer. |
| نره | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arapça sözlüklerde bu dizilişle müstakil bir kök teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliştir. |
| هنر | Anlamlı | Kulak deliği, çukurluk | Kulak kepçesindeki çukurcuk veya küçük oyuk için el-henre tabiri kullanılır. | Kur'an'da geçmez; fiziksel oyuk mefhumuyla çekirdeğe teğettir. |
| هرن | Anlamlı | Bir tür boya otu | Boyacılıkta kullanılan ve sarı/kırmızı boya veren hernî / hernevî adlı bitkiyi ifade eder. | Kur'an'da geçmez; leksikografik tespittir. |
| رنه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Bu harf dizilimi klasik sözlüklerde kullanılmayan terkip olarak kabul edilir. | Kur'an'da geçmez; mühmel diziliştir. |
| رهن | Anlamlı | Sabitlemek, hapsetmek, rehin bırakmak | Bir hakkı teminat altına almak üzere bir nesneyi alıkoymak, bir şeye bağımlı kalmak anlamındadır. | Kur'an'da geçer; akışın zıddına tutma ve hapsetme hareketidir. |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| نهر | Merkez | Yararak akmak, mecra edinmek, aydınlanmak | Fiziksel bir direnci kırıp bir yatak oluşturarak kesintisiz ve gür bir akış sergilemek. | Su, zaman (gündüz) ve davranış (sert geri püskürtme) katmanlarında geniş bir açıklıkla akmayı içerir. |
| جري | Komşu | Hızlı ve kesintisiz hareket etmek | جري kökünde esas olan mecra değil hareketin sürekliliği ve hızıyken, نهر kökünde yarılarak açılan yatak ve debi esastır. | Suyun, geminin veya zamanın akıp gitmesini niteleyen genel seyir halidir. |
| سيل | Komşu | Taşarak kontrolsüz akmak | سيل mecrasına sığmayan, geçici ve yıkıcı taşmayı belirtirken, نهر nizamlı, sürekli ve yatağı belirli akışı ifade eder. | Yağmur veya eriyen karın yüzeyde toplanıp sürükleyici biçimde akmasıdır. |
| زجر | Komşu | Sert sözle engellemek, men etmek | زجر kökünde doğrudan durdurma ve caydırma vurgusu öne çıkarken, نهر kökündeki tenher azarlayıp fırlatıp atmayı, akışı tersine sürmeyi bildirir. | Sözlü veya fiili baskıyla muhatabı bir fiilden şiddetle alıkoymaktır. |
| ردع | Komşu | Bir engele çarptırıp döndürmek | ردع kökü muhatabı geri püskürten bir çarpma eylemini anlatırken, نهر kökü akıntı gibi sertçe savurarak uzaklaştırmayı hedefler. | Bir cürmü veya yönelimi sert bir bariyerle anında kesip geri savurmaktır. |
| ضوء | Komşu | Işık yaymak, aydınlatmak | ضوء bizatihi ışık kaynağını veya ışıltıyı belirtirken, نهر kökünden türeyen nehâr, ışığın karanlığı yarıp yeryüzüne sel gibi yayılması vaktidir. | Görme eylemini mümkün kılan aydınlığın kendisidir. |
| سكن | Zıt | Durulmak, hareketsizleşmek, dinmek | سكن her türlü akışın, sesin ve hareketin yatışıp durağanlaşmasıdır; نهر ise yarıp akan hareket ve ışıktır. | Nehrin fışkırmasının ve gündüzün hareketliliğinin zıddı olan durağanlık, gece sükûneti ve donukluktur. |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | نهر | Yarıp akmak, ırmak, gündüz, azarlamak | Mecra açarak fışkıran su, karanlığı yırtan aydınlık ve şiddetle geri itme anlamlarını cem eder. | Kesin |
| Latince | Flumen, amnis, dies, increpare | Nehir, su akıntısı, gün ışığı, azarlamak | Flumen akış dinamiğini, amnis büyük ırmağı, dies gün ışığını karşılar; tek kökte birleşmezler. | Güçlü |
| İngilizce | River, stream, daylight, chide | Irmak, akıntı, gündüz ışığı, terslemek | River su mecrasını, daylight yarılan aydınlığı, chide/rebuke ise kökteki azarlama ve püskürtmeyi verir. | Güçlü |
| Almanca | Fluss, Strom, Tageslicht, anfahren | Nehir, akım, gündüz, sertçe paylamak | Strom gür akışı, Tageslicht açığa çıkan ışığı, anfahren ise azarlayarak defetme boyutunu ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Fleuve, rivière, jour, rudoyer | Akarsu, nehir, gündüz, sert davranıp azarlamak | Fleuve denize dökülen ana nehri, jour aydınlık evreyi, rudoyer ise kişiyi sert sözle savurmayı karşılar. | Güçlü |
المصدر Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْأَنْهَارُ / أَنْهَارًا / بِنَهَرٍ | Maddi ve uhrevi su mecraları, gürül gürül akan nehirler | Cennet nimetlerinin kesintisiz bereketini veya dünyadaki ilahi tanzimi açıklayan bağlamlar: Bakara 2:25, Bakara 2:249, Nahl 16:15, Muhammed 47:15. |
| النَّهَارِ / نَهَارًا | Karanlığı yarıp yayılan aydınlık vakit, gündüz | Gece ile gündüzün ardışıklığı, maişet ve hareket düzeni bağlamları: Bakara 2:164, Âl-i İmrân 3:27, İsrâ 17:12, Furkân 25:47. |
| تَنْهَرْ / تَنْهَرْهُمَا | Sertçe terslemek, savurup azarlamak, kırmak | Zayıfa, yetime, isteyene ve bilhassa yaşlı ebeveyne karşı kaba ve itici muameleyi yasaklayan ahlaki bağlamlar: İsrâ 17:23, Duhâ 93:10. |
| نَهَرٍ | Genişlik, aydınlık, ferahlık ve ilahi lütuf deryası | Takva sahiplerinin ahiretteki makamının genişliğini ve ferahlığını bildiren bağlam: Kamer 54:54. |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Cennet tasvirleri ve ilahi fiillerin delillendirilmesi | Cennet nehirlerinin hakiki mi yoksa temsilî mi olduğu, gece ve gündüzün yaratılışındaki nizamın tevhid delili kılınması. | Kesintisiz nimet akışı, tükenmeyen ilahi feyiz ve kozmik düzenin mutlak iradeye şehadeti. |
| Fıkıh | Suların hükümleri, kurban boğazlama ve hakaret hukuku | Nehir sularının temizleyici vasfı (mâ-i cârî), kurban keserken kanın fışkırtılması (inhâru'd-dem) ve azarlamanın had/tazir boyutu. | Akışkanlık sebebiyle necasete galip gelme, damarların yarılarak kanın boşaltılması ve şerefi zedeleyen sözlü taşkınlık. |
| Tefsir | نهر ile نهى arasındaki anlam geçişleri | Kamer 54:54 ayetindeki nahr/neher kelimesinin cennet ırmakları mı yoksa mutlak bir genişlik ve aydınlık mı ifade ettiği ihtilafı. | Somut ırmak tasvirinden soyut genişlik, aydınlanma ve ruhani ferahlık ufkuna doğru semantik genişleme. |
| Hadis | Ahiret ırmakları, abdest ve kurban hükümleri | Cennetten neşet ettiği bildirilen nehirler (Nil, Fırat) ve damarı yarıp kanı fışkırtan aletlerle kesim yapılması rivayetleri. | Hayat veren ana akıntılar ile kanın kesintisiz ve hızla tahliye edilmesi gerekliliği. |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık nizamı ve ahiret mükâfatı | İlahi lütfun ve hayatın kesintisiz tecellisi | Varlığı sürekli beslemek, amellerin karşılığını donuk değil canlı bir akış olarak sunmak | Cennetin altından nehirler akması, salih amellerin ürettiği hayatiliğin ebedi bir bereket akıntısına dönüşmesidir. | Kesin |
| İlmi | Hakikatin zuhuru ve zihni berraklık | Karanlığı yaran zihni aydınlanma (nehâr) | Cehalet ve kapalılık örtüsünü yırtarak hakikati aşikâr kılmak | Gündüzün karanlığı yarması gibi ilim de zihindeki belirsizlik tortusunu dağıtarak nesneleri görünür ve ayırt edilir kılar. | Güçlü |
| Siyasi | Hukuki otorite ve sevk idaresi | Tâlut kıssasındaki nehir imtihanı ve disiplin | Kitleleri arzularına sınır koyarak test etmek ve safları berraklaştırmak | Nehir (Bakara 2:249), ordunun nefsi zaaflarını eleyen ve hakiki irade sahiplerini ayrıştıran doğal bir sınır ve sınav hattıdır. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim, dolaşım ve kaynak dağıtımı | Servetin donup kalmasını önleyen kamusal akış mecrası | Sermayenin ve refahın toplum kılcallarına kesintisiz intikalini sağlamak | Durgunlaşan suyun kokuşması gibi tek elde biriken servet de tıkacı andırır; nehir modeli, servetin sürekli akışını ve canlı üretimini hedefler. | Güçlü |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğindeki açık kanal akışı (open channel flow) ve potansiyel gradyanı | Bir sıvının zemin direncini yenerek yerçekimi gradyanı doğrultusunda kendi yatağını kazıması ve sürekli bir kütle transferi gerçekleştirmesi dinamiğiyle izomorfiktir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal hareketlilik (social mobility) ve psikolojik dışavurum (katarsis) | Bireyin veya grubun önündeki statik engelleri aşarak kendine yeni bir mecra bulması veya içsel gerilimin dilsel bir zecr/savurma ile dışarı püskürtülmesidir. | Güçlü |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | نهر kökünü yalnızca fiziksel bir su hendeğine veya gündüzü sadece astronomik bir saat dilimine indirgeyip, kökün ihtiva ettiği yarma, fışkırtma ve direnci aşarak yol açma kudretini göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da nehirler sadece coğrafi peyzaj değil; ilahi nizamın, cömertliğin ve dirilişin amilidir; gündüz (nehâr) ise bir maişet, uyanış ve ilahi ayetlerin berraklaşma alanıdır. Azarlama (nehr) ise ahlaki sınırları koruyan veya haksız yapıldığında zayıfı ezen sert bir basınçtır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Cennet nehirlerini sadece statik birer görsel dekor gibi algılamak; gündüzün getirdiği ontolojik berraklığı ve Tâlut kıssasındaki nehirle temsil edilen irade disiplinini kavrayamamak; yetim ve ebeveyne karşı nehrin (sert püskürtmenin) yıkıcı psikolojik tesirini hafifsemek. |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın en merkezi mükâfat tasvirlerinden biri olan cennet nehirlerinin, kâinat nizamının temel göstergelerinden olan gece-gündüz dönüşümünün ve yüksek ahlaki hassasiyetlerin (yetime ve ebeveyne kaba davranmama) altında yatan ortak hareket dinamiğini —yarmayı, coşkun akışı ve berraklığı— kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Cennet nimetlerinin ebedi canlılığını anlatan mesânî ayetlerde (Bakara 2:25), kozmik düzeni ve nimet dengesini belgeleyen ayetlerde (Nahl 16:15, Furkân 25:47), nefis terbiyesi ve itaat imtihanını anlatan kıssalarda (Bakara 2:249) ve aile/toplum ahlakının sınırlarını çizen emirlerde (İsrâ 17:23, Duhâ 93:10). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Nehir kelimesini cansız bir su birikintisi, nehâr kelimesini kuru bir zaman parçası sanmayı engeller; her iki kavramın da karanlığı ve engeli delip geçen, hayat veren, durmaksızın yenilenen aktif bir ilahi kudret akışı olduğunu fark ettirir. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamBir engeli, toprağı veya dokuyu yararak basınçla fışkırmak, kendine geniş ve derin bir mecra açarak durmaksızın akmak; karanlığı yarıp ufka yayılan aydınlık olmak.
- Soyut anlamBirikmiş bir gücün veya hakikatin kapalılığı yırtarak aşikâr olması, her türlü durağanlığı ve tıkanıklığı gideren sürekli bir feyiz, diriliş ve sevk mekanizması haline gelmesi.
- Sistematik karşılıkFizikselde ırmak yatağı, zamansalda gündüz aydınlığı, ahlakide sert bir sevk veya püskürtme; genel sistemde ise donukluğu engelleyip varoluşu besleyen açık dolaşım kanalı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormüldeki içsel potansiyeli veya basıncı, direnç gösteren yüzeye karşı oluşan itki gradyanını, yarılan yüzeyi veya engeli, ise akışın doğrultusunu temsil eder. harfi engeli yaran net akıyı simgelerken, bunun zamana bağlı türevi olan ifadesi, açılan mecra boyunca aydınlığın, diriliğin veya hareketin () kesintisiz ve artan bir canlılıkla yayılmasını matematiksel olarak modeller.