ودي
و - د - ي
جذر- الورود: ١٢
- الآيات: ١١
- الصيغ: ١٠
- المعاجم: ١٢
İki dağ arasındaki yamaçlardır.المزيد ›
تشمل هذه الصفحة أيضًا الكتابات: ودى
ملاحظاتي
المعاجم(١٢)
★ معجم آق إيفلر (بالتركية)التركية
İki dağ arasındaki yamaçlardır.
كتاب العين
الخليل بن أحمد · القرن ٨مترجمالحروف: ٩٬٨٨٨باب اللفيف من الدال
د د، د و د، د ي د، د أ د، د و و، د و أ، د أ ي، أ د و، أ و د، و د أ، و أ د، أ ي د، أ د ي، و د ي، و د د، أ د د، د ا د ا، د و د ى، ي د ي مستعملات
دد:
حِكاية الاستنان للطَّرَب، وضَرْبِ الأصابع في ذلك، وإن لم تُضْرَب بعد أن يَجْري في بَطالةٍ فهو دَدٌ، قال الطرمّاح:
واستَطْرَبَتْ ظُعْنُهم لمّا احْزَأَلَّ بهم آلُ الضُّحَى ناشِطاً من داعِيات دَدِ
ويُروَى أيضاً: من داعِبٍ دَدَدِ.
الصحاح
الجوهري · القرن ١٠مترجمالحروف: ٦٨٠المدخل: ودىالوَدْيُ بالتسكين: ما يخرج بعد البول، وكذلك الوَدِيُّ بالتشديد، عن الأمويّ. تقول منه: وَدى بغير ألِفٍ.ووَدى الفرسُ يَدي وَدْياً، إذا أدلى ليبول أو ليضرب. ولا تقل أوْدى. والدِيَةُ: واحدة الدِياتِ، والهاء عوضٌ من الواو. تقول: وَدَيْتُ القتيل أَدِيهِ دِيَةً، إذا أعطيت دِيَتِه. واتَّدَيْتُ: أي أخذت دِيَتَهُ. وإذا أمرت منه قلت: دِ فلاناً، وللاثنين: دِيا فلاناً، وللجماعة: دُوا فلاناً. وأوْدى فلانٌ، أي
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٣٠٬٨٩٧المدخل: ودىباب اللفيف من حرف الدّال
دد ، دود ، دو ، دوى ، دا ، داى ، آد ، أدا ، واد ، ودا ، أيد ، أدي ، أدا ، ودى ، دوى ، ودي ، ود ، دودي ، أد ، يدي .
ددّ : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَا أَنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ منّي ) ، وقد مرَّ تفسيره ، وقال أبو عبيد : الدَّد اللهو واللَّعب : قال وقال الأحمر : في الدَّد ثلاثُ لُغاتٍ ، يقال : هذا دَدٌ على مثالي يَدٍ ودمٍ ، وهذا دداً على مثال قفاً
تهذيب اللغة
الأزهري · القرن ١٠بلا ترجمةالحروف: ٣٠٬٨٩٧المدخل: وديباب اللفيف من حرف الدّال
دد ، دود ، دو ، دوى ، دا ، داى ، آد ، أدا ، واد ، ودا ، أيد ، أدي ، أدا ، ودى ، دوى ، ودي ، ود ، دودي ، أد ، يدي .
ددّ : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( مَا أَنَا مِن دَدٍ ولا الدَّدُ منّي ) ، وقد مرَّ تفسيره ، وقال أبو عبيد : الدَّد اللهو واللَّعب : قال وقال الأحمر : في الدَّد ثلاثُ لُغاتٍ ، يقال : هذا دَدٌ على مثالي يَدٍ ودمٍ ، وهذا دداً على مثال قفاً
مقاييس اللغة
ابن فارس · القرن ١١مترجمالحروف: ٤٬٦٤٥(باب الواو والدال وما يثلثهما)
(ودس) الواو والدال والسين: كلمتان:
الأولى الوديس: النبات، يقال أودَسَت الأرضُ: أخرجَتْ نَبْتَها.
والأخرى: وَدَسَ الشَّيءَ: خَبَّأه. وما أدرِي أين وَدَسَ، أي ذَهَب.
(ودص) الواو والدال والصاد. يقولون: ودَصَ إليَّ بكلامٍ: ألقاه ولم يتمَّه.
(ودع) الواو والدال والعين: أصلٌ واحد يدلُّ على التَّرْك والتَّخْلِية. وَدَعَه: تركه، ومنه دَعْ. ويُنشد:
ليت شِعْري عنْ خليلي ما
أساس البلاغة
الزمخشري · القرن ١٢مترجمالحروف: ٢٨٢و د ي
وديت القتيل: أدّيت ديته واتّدى وليّ القتيل: أخذ الدية.
يقال: اتّدى فلان ولم يثأر.
وقالت أخت عمرو: فإن أنتم لم تثأروا واتّديتم فمشّوا بآذان النّعام المصلّم وغرس الوديّ: الفسيل.
وودى الرجل ودياً.
ومن المجاز: حلّ بواديك أي نزل بك المكروه وضاق بك الأمر.
لسان العرب
ابن منظور · القرن ١٣مترجمالحروف: ٧٬٥١٤الدِّيةُ: حَقُّ القَتِيل، وقد ودَيْتُه وَدْياً. الجوهري: الدِّيةُ واحدة الدِّيات، والهاءُ عوض من الواو، تقول: ودَيْتُ القَتِيلَ أَدِيةَ ديةً إِذا أَعطيت دَيَتَه، واتَّدَيْتُ أَي أَخذتُ دِيَتَه، وإِذا أَمرت منه قلت: دِ فلاناً وللاثنين دِيا، وللجماعة دُوا فلاناً. وفي حديث القسامة: فوَداه من إِبل الصدقة أَي أَعطى دِيَته. ومنه الحديث: إِن أَحَبُّوا قادُوا وإِن أَحَبُّوا وادُوا أَي إِن شاؤوا
القاموس المحيط
الفيروزآبادي · القرن ١٥مترجمالحروف: ٥٩٦* و د ي * * الوَدْيُ * بالسكون ما يخرج بعد البول وكذا * الوَدِيُّ * بالتشديد عن الأُموي تقول منه * وَدَى * يَدِي * وَدْياً * بغير ألف و * الدِّيَّةُ * واحدة * الدِّيَّاتُ * والهاء عِوض من الواو و * وَدَيْتُ * القتيل أدِيَة * دِيَةً * أَعطيت دِيَته و * اتَّدَيْتُ * أخذت دِيته وإذا أمرت منه قلت أدِ فلانا وللاثنين دِيا وللجماعة دُوا فلانا و * أَوْدَى * الرجل هلك فهو * مُودٍ * و * الودِيُّ * على
تاج العروس
الزبيدي · القرن ١٨مترجمالحروف: ٩٬٤٤٦: ( ي ( *!الدِّيَةُ ، بالكسر : حقُّ القَتيلِ ) ، والهاءُ عِوَضٌ من الواوِ ، ( ج *!دِياتٌ .
( *!ووَداهُ ، كدَعاهُ ) ، *!يَدِيه *!وَدْياً *!ودِيةً : إذا ( أَعْطَى *!دِيتَه ) إلى وَلِيّه ؛ إذا أَمَرْتَ منه قُلْتَ : دِ فلاناً ، وللاثْنَيْن : *!دِيا ، وللجماعَةِ : *!دُوا فلاناً .
( و ) *!وَدَى ( الأَمْرَ ) *!وَدْياً : ( قَرَّبَهُ .
( و ) *!وَدَى ( البَعيرُ ) *!وَدْياً : ( أَدْلَى ) ؛ وفي الصِّحاحْ
معجم لين
إدوارد لين · القرن ١٩مترجمالحروف: ١٬٣٩٠المدخل: ودىوَدَى القَتِيلَ
1 وَدَى القَتِيلَ ذ He gave the bloodwit to the heir, or next of kin, of the slain person. (Msb.)
وَادَاهُ
3 وَادَاهُ ذ inf. n. مُوَادَاةٌ, He took [from him] the دِيَة. (TA.) See 3 in art. عدو.
أَوْدَى بِهِ
4 أَوْدَى بِهِ ذ It destroyed him; (T;) it removed him, or took him away: (M, K:) said of death [&c.]. (T, M, K.) See an ex. in art. بلو, conj. 8, and another voce
قاموس سالمون
هنري أنتوني سالمون · القرن ١٩مترجمالحروف: ٨٧٢وَدَى
وَدَى
a. [ يَدِي ] ( n. ac. وَدْي 1 , دِيَة [ وِدْيَة 2t ]), Paid blood-money for.
b. ( n. ac. وَدْي 1 ), Brought near.
وَدَّيَ
وَدَّيَ II
a. [ coll. ], Sent.
b. [ coll. ] [ Ila ], Led to ( road ).
أَوْدَيَ
أَوْدَيَ IV ,
a. Perished.
b. Was well-armed.
c. [ Bi ], Took away ( death ).
اِوْتَدَيَ
اِوْتَدَيَ VIII ( t ),
a. Received blood-money.
اِسْتَوْدَيَ
اِسْتَوْدَيَ X
a.
كتاب الله
مستخلص من الاستعمال القرآنيبلا ترجمةالحروف: ٢٢٬٠٠٢ودي
وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي) - وَادي - أوْدِية
وَدَى - يَدِي (اللازم) (وَدِيَ - يَدِي) + السائل أو الشيء: يخرج من تجمعه ويسيل في مجرى ضيق
وادي: اسم فاعل صقة مشبهة من " وَدَى - يَوْدَى ": الشيء الذي يجتمع فيه الماء ويجري فيه
أوْدِية: جمع " وادي "
أودى - يودي: يجعل الكائن " يَدي ": يجعله يجتمع فيه السائل، وهو في قضيب الرجل
الجذور المجاورةالمجاورة: ٩٦ (الإجمالي: ١٢٥)
- طوي
الآيات المشتركة: ٢ · Buğday demeti demektir
- قدس
الآيات المشتركة: ٢ · Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir
- بقع
الآيات المشتركة: ١ · Buka üzerinde değişik renklerin bulunduğu hayvan, kuş…
- خلع
الآيات المشتركة: ١ · خيلعYensiz gömlek demektir
- زبد
الآيات المشتركة: ١ · Zebed köpük demektir
- نعل
الآيات المشتركة: ١ · İki ayakkabın
- جفو
الآيات المشتركة: ١ · CeFeE filizlerin eritilmesinde çıkan köpük, cüruf demektir
- شطأ
الآيات المشتركة: ١ · Bitki filizidir
- نمل
الآيات المشتركة: ١ · Karınca
- هيم
الآيات المشتركة: ١ · VHM Çok genişlediği için izlerin kaybolduğu yol
- ندو
الآيات المشتركة: ٢ · Nedve halkın toplandığı yerdir
- سيل
الآيات المشتركة: ١ · Sel demektir
الآيات التي ورد فيها(١١)
إِنِّي أَنَا رَبُّكَ فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَ إِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى
Vadide
إِذْ نَادَاهُ رَبُّهُ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًى
Vadide
وَثَمُودَ الَّذِينَ جَابُوا الصَّخْرَ بِالْوَادِ
Vadide
تحليل الجذر
تعريف الجذر والخلاصة
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | ودي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Muallel (lefîf-i mefrûk: ilk harfi vâv, son harfi yâ) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | سيل, شعب, غور |
| Zıt Kök | نجد |
| Çekirdek Özet 1 | İki yükselti arasında suyun akıp yön bulduğu doğal mecra, akma, salınma ve dışarıya iletilme |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi vahyin veya tabiat yasalarının belirli bir kapasite ve mecrada akması; kan bedelinin akıtılarak yerine ulaştırılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yükün, can bedelinin veya bilginin sabit bir kaba/kanala yönlendirilerek dengenin yeniden tesis edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü sadece coğrafi çukur veya salt maddi bir para cezası sanmak; iki anlamın müşterek yönelme, akma ve taşıma dinamiğini gözden kaçırmak |
التحليل الثنائي
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| ود | Sevgi, yerleşme, yumuşak bir akışla bir şeye meyletme ve sebat etme; nitekim ودد kökünde sevginin kalbe akıp yerleşmesi, ودع kökünde bir şeyi sükunete veya koruma altına bırakma, ودق kökünde ise yağmurun damla damla yumuşakça akıp sızması anlamı esastır. | ي | İki yükselti arasındaki doğrultulu uzantı, akışkanlığın bir kanal boyu kesintisiz yön bulması, can bedelinin hak sahibine doğru fiilen akıtılıp teslim edilmesi ve fidanın filizlenip boy vermesi gibi dinamik uzanım ve iletim anlamı kazandırmıştır. |
التحليل التصويري للحروف
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki tarafı birbirine bağlayan, aradaki irtibatı ve sürekliliği sağlayan dayanak noktası |
| د | Kapı; giriş, geçiş, hareket | İki alan arasında açılan geçit, giriş ve hareket mecrası |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Aktarma, teslim etme, fiili yönelim ve doğrusal uzanım |
| ودي | İki yakayı bağlayan geçidin bir kanal halinde dışarıya doğru uzanıp akması | İki yüksek veya katı sınır arasında açılan geçidin (kapının), taşıdığı suyu veya yükü elden ele aktarır gibi belirlenmiş bir doğrultuda menziline iletmesi |
الاستعمال التاريخي والمبكر
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Suyun veya bir sıvının iki tarafı sınırlı bir açıklıktan dışarıya akıp salınması; iki dağ arasındaki sel yatağı (vadi) ve erkek hayvanın menisini veya idrarını salması; küçük hurma fidanı |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Amr b. Külsum'un kız kardeşine veya Cahiliye kadın ağıtçılarına atfedilen beyitte, intikam almayıp kan bedelini (diyeti) kabul eden kavmi yermek için kök türevi geçer: فإن أنتم لم تثأروا واتّديتم / فمشّوا بآذان النّعام المصلّم |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Peygamber'in kasâme hadisindeki kullanımı: فوَداه من إِبل الصدقة (Maktulün diyetini sadaka/zekât develerinden ödedi) ve sulh veya kısas seçeneklerini bildiren hadisteki وَادُوا ifadesi |
المصدر Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Asās al-Balāgha.
الطبقة الاشتقاقية السامية
Sami dil ailesinde ودي kökü, özellikle Güney ve Batı Sami dillerinde sıvı akışı, tabii su yatağı ve bedel ödeme alanlarında temsil edilir. Arapçada hem coğrafi bir mecra olan sel yatağını (vadi) hem de öldürülen kişinin kanına bedel olarak ödenen hakkı (diyet) ifade eden kök, akıtma, salma ve karşı tarafa ulaştırma hareketinden türer. İbranicede doğrudan vadi karşılığı olarak nahal kökü öne çıksa da, geç dönem ve bölgesel Sami lehçelerinde Arapça wādī kelimesi coğrafi terim olarak ödünçlenmiş ve yaygınlaşmıştır. Güney Arabistan kitabelerinde (Sabaice) benzer kök formları su kanalı, taşkın yatağı ve vadi havzası anlamında belgelenmiştir. Hukuki terim olan diyet (v-d-y kökünden velet düşmesiyle diyeh) ise Arap örfünde kanın yerine ikame edilen develerin mağdur tarafa sürülüp akıtılması fiiline dayanır; bu semantik gelişim Arap dilinin bedevi-kabilevi yapısına özgü bir somutlaştırmadır.
درجة الثقة Güçlü
المصدر David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), HALOT, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
التحليل الاشتقاقي
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Sıvının salınması ve selin iki tepe arasında akıp gitmesi | Fiziksel akış ve iki engel arası geçit anlamından hem vadiye hem de mağdura aktarılan kan bedeline (diyet) geçilmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Sabaicede su yatağı, sel kanalı; İbraniceye bölgesel coğrafi geçiş | Çöl hidrolojisinde sel sularının toplandığı ve mevsimlik aktığı tabii yarıklar için ortak kullanım | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Akdeniz havzası ve Avrupa dillerine coğrafi bir terim olarak geçişi (İspanyolca guad- ön eki gibi) | Endülüs Arapçası üzerinden İber yarımadasındaki ırmak adlarına geçmiştir (Guadalquivir vb.) | Kesin |
المصدر Lane’s Lexicon, David Cohen, Corriente (Dictionary of Arabic Loanwords).
الجذور الشقيقة (التقاليب)
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| ودي | Anlamlı | Vadi, akıp gitmek, diyet vermek | Suyun tabii mecrada akması; kan bedelinin ödenmesi; küçük hurma fidanı | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| ويد | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş için bağımsız bir kullanım kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| دوي | Anlamlı | Uğultu, ses yankısı, hastalık | Sesin kapalı veya geniş alanda dalgalanarak dönmesi; içsel maraz | Hedef kökle sesin/havanın yayılması yönünden dolaylı akraba; Kur'an'da geçmez |
| ديو | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde ihmal edilmiş (mühmel) dizilişlerdendir | Kur'an'da geçmez |
| يود | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dil fonetiğinde kullanım dışı kalmış bir permütasyondur | Kur'an'da geçmez |
| يدو | Anlamlı | El ile uzanmak, nimet vermek | يدي kökünün vavlı varyantı; el uzatma, bağış yapma | Uzantı ve teslimiyet fikriyle bağlantılı; Kur'an'da geçmez |
الجذور المجاورة والجذر المضاد
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| ودي | Merkez | Akış mecrası, kan bedeli | İki engel arasında belirlenmiş bir kanaldan akma ve yerine ulaşma | Suyun sığındığı ve ilerlediği tabii hat; hakkın sahibine iletilmesi |
| سيل | Komşu | Suyun akması | Akışın kendi şiddetine ve suyun kitlesel hareketine odaklanır | ودي mecrayı ve yatağı kurarken, سيل o mecrada akan suyun taşkınlığını bildirir |
| شعب | Komşu | Dağ yolu, kollar | Dağlar arasında çatallanan ve ayrılan geçitleri anlatır | شعب ayrılma ve kollara bölünmeyi, ودي ise suyun aktığı ana tabanı gösterir |
| غور | Komşu | Çukurluk, dibe çökme | Suyun toprağın dibine batması veya derin çukur | غور dikey derinlik ve kaybolma iken, ودي yatay akış ve açık geçittir |
| نجد | Zıt | Yüksek tepe, yayla | Suyun durmadığı, açıkta ve yüksekte kalan yalçın zemin | نجد yükseliş ve tepe zeminini, ودي ise iniş ve çukur mecrayı temsil eder |
مقابلات المعنى في لغات أخرى
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | ودي | Vadi, mecra, diyet | Suyun aktığı iki dağ arası zemin; kazaen öldürmede verilen mali bedel | Kesin |
| Latince | Vallis, compensatio | Vadi; bedel ödeme | Vallis topoğrafik yarığı karşılar fakat diyet boyutunu içermez; compensatio sadece bedel boyutunu verir | Güçlü |
| İngilizce | Valley, wadi, weregild, blood money | Vadi, sel yatağı; kan bedeli | Wadi kurak bölgelerdeki mevsimlik sel yatağını tam karşılar; blood money hukuki tazminat yönünü verir | Kesin |
| Almanca | Tal, Trockental, Wergeld | Vadi, kuru sel yatağı; diyet | Tal genel vadiyi, Wergeld Cermen hukukundaki adam öldürme tazminatını tam karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Vallée, oued, prix du sang | Vadi, dönemsel nehir yatağı; kan parası | Oued Arapça kökten ödünçle sel yatağını, prix du sang ise diyet hukuki karşılığını aktarır | Kesin |
المصدر Oxford English Dictionary, Lewis & Short Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
الوجوه والنظائر
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْوَادِ / بِالْوَادِ | Mukaddes tecelli ve vahiy mekânı | Hz. Mûsâ'nın vahiy aldığı Tuvâ vadisi bağlamı (Tâhâ 20:12, en-Nâziât 79:16, el-Kasas 28:30) |
| أَوْدِيَةٌ | İlahi feyzin veya yağmurun indiği kabiliyet ve kapasite mecraları | Vahyin inişi ve kalplerin istiabı için getirilen su ve sel meseli bağlamı (er-Ra'd 13:17) |
| وَادٍ (şairler bağlamında) | Hayal ve söz labirenti, amaçsız zihinsel savrulma | Şairlerin her vadide şaşkınca dolaştığını bildiren bağlam (eş-Şuarâ 26:225) |
| بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ | Ekinsiz, ıssız ve korunaklı sığınak mevkii | Hz. İbrâhim'in zürriyetini Beytullah'ın yanına yerleştirmesi bağlamı (İbrâhîm 14:37) |
| دِيَةٌ / فَدِيَةٌ | Kazaen öldürmede maktulün ailesine teslim edilen kan bedeli | Müminin mümini kazaen öldürmesi durumundaki hukuki yükümlülük bağlamı (en-Nisâ 4:92) |
| وَادِي النَّمْلِ | Hayvan topluluğunun tabii yaşam alanı ve yerleşim havzası | Hz. Süleyman ve ordusunun geçtiği karınca vadisi bağlamı (en-Neml 27:18) |
| وَادِيًا | Allah yolunda katledilen fiziki coğrafi mesafe | Müminlerin cihadda aştıkları her tabii yarığın ve yolun ecri bağlamı (et-Tevbe 9:121) |
| أَوْدِيَتِهِمْ | Helak azabının bulut şeklinde yöneldiği kavim havzası | Âd kavminin azap yüklü bulutu vadilerine gelirken görmesi bağlamı (el-Ahkâf 46:24) |
| بِالْوَادِ (Semûd bağlamında) | Kayaların oyulduğu yerleşim vadisi | Semûd kavminin vadide kayaları oyup barınaklar yapması bağlamı (el-Fecr 89:9) |
سياق الكلام والفقه والتفسير والحديث
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | er-Ra'd 13:17 meselindeki vadiler istiaresi | Vahyin bir su gibi inmesi ve kalplerin kendi kapasiteleri (kader/miktar) ölçüsünde bu ilmi yüklenmesi meselesi | İlim ve marifetin kulun fıtri istidadına göre yön bulup akması |
| Fıkıh | en-Nisâ 4:92 çerçevesinde diyet ahkâmı | Diyetin miktarı, ödeyecek taraf (âkıle), kasten ve hataen öldürmedeki ayrımı, develerin vasıfları | Bir can kaybının yol açtığı kan davası ve düşmanlığın mali teslimiyetle giderilmesi |
| Tefsir | Tuvâ vadisinin kudsiyeti ve şairlerin vadilerde dolaşması | Mekânın mukaddes kılınmasının mahiyeti ile eş-Şuarâ 26:225'teki "vadi" lafzının mecazi olarak düşünce ve duygu boyutlarını temsil edişi | Hem somut vahiy tecelligâhı hem de zihinsel savrulma alanı |
| Hadis | Kasâme, diyet ödeme ve kazaen cinayet uygulamaları | Hz. Peygamber'in diyeti kabile dayanışması üzerinden paylaştırması ve bizzat beytülmâlden ödemesi hükümleri | Kanın heder olmasını engelleyen, hak sahibine intikal ettirilen can hakkı |
تحليل النظام الديني والعلمي والسياسي والاقتصادي
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve kalplerin istiabı | Marifet mecrası | Vahyin her kulda fıtratına uygun akış kanalı oluşturması | Gökten inen tek bir suyun her vadinin büyüklüğünce akması gibi, ilahi hidayet de kalplerin kabiliyetine göre dağılır | Kesin |
| İlmi | Kavramsal çerçeve ve disiplin mecrası | Düşünce havzası | Düşüncenin dağınık kalmayıp belirli bir metot yatağında akması | Şairlerin "her vadide şaşkınca dolaşması" (eş-Şuarâ 26:225) metodik ilmin zıddı olan keyfi savrulmayı betimler | Güçlü |
| Siyasi | Kabile içi kan davası ve toplumsal barış | Tazminat ve sulh vasıtası | Şiddet döngüsünü keserek can bedelini sulhe tahvil etme | Diyet, kabileler arası intikam savaşlarını kan dökülmeksizin sonlandıran hukuki ve siyasi bir antlaşma aracıdır | Kesin |
| İktisadi | Zararın telafisi ve servet aktarımı | Mali telafi akışı | Haksız fiilden doğan can kaybını mağdur tarafa aktarılan sermaye ile karşılama | Katilin veya âkılenin mal varlığından maktulün mirasçılarına doğru yönlendirilen zorunlu servet akımıdır | Kesin |
التماثل في العلوم العددية والإنسانية
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Akışkanlar mekaniğinde potansiyel gradyanı ve kanal akışı | Bir sıvının iki yüksek sınır arasında en düşük potansiyel enerjili doğrultuyu seçerek sınırlandırılmış bir yatakta akması | Kesin |
| Beşeri bilimler | Hukukta kusursuz sorumluluk ve zararın tazmini (tazminat hukuku) | Bir ihlalin veya kaybın toplumda yarattığı kinetik husumeti, normatif bir mecra üzerinden mağdura değer aktararak nötrleme süreci | Kesin |
التضييق الخاطئ وخطر الخطأ
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Vadinin sadece dağlar arasındaki boşluk, diyetin ise basit bir para cezası sayılarak iki kavram arasındaki etimolojik ve yapısal bağın koparılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | ودي kökü Kur'an'da bir mecra, taşıyıcı kanal ve ilahi feyizlerin veya beşeri sorumlulukların hedefine ulaştırıldığı bir akış eksenidir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | er-Ra'd 13:17'deki vadi benzetmesinin derin ontolojik boyutunu kavramayıp ayeti salt bir tabiat tasviri sanmak; diyeti ahlaki ve ontolojik bir can telafisi yerine sıradan bir mali külfet gibi görmek |
خلاصة موجَّهة لفهم القرآن
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da ilahi vahyin insan idrakine inişi (er-Ra'd 13:17) ve peygamberlerin tecelli mekânları (Tuvâ vadisi) bu kök üzerinden mecralandırılır; hakikatin sınırsızlığı ile insanın kapasitesi arasındaki ilişkiyi vadi kavramı kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Vahiy ve kalplerin istiabını anlatan mesel ayetlerinde (er-Ra'd 13), Hz. Mûsâ kıssasındaki mukaddes vadi anlatımlarında ve kazaen öldürme hukukunun tesis edildiği ahkâm ayetlerinde (en-Nisâ 4:92). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin tek tipleştirilmesini düzeltir; gökten inen su birdir fakat vadiler kendi hacimlerince akar. Ayrıca şairlerin amaçsız savrulmasıyla peygamberin hikmetli istikametini birbirinden ayırır. |
التركيب النهائي والنموذج الرياضي
- Somut anlamİki yükselti arasında suyun tabii bir mecrada toplanıp yön bularak akması ve can karşılığı olan malın maktul tarafına aktarılması.
- Soyut anlamBir enerjinin, hükmün, bilginin veya hakkın, sınırları belirlenmiş bir kapasite ve kanal dahilinde hedefine yönlendirilip intikal ettirilmesi.
- Sistematik karşılıkHukuki düzlemde kan davasını önleyen tazmin mekanizması; epistemolojik ve ontolojik düzlemde ise ilahi feyzi taşıyan fıtri kapasite kanalı.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıModelde mecra veya vadi kanalının taşıma kapasitesini, potansiyel farktan doğan akış yönelimini ve gradyanını, bu kanaldan hedefe aktarılan toplam akış miktarını veya ödenen diyeti temsil eder; akışın noktasından menziline ulaşması sonucunda sistemdeki gerilim ve husumet sıfırlanarak denge hali () sağlanır.