أنس

Klavye kısayolları

Ara
/
Yeni not
n
Önceki / sonraki ayet
[ ]
Okuma modu
f
Graf modu
g
Kur'an evreni
e
Kapat / geri
Esc
Grafiği atla

Kök ağı

Kök ağı: أ-ن-س25 sîga, 344 mücavir kök, 317 ayet, 76 sure; sîgalar ve mücavir kökler Sîgalar ve Mücavir kökler kartlarında, ayetler Ayetler kartında liste olarak var.لِلنَّاسِمكثالْإِنْسَانُلِلْإِنْسَانِأنسكثرخلقهديوَالنَّاسِالنَّاسِوَالْإِنْسِنعمأييالنَّاسَأجل

KökSîga 25Ayet 317Sure 76Mücavir 344

▶ Ağı aç (3B)

أنس

أ - ن - س

KÖK
  • 338 geçiş
  • 317 ayet
  • 25 sîga
  • 13 sözlük

Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir. Ünsiyet alışmak, alışmış olmak anlamındadır. Vahşi de yabani demektir. Sonunda insan kelimesinin kökü olmuştur. Cin karşılığı da kullanlmıştır. Üns, ok yayının iç tarafı, vahş yayın dış tarafının adıdır. İns kelimesi buradan gelişmiştir. Cins isim olarak da “insan” olarak kullanılmaktadır. İnsin çoğulu ünastır. Sonraları baştaki hemze düşmüş, bağımsız kelime olmuş, çoğulluk manasını korumaktadır. Kişilerin bir arada bulunmasına delalet eder. Kişiliği olmayan toplulukların adıdır. Hitapta mevcut olan halkı veya bütün insanları içine alır. Kuran da beş vakit namaz topluluklarına, cuma namazı topluluklarına veya bütün insanlara hitap etmek için kullanılır. Burada bütün insanlar kastedilmektedir ve “herkes” anlamındadır. İnsan cins isimdir.devamı ›

Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءنس · انس

Notlarım

Sözlükler(13)

★ Akevler SözlüğüTürkçe

Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir. Ünsiyet alışmak, alışmış olmak anlamındadır. Vahşi de yabani demektir. Sonunda insan kelimesinin kökü olmuştur. Cin karşılığı da kullanlmıştır. Üns, ok yayının iç tarafı, vahş yayın dış tarafının adıdır. İns kelimesi buradan gelişmiştir. Cins isim olarak da “insan” olarak kullanılmaktadır. İnsin çoğulu ünastır. Sonraları baştaki hemze düşmüş, bağımsız kelime olmuş, çoğulluk manasını korumaktadır. Kişilerin bir arada bulunmasına delalet eder. Kişiliği olmayan toplulukların adıdır. Hitapta mevcut olan halkı veya bütün insanları içine alır. Kuran da beş vakit namaz topluluklarına, cuma namazı topluluklarına veya bütün insanlara hitap etmek için kullanılır. Burada bütün insanlar kastedilmektedir ve “herkes” anlamındadır. İnsan cins isimdir.

Kitâbu'l-'Ayn

Halîl b. Ahmed · 8. yyTR4.776 harf
باب السين والنون و و ا ي ء معهما س ن و، ن س و، ن و س، و س ن، س ي ن، ن س ي، ن س أ، أ س ن، أ ن س مستعملات سنو: السّانيةُ: النّاقة يُسقَى عليها للأرضين. سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً وسِناية، إذا اسْتَقَتْ. وسَنَوْتُ الماءَ سُنُوّاً وسِناوة. والسّانية: اسم الغرْب وأَداته، والجميعُ: السّواني. والسّحابُ يسنو المطر، والقَوْمُ يستنون، إذا اسْتَنَوْا لأنفسهم، قال رؤبة: بأيّ غربٍ إذ غَرَفْنا نستني
Tamamını oku

es-Sıhâh

Cevherî · 10. yyTR1.779 harf
الإِنْسُ: البَشَر، الواحد إنْسِيٌّ وأَنَسِيٌّ أيضاً بالتحريك، والجمع أَناسِيٌّ. وإنْ شئتَ جعلته إنساناً ثم جَمَعَتهُ أَناسِيَّ، فتكون الياء عوضاً من النون. وقال تعالى: "وأَناسيَّ كثيرا". وكذلك الأَناسِيَةُ. ويقال للمرأة أيضاً إنْسانٌ، ولا يقال إنْسانةُ. وإنْسانُ العين: المثال الذي يُرى في السواد، أي سوادِ العين. ويجمع أيضاً على أناسِيَّ. قال ذو الرمة يصف إبلاً غارتْ عيونُها من التعب والسير:
Tamamını oku

Tehzîbu'l-Luğa

Ezherî · 10. yyTR yok19.874 harf
س ن ( و ا ى ء ) سنا ، وسن ، نوس ، نسي ، أسن ، أنس ، نسأ ، سان : ( مستعملة ) . سنا : قال الليث : السّانِيَة جمعُها السَّوانِي : ما يُسقَى عليه الزُّروع والحيوانُ من كبيرٍ وغَيره . وقد سَنَتِ السّانية تَسْنُو سُنُوّاً : إذا استَقَت وسِنايَةً وسِنَاوَة . قال : والسَّحاب يَسْنُو المطر والقومُ يَسْتنون : إذا أسنَتوا لأنفسهم ، قال رؤبة : بأيِّ غَرْبٍ إذ عرفنا نَسْتَنِي ابن هانىء عن أبي زيد : سَنَت
Tamamını oku

Mekâyîsü'l-Luğa

İbn Fâris · 11. yyTR11.419 harf
(باب الهمزة والنون وما بعدهما في الثلاثي) (أني) الهمزة والنون وما بعدهما من المعتل، لـه أصول أربعة: البُطء وما أشبهه مِن الحِلم وغيره([1])، وساعةٌ من الزمان، وإدراك الشيء، وظَرف من الظروف. فأ[مّا ا]لأوّل فقال الخليل: الأناةُ([2]) الحِلم، والفعل منه تأنَّى وتأَيَّا. وينشد قول الكُمَيت: قِفْ بالدِّيارِ وُقُوفَ زَائِرْ *** وتَأَنَّ إنّك غَيرُ صَاغِرْ([3])ويروى: "وتأَيَّ" ويقال للتمكُّث في الأمور
Maddenin bağlantısı

(باب الهمزة والنون وما بعدهما في الثلاثي) (أني) الهمزة والنون وما بعدهما من المعتل، لـه أصول أربعة: البُطء وما أشبهه مِن الحِلم وغيره([1])، وساعةٌ من الزمان، وإدراك الشيء، وظَرف من الظروف. فأ[مّا ا]لأوّل فقال الخليل: الأناةُ([2]) الحِلم، والفعل منه تأنَّى وتأَيَّا. وينشد قول الكُمَيت: قِفْ بالدِّيارِ وُقُوفَ زَائِرْ *** وتَأَنَّ إنّك غَيرُ صَاغِرْ([3])ويروى: "وتأَيَّ" ويقال للتمكُّث في الأمور التأنِّي . وقال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم للذي تَخَطَّى رقابَ النّاس يوم الجمعة: "رأيتك آذَيْتَ وآنَيْتَ" يعني أخّرتَ المجيءَ وأبطأْت([4])، وقال الحطيئة: وآنَيْتُ العِشاء إلى سُهَيلٍ *** أو الشِّعْرَى فطال بيَ الأَنَاءُ([5])ويقال من الأنَاة رُجُلٌ أَنِيٌّ ذو أَنَاةٍ. قال: * واحْلُمْ فذُو الرّأْيِ الأِنيُّ الأحْلَمُ * وقيل لابنة الخُسّ: هل يُلْقِحُ الثَّنِيّ. قالت: نعم وإلقاحُه أَنِيٌّ. أي بطيّ. ويقال: فلان خَيْرُهُ أنِيٌّ، أي بطيّ. والأنَا، من الأناة والتُّؤَدة. قال: * طالَ الأَنَا وزَايَلَ الحَقَّ الأَشَرْ([6]) * وقالَ: أَنَاةً وَحِلماً وانتظاراً بهم غداً *** فما أنا بالواني ولا الضّرَع الغُمْرِ([7])وتقول للرّجل: إنّه لذو أناةٍ، أي لا يَعجَل في الأمور، وهو آنٍ وقورٌ. قال النابغة: الرِّفْق يُمْنٌ والأَناةُ سَعَادَةٌ *** فاستأْنِ في رفق تلاق نجاحا([8])واستأنيت فلاناً، أي لم أُعْجِلْه. ويقال للمرأة الحليمة المباركة أناةٌ، والجمع أنَوَاتٌ. قال أبو عُبيد: الأَناة: المرأة التي فيها فُتورٌ عند القيام. وأما الزَّمان فالإنَى والأَنَى، ساعةٌ من ساعات الليل، والجمع آناءٌ، وكلُّ إنىً ساعةٌ. وابنُ الأعرابيّ: يقال أُنيٌّ في الجميع([9]). قال: يا ليتَ لي مثلَ شَريبي من غَنِي([10]) وهو شَرِيبُ الصِّدْقِ ضَحّاكُ الأُنِيّ *** إذ الدّلاء حَملتْهُنّ الدُّلِي يقول: في أيِّ ساعةٍ جِئتَه وجدتَه يَضحك. وأمَّا إدراك الشيء*فالإنـى، تقول: انتظرنا إنَى اللَّحم، إي إدراكَه. وتقول: ما أنَى لك ولم يَأْنِ لك، أي لم يَحِنْ. قال الله تعالى: ﴿أَلَمْ يَأْنِ لِلَّذِينَ آمَنُوا﴾ [الحديد 16] أي لم يَحِنْ. وآنَ يَئينُ. واستأنَيت الطعامَ، أي انتظرتُ إدراكه. وَ﴿حَمِيمٍ آنٍ﴾ [الرحمن 44] قد انتهى حَرُّه. والفعل أنَى الماءُ المسخَّنُ يأْنِي. و"عَيْنٌ آنِيَةٌ"([11]) قال عباس: عَلانِيَةً والخيلُ يَغْشَى مُتُونَها *** حَمِيمٌ وآنٍ من دَمِ الجوف ناقِعُ قال ابنُ الأعرابيّ: يقال آن يَئين أَيْناً وأنَى لك يأني أَنْياً، أي حان. ويقال: أَتَيْتُ فلانا آيِنَةً بعد آيِنَةٍ، أي أَحياناً بعد أحيان، ويقال تارةً بعد تَارة. وقال الله تعالى: ﴿غَيْرَ نَاظِرِينَ إنَاهُ﴾ [الأحزاب 53]. وأمَّا الظَّرف فالإناء ممدود، من الآنيةِ. والأواني جمع جمعٍ، يُجمَعُ فِعال على أفعِلة. (أنب) الهمزة والنون والباء، حرفٌ واحد، أنّبْته تأنيباً أي وبَّخته ولمُته. والأُنبوب ما بين كلِّ عُقْدتين. ويزعمون أن الأنَابَ المِسْك([12])، واللهُ أعلمُ بصحّته. وينشدون قولَ الفرزدق: كأنَّ تريكةً من ماء مُزْنٍ *** ودَارِيَّ الأنَابِ مع المُدامِ([13])(أنت) الهمزة والنون والتاء، شذَّ عن كتاب الخليل في هذا النّسق، وكذلك عن ابن دريد([14]). وقال غيرهما: وهو يأنِت أي يَزْحَرُ([15]). وقالوا أيضاً: المأنُوتُ المعيون. هذا عن أبي حاتم. ويقال المأنوت المُقَدَّر. قال: * هيهات منها ماؤُها المَأنُوتُ * (أنث) وأما الهمزة والنون والثاء فقال الخليل وغيره: الأُنثى خلاف الذكر. ويقال سيف [أَنِيثُ([16])] الحديدِ، إذا كانت حديدته أُنثى([17]). والأُنثَيانِ: الخُصيتان. والأُنْثَيانِ أيضاً: الأذُنانِ. قال: وكنَّا إذا الجَبَّار صَعَّر خــدَّه *** ضربناه تحْتَ الأنْثَيينِ على الكَرْدِ([18]) وأرضٌ أنِيثَةٌ: حسنَة النَّبات. (أنح) الهمزة والنون والحاء أصلٌ واحدٌ، وهو صوتُ تنحنُح وزَحِير، يقال أنَحَ يأَنَحُ أَنْحاً، إذا تنحنح من مَرضٍ أو بُهْرٍ ولم يَئِنَّ. قال: ترى الفِئامَ قياماً يأنِحونَ لها *** دَأْبَ المُعضِّلُ إذْ ضاقَتْ مَلاَقِيها قال أبو عُبيد: وهو صوتٌ مع تنحنُحٍ ومصدره الأُنُوح. والفِئام: الجماعة يَأْنحِون لها، يريد للمنجنيق. قال أبو عمرو: الآنِح على مثل فاعل: الذي إذا سُئِل شيئاً تنحنح مِن بُخْلِه، وهو يأنَح ويأنِح مثل يزْحَِر سواء. والأَنَّاح فَعّال منه. قال: ليسَ بأنَّاحٍ طويلٍ غُمَرُهْ *** جافٍ عن المولَى بِطِيءٍ نَظَرُه قال النَّضر: الأَنوح من الرّجال الذي إذا حَمَل حِمْلاً قال: أح أح. قال: لِهَمُّونَ لا يستطيعُ أَحمالَ مِثْلِهم *** أَنُوحٌ ولا جاذٍ قصيرُ القوائمِ الجاذي: القصير. (أنس) الهمزة والنون والسين أصلٌ واحد، وهو ظهورُ الشيء، وكلُّ شيءٍ خالَفَ طريقة التوحُّش. قالوا: الإنْس خلاف الجِنّ، وسُمُّوا لظهورهم. يقال آنسْتُ الشيء إذا رأيتَه. قال الله تعالى: ﴿فَإنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْداً﴾ [النساء 6]. ويقال: آنَسْتُ الشيءَ إذا سمعتَه. وهذا مستعارٌ من الأوّل. قال الحارث([19]): آنََستْ نَبأةً وأفزعَها القُـ *** ـنَّاصُ عَصْراً وقد دَنَا الإمساء والأَنْس: أنْسُ الإنسانِ بالشيء إذا لم يسْتَوْحِشْ([20]) منه. والعرب تقول: كيف ابن إنْسِك؟ إذا سأله عن نفسه. ويقال إنسان وإنسانان وأناسيُّ. وإنسان العين: صَبِيّها الذي في السّواد([21]). (أنض) الهمزة والنون والضاد كلمةٌ واحدة لا يقاس عليها، يقال لحم أَنِيضٌ، إذا بقي فيه نُهُوءَةٌ، أي لم يَنْضَج. وقال زهير: يُلَجْلِِجُ مُضْغَةً فيها أَنيضٌ *** أَصَلَّتْ فهي تحتَ الكشحِِ داءُ([22])تقول: آنَضْتُه إيناضاً، وأَنُضَ أناضَةً. (أنف) الهمزة والنون والفاء أصلان منهما يتفرَّع مسائلُ الباب كلّها: أحدهما أخْذ الشيءِ من أوّلِه، والثاني أَنْف كلِّ ذي أنْف. وقياسه التحديد. فأمّا الأصل الأوّل فقال الخليل: استأنفت كذا، أي رجعتُ إلى أوّله، وائتنفت ائتنافاً. ومؤْتَنَف الأَمْر: ما يُبْتَدَأُ فيه. ومن هذا الباب قولهم: فعل كذا آنِفاً، كأنّه ابتداؤه. وقال الله تعالى: *﴿قَالُوا لِلَّذينَ أُوتُوا العِلْمَ ماذا قَالَ آنِفاً﴾ [محمد 16]. والأصل الثاني الأنف، معروف، والعدد آنُفٌ([23])، والجَمْع أُنُوفٌ. وبعيرٌ مأنوفٌ يساق بأنفه، لأنه إذا عَقَره الخِشاشُ انقاد. وبعير أَنِفٌ وآنِفٌ مقصور ممدود. ومنه الحديث: "المسلمون هَيِّنُون لَيِّنون، كالجمل الأَنِف، إنْ قِيدَ انْقَاد، وإن أُنِيخ اسْتَنَاخ"([24]). ورجل أُنافِيٌّ عظيم الأنف. وأَنَفْتُ الرَّجلَ: ضربْتُ أنْفَه. وامرأةٌ أَنوفٌ طيّبة ريح الأنْف. فأما قولهم: أَنِفَ مِن كذا، فهو من الأنْف أيضاً، وهو كقولهم للمتكبِّر: "ورِمَ أنفُهُ". ذكر الأَنْف دون سائر الجسد لأنه يقال شمَخ بأَنْفه، يريد رفع رأسه كِبْرا، وهذا يكون من الغَضَب. قال: * ولا يُهاجُ إذا ما أَنْفُه وَرِما * أي لا يُكلَّم عند الغضَب. ويقال: "وجَعُهُ حيثُ لا يضَعُ الرّاقي([25]) أَنْفَه". يضرَب لما لا دواءَ لـه. قال أبو عبيدة: بنو أنف النَّاقة بنو جعفر بن قُريع بن عَوف بن كعب بن سعد، يقال إنهم نَحَروا جَزُوراً كانوا غنِموها في بعض غَزَواتهم، وقد تخلف جعفر بن قُريع، فجاءَ ولم يبقَ من النّاقة إلا الأنف فذهب به، فسمّوه به. هذا قول أبي عُبيدة. وقال الكَلْبيّ: سُمُّوا بذلك لأن قُريع بنَ عوفٍ نَحَر جزوراً وكان لـه أربعُ نسوة، فبعث إليهنّ بلحمٍ خلا أمَّ جعفرٍ، فقالتْ أمُّ جعفر: اذهَبْ واطلُبْ من أبيك لحما. فجاء ولم يبق إلا الأنف فأخذهُ فلزِمَه وهُجِيَ به. ولم يزالوا يُسَبُّون بذلك، إلى أن قال الحطيئة: قومٌ هم الأنفُ والأذنابُ غيرهمُ *** ومن يُسَوِّي بأَنفِ النّاقةِ الذّنَبا فصار بذلك مدحاً لهم. وتقول العرب: فلان أَنْفِي، أي عِزِّي ومَفْخَرِي. قال شاعر: * وأَنْفِي في المَقامَة وافتخارِي * قال الخليل: أنْف اللِّحية طرَفُها، وأنف كلّ شيءٍ أوّله. قال: * وقد أخَذَتْ مِن أَنْفِ لحيتَك اليدُ([26]) * وأنف الجبَل: أوّلُه وما بدا لك منه. قال : خذا أنْفَ هَرْشَى أَوْ قَفَاها فإنّه *** كِلا جانِبَيْ هَرْشَى لهنَّ طريقُ([27])قال يعقوب: أنف البرد: أشدُّه. وجاء يعدُو أَنْفَ الشدّ، أي أشدّه. وأنف الأرض: ما استقبل الأرضَ من الجَلَد والضّواحي. ورجل مِئنافٌ: يسير في أنْف النهار. وخَمْرَةٌ أُنُفٌ أَوّلُ ما يَخرج منها. قال: أُنُفٍ كَلَوْنِ دمِ الغَزالِ مُعَتَّقٍ *** من خَمْرِ عانَةَ أو كُرُوم شِبَامِ([28])وجارية أُنُفٌ مُؤتَنِفَة([29]) الشّباب. قال ابنُ الأعرابي: أَنَّفت السِّراج إذا أحْدَدتَ طرفَه وسوَّيته، ومنه يقال في مدح الفَرس: "أُنِّفَ تأنيف السَّيْر" أي قُدَّ وسُوِّي كما يسوَّى السَّيْر. قال الأصمعيّ: سنانٌ مؤنَّف أي محدَّد. قال: بكُلِّ هَتُوفٍ عَجْسُها رَضَوِيّةٍ *** وسهمٍ كسَيْف الحميريِّ المؤنَّفِ والتأنيف في العُرقوب: التَّحديد، ويُستَحبُّ ذلك من الفرس. (أنق) الهمزة والنون والقاف يدلّ على أصلٍ واحد، وهو المُعْجِبُ والإعجاب. قال الخليل: الأَنَق الإعجاب بالشَّيء، تقول أَنِقْت به، وأنا آنَقُ به أَنَقَاً، [وأنا به أَنِقٌ([30])] أي مُعْجَبٌ. وآنَقَني يُونِقُني إيناقاً. قال: إذا بَرزَتْ مِنْ بَيتها راق عَيْنَها *** مُعَوَِّذُهُ وآنَقَتْها العَقائِقُ([31])وشيءٌ أنيقٌ ونباتٌ أَنيق. وقال في الأَنِقِ: * لا أَمِنٌ جَليسُهُ ولا أَنِقْ([32]) * أبو عمرو: أَنِقْتُ الشيءَ آنَقُه أي أَحبَبْتُه، وتأَنّقْتُ المكانَ أَحبَبْته. عن الفَرّاء. وقال الشّيبانيّ: هو يتأنَّق في الأَنَق، والأَنَقُ من الكلأ وغيرهِ، وذلك أن ينتقي أفضلَه. قال: * جاء بنُو عَمِّك رُوَّادُ الأَنَقْ([33]) * وقد شذّت عن هذا الأصل كلمةٌ واحدة: الأَنُوقُ، وهي الرّخَمَة. وفي المثل: "طلَبَ بَيْضَ الأَنوق". ويقال إنّها لا تبيض ويقال بَلْ لا يُقدَر لها على بيض. وقال: طلبَ الأبلقَ العقوقَ فلمّا *** لمْ ينَلْهُ أرادَ بيضَ الأَنُوقِ([34])(أنك) الهمزة والنون والكاف ليس فيه أصلٌ، غير أنّه قد ذُكِر الآنُك. ويقال هو خالص الرصاص، ويقال بل جنسٌ منه.

--------------ــــ ([1]) في الأصل: "والحلم وغيره". ([2]) في الأصل: "الأناءة". ([3]) في الأصل: "صاعر" صوابه من اللسان (18: 67) حيث أنشده برواية: "وتأي" وانظر بعض أبيات القصيدة في الأغاني (15: 111، 113، 114) في ترجمة الكميت ابن زيد. ([4]) و"آذيت" أي آذيت الناس بتخطيك. ([5]) ديوانه ص25 واللسان (18: 51). وفيه (18: 52): "ورواه أبو سعيد: وأنيت، بتشديد النون". ([6]) البيت للعجاج في ديوانه ص16 واللسان (18: 52). ([7]) البيت لابن الذئبة الثقفي، كما في أمالي ثعلب ص173، وشرح شواهد المغني للسيوطي 264 وتنبيه البكري على القالي 24. ونسب إلى عامر بن مجنون الجرمي في حماسة البحتري 104 وإلى وعلة بن الحارث الجرمي في المؤتلف 196 وإلى الأجرد الثقفي في الشعراء 172. وانظر الكامل 155 ليبسك، ويروى: "فما أنا بالواني". ([8]) البيت لم يرد في ديوان النابغة، وصدره بدون نسبة في اللسان (18: 51). ([9]) أي في الجمع، ويقال في جمعه "آناء" أيضاً، كما سبق. ([10]) هم غني بن أعصر بن سعد بن قيس بن عيلان. انظر المعارف 36 والاشتقاق 164. وفي اللسان (18: 52): "من نمي"، ولم أجده في قبائلهم. ([11]) هي في قوله تعالى: {تُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ[الغاشية 5]. ([12]) في اللسان أنه ضرب من العطر يضاهي المسك. ([13]) روايته في الديوان 836: * وداري الذكي مع المدام * ([14]) كذا، ولعله ساقط من نسخته. انظر الجمهرة (3: 269). ([15]) ذكر في اللسان أن الأنيت الأنين. وفي الجمهرة: "وهو أشد من الأنين". ([16]) تكملة يقتضيها السياق. ([17]) أي لينة. ويقابله السيف الذكير، وهو الصلب الحديدة. ([18]) الكرد: العنق. والبيت للفرزدق في ديوانه 210 واللسان (2: 417). ونحوه قول ذي الرمة: وكنا إذا القيسي نب عتوده *** ضربناه فوق الأنثيين على الكرد ويختلف الرواة في بيت الفرزدق فيروونه أيضاً: " إذا القيسي نب عتوده". ([19]) هو الحارث بن حلزة اليشكري. والبيت في معلقته. وفي الأصل: "الحراث" محرف. ([20]) في الأصل: "يتوحش". ([21]) في اللسان (19: 183-184): "والصبي ناظر العين، وعزاه كراع إلى العامة". "ابن إنسك" ضبط في المخصص (13: 200): "ابن إنسك وابن أنسك". ([22]) وكذا ورد إنشاده في اللسان (لجج، أنض)، وصواب الرواية: "تلجلج" بالخطاب. انظر ديوان زهير 82. وبعد البيت: غصصت بنيئها فبشمت عنها *** وعندك لو أردت لها دواء ([23]) يراد بهذا التعبير أقل الجمع، وهو ما يسمونه "جمع القلة". وصيغته أفعلة وأفعل وفعلة وأفعال. وهو يطلق على الثلاثة إلى العشرة، وسائر الصيغ للعشرة فما فوقها. انظر اللسان (أهن س2) وما سيأتي هنا في مادة (أهن) ص151. ([24]) في اللسان (10: 355): "وإن أنيخ على صخرة استناخ". ([25]) في الأصل: "الرامي" محرفة. ([26]) هو لأبي خراش الهذلي. انظر اللسان (10: 356). وصدره . * تخاصم قوماً لا تلقى جوابهم * ([27]) هرشى: ثنية في طريق مكة. ويروى: "خذي أنف هرشى". ويروى: "خذا جنب هرشى". انظر المقاييس واللسان (هرش). ولم أجد للبيت نسبة. ([28]) البيت لامرئ القيس في ديوانه 162. وعانة وشبام: موضعان. ([29]) في الأصل: "مؤتنف". ([30]) تكملة يقتضيها السياق. انظر أول المادة في اللسان. ([31]) البيت لكثير عزة، كما في اللسان (5: 34/12: 127). وما سيأتي في (عوذ) ومعوذ النبت، بتشديد الواو المكسورة أو المفتوحة، وهو ما ينبت في أصل شجرة أو حجر يستره. وفي الأصل: "معوذها" صوابه من اللسان. يقول: إذا خرجت من بينها راقها معوذ النبت حول بيتها. ورواية اللسان في الموضعين: "وأعجبتها" موضع "وآنقتها". ([32]) من رجز للقلاخ بن حزن المنقري يهجو به الجليد الكلابي. انظر اللسان (12: 11) وقد صحف في (12: 264) بالشماخ. ويقال أمن وآمن وأمين بمعنى. ([33]) الرجز في اللسان (11: 29). ([34]) انظر حواشي الحيوان (3: 522) والشريشي (2: 204) والإصابة 1098 من قسم النساء. ـ

Müfredât

Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR830 harf
- الإنس: خلاف الجن، والأنس: خلاف النفور، والإنسي منسوب إلى الإنس يقال ذلك لمن كثر أنسه، ولكل ما يؤنس به، ولهذا قيل: إنسي الدابة للجانب الذي يلي الراكب (الغريب المصنف ورقة 73، مخطوطة تركيا)، وإنسي القوس: للجانب الذي يقبل على الرامي. والإنسي من كل شيء: ما يلي الإنسان، والوحشي: ما يلي الجانب الآخر له. وجمع الإنس أناسي، قال الله تعالى: ﴿وأناسي كثيرا﴾ [الفرقان/49]. وقيل ابن إنسك للنفس (راجع: المجمل
Tamamını oku

Esâsü'l-Belâğa

Zemahşerî · 12. yyTR1.061 harf
أ ن س لقيت الأناسي فلا مثل له ولا سيّ‏.‏ وأنست به واستأنست به وأنست إليه وأستأنست إليه‏.‏ قال الطرماح‏:‏ وقال آخر‏:‏ إذا غاب عنها بعلها لم أكن لها زءوراً ولـم تأنـس إلـيّ كلابهـا ولـي به أنس وأنسة‏.‏ وإذا جاء الليل استأنس كل وحشي واستوحش كل إنسيّ‏.‏ وهذه جارية آنسـة مـن جـوار أوانـس وهـي الطيبـة النفـس المحبـوب قربها وحديثها‏.‏ وفلان جليسي وأنيسي‏.‏ وما بالدار أنيس وهو من يؤنس به‏.‏ وأين
Tamamını oku

Lisânü'l-Arab

İbn Manzûr · 13. yyTR yok16.604 harf
الإِنسان: معروف؛ وقوله: أَقَلْ بَنو الإِنسانِ، حين عَمَدْتُمُ إِلى من يُثير الجنَّ، وهي هُجُودُ يعني بالإِنسان آدم، على نبينا وعليه الصلاة والسلام. وقوله عز وجل: وكان الإِنسانُ أَكْثَرَ شيء جَدَلاً؛ عنى بالإِنسان هنا الكافر، ويدل على ذلك قوله عز وجل: ويُجادِلُ الذين كفروا بالباطل لِيُدْحِضُوا به الحقَّ؛ هذا قول الزجّاج، فإِن قيل: وهل يُجادل غير الإِنسان؟ قيل: قد جادل إِبليس وكل من يعقل من
Tamamını oku

Kâmûsü'l-Muhît

Fîrûzâbâdî · 15. yyTR914 harf
* أ ن س * * الإنْسُ * البشر والواحد * إنْسِيٌ * بالكسر وسكون النون و * أَنَسِيٌ * بفتحتين والجمع * أنَاسِيُّ * قال الله تعالى ﴿وأناسي كثيرا﴾ وكذا * الأَنَاسِيَةُ * مثل الصيارفة والصياقلة ويقال للمرأة أيضا * إنْسانٌ * ولا يقال أنسانة وإنسان العين المثال الذي يرى في السوادوجمعه * أَنَاسِيُّ * أيضا وتصغير إنسان * أُنَيْسَانٌ * قال بن عباس رضي الله عنه إنما سمي إنسانا لأنه عهد إليه فنسي و *
Tamamını oku

Tâcü'l-Arûs

Zebîdî · 18. yyTR16.086 harf
الإنس، بالكسر: البشر، كالإنسان، بالكسر أيضا، وإنما لم يضبطهما لشهرتهما، الواحد إنسي، بالكسر، وأنسي، بالتحريك. قال محمد بن عرفة الواسطي: سمي الإنسيون لأنهم يؤنسون، أي يرون، وسمي الجن جنا لأنهم مجنونون عن رؤية الناس، أي متوارون. ج، أناسي، ككرسي وكراسي، وقيل: هو جمع إنسان، كسرحان وسراحين، ولكنهم أبدلوا الياء من النون، كما قالوا للأرانب: أراني، قاله الفراء، وقرأ الكسائي ويحيى بن الحارث قوله تعالى:
Tamamını oku

Lane's Lexicon

Edward W. Lane · 19. yyTR yok23.822 harf
Madde başı: انسأَنِسَ بِهِ 1 أَنِسَ بِهِ ذ , (AZ, S, M, A, Msb, K,) and اـِلَيْهِ, (A,) aor. اَنَسَ ; (Msb, TA;) and أَنَسَ, (S, M, A, Msb, K,) aor. اَنِسَ (M, Msb, TA) and اَنُسَ ; (M;) and أَنُسَ, aor. اَنُسَ ; (M, Sgh, K;) inf. n. أَنَسٌ and أَنَسَةٌ, (S, K,) both of أَنِسَ, (S,) or اـِنَسٌ, (AZ, AHلt, T, M, Msb,) also of أَنِسَ, (AZ, AHلt, Msb, TA,) but this is rare, (T, TA,) and أُنْسٌ, (T, S, M, A, K,)
Tamamını oku

Salmone

H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.553 harf
Madde başı: ءنسأَنَسَ أَنَسَ I ( n. ac. أَنْس 1 ) أَنِسَ A ( n. ac. اِنْس 2 , أَنَس 4 , أَنَسَة 4t ) أَنُسَ U ( n. ac. اِنِس 8 , أَنَس 4 , أَنَسَة 4t ) a. [ Bi or Ila ], Became sociable, friendly, familiar with; became accustomed to, familiarized with. b. Was affable, polite. أَنَّسَ أَنَّسَ II , a. Tamed; rendered familiar. آنَسَ آنَسَ III , a. Associated, was friendly with. b. Perceived. آنَسَ
Tamamını oku

Kitâbullâh

Kur'an kullanımından türetilmişTR yok89.594 harf
Madde başı: ءنسءنس أَنِسَ - يَأْنَسُ - إنـْسان أَنِسَ - يَأْنَسُ (أَنِسَ - يَأْنِسُ) - إنـْسان - إنـْس - أُناس - أَناسي - ناس - الناس آنـَسَ - يُؤانِسُ اسْتَأنَسَ - يَسْتَأنِسُ - مُسْتَأْنِس - مُسْتَأْنِسيْن يُوْنُس أَنِسَ - يَأْنَسُ (أَنِسَ - يَأْنِسُ) + كائن + كائناً أو شيئاً: يشعر ويحس به قربه فيطمئن ويسر به أَنِسَ - يَأْنَسُ + كائن + بـِ كائن أو شيء: يشعر
Tamamını oku

Sîgalar(25)

Mücavir kökler344 mücavir (715 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.
  1. كثر

    41 ortak ayet · Kesr(sin ile) kırık demektir

  2. خلق

    33 ortak ayet · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir

  3. أله

    138 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

  4. أيي

    59 ortak ayet · Evye kuş yuvası demektir

  5. أمم

    19 ortak ayet · Emam ön demektir

  6. ضرب

    13 ortak ayet · Örnek verdi

  7. نعم

    21 ortak ayet · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır

  8. جمع

    19 ortak ayet · Yumruk demektir

  9. هدي

    30 ortak ayet · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…

  10. مسس

    11 ortak ayet · Ona dokundu

  11. مكث

    4 ortak ayet · Oturup bekleyen adam demektir

  12. أجل

    10 ortak ayet · İcl havuz demektir

Geçtiği ayetler(317)

Bu kök 317 ayette geçiyor; sure şeridinden daraltın.

  1. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ آمَنَّا بِاللَّهِ وَبِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَا هُمْ بِمُؤْمِنِينَ

    İnsanlarİnsanlardan öyleleri vardır ki inanmadıkları halde Allah’a ve ahiret gününe inandık, derler.

  2. قُلْ إِنْ كَانَتْ لَكُمُ الدَّارُ الْآخِرَةُ عِنْدَ اللَّهِ خَالِصَةً مِنْ دُونِ النَّاسِ فَتَمَنَّوُا الْمَوْتَ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ

    İnsanlarDe ki; Allah katında ahiret yurdu başkalarının değil de yalnız sizin ise, bu iddiada samimi iseniz haydin, ölümü isteyin.

  3. وَلَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَى حَيَاةٍ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ …

    İnsanlarAnd olsun ki; onları, insanlardan şirk koşanlardan daha çok hayata düşkün bulacaksın. Onlardan herbiri bin yıl ömür verilmesini ister. Halbuki çok yaşatılması onu azabtan uzaklaştıracak değildir. Allah onların ne yaptığını hakkıyla görendir.

  4. سَيَقُولُ السُّفَهَاءُ مِنَ النَّاسِ مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا قُلْ لِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

    İnsanlarİnsanlardan bir kısım beyinsizler diyeceklerdir ki: Onları üzerinde bulundukları kıblelerinden ne çevirdi? De ki: Doğu da Batı da Allah’ındır. O, dilediği kimseyi doğru yola iletir.

  5. وَكَذَلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا لِتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي …

    İnsanlarBöylece sizi vasat bir ümmet kıldık ki, insanların üzerine şahidler olasınız. Peygamber de sizin üzerinize şahid olsun. Ve senin üzerinde bulunduğun kıbleyi, peygambere uyanları, ayağının iki ökçesi üzerinde geri döneceklerden ayırdetmek için kıble yaptık. Gerçi bu, büyük bir şeydir. Ama Allah’ın doğru yola ilettiği kimseler için değil. Allah, elbette imanınızı zayi edecek değildir. Şüphesiz ki Allah, insanlara Rauf ve Rahim’dir.

  6. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْدَادًا يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ …

    İnsanlarİnsanlardan kimi de Allah’dan başkasını O’na emsal edinir, Allah’ı sever gibi onları severler. İman edenlerin, Allah sevgisi ise, daha fazladır. Zulmedenler azabı görecekleri zaman; bütün kuvvetin Allah’a ait olduğunu ve Allah’ın pek çetin azabı bulunduğunu keşki bilselerdi.

  7. وَلَا تَأْكُلُوا أَمْوَالَكُمْ بَيْنَكُمْ بِالْبَاطِلِ وَتُدْلُوا بِهَا إِلَى الْحُكَّامِ لِتَأْكُلُوا فَرِيقًا مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ بِالْإِثْمِ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

    İnsanlarMallarınızı aranızda batıl ile yemeyin. Ve insanların mallarından bir kısmını, siz bildiğiniz halde günahla yemek için onları hakimlere aktarmayın.

  8. فَإِذَا قَضَيْتُمْ مَنَاسِكَكُمْ فَاذْكُرُوا اللَّهَ كَذِكْرِكُمْ آبَاءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا فَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَقُولُ رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا وَمَا لَهُ فِي الْآخِرَةِ مِنْ خَلَاقٍ

    İnsanlarHacc ibadetinizi bitirince; atalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allah’ı zikredin. İnsanlardan öylesi vardı ki; Ey Rabbımız, bize dünyada ver, der. Onun ahirette nasibi yoktur.

  9. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُعْجِبُكَ قَوْلُهُ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَيُشْهِدُ اللَّهَ عَلَى مَا فِي قَلْبِهِ وَهُوَ أَلَدُّ الْخِصَامِ

    İnsanlarİnsanlardan öylesi vardır ki; dünya hayatına dair sözü senin hoşuna gider. Ve Allah’ı kalbinde olana şahid tutar. Halbuki o, düşmanların en yamanıdır.

  10. وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ

    İnsanlarİnsanlardan öylesi de vardır ki; kendisini Allah’ın rızasına satar. Ve Allah, kullarına çok merhametlidir.

Sîga sayfası: الْإِنْسَانَ
Sîga sayfası: الْإِنْسَانُ
Sîga sayfası: لِلْإِنْسَانِ
Sîga sayfası: الْإِنْسَانِ

Kök analizi

Kök tanımı ve çekirdek özet

AlanDeğer
Kökأنس
YapıÜçlü kök
Özel DurumBelirgin fark tespit edilmedi
Bağlamsal Yakın Köklerألف, حسس, بصر
Zıt Kökوحش
Çekirdek Özet 1Bir şeyin görünür, algılanabilir, aşina ve yatışkın hale gelmesi; ürkeklik ve yabaniliğin kalkması
Çekirdek Özet 2İnsanın görünür varlık olarak cinlerin karşısında yer alması, idrak ve muaşeret ile güven ortamı kurması
Çekirdek Özet 3Medeniyet, hukuki muhataplık, rüşt tespiti ve toplumsal bir arada yaşama kabiliyeti
Kritik Hata RiskiKökü sadece psikolojik sevgi veya zayıf bir alışkanlık sayıp algısal belirginlik, rüşt ve hukuki aşinalık boyutunu dışarıda bırakmak

Biliteral analiz

Biliteral ÇekirdekTemel AnlamEklenen UnsurOluşan Anlam Farkı
أنVarlık kazanma, belirme, zamansal veya mekânsal olarak öne çıkıp kendini hissettirme; أنى, أنف, أنم köklerinde olduğu gibi bir sınırın, anın veya canlı varlığın görünürlük kazanmasıسÇekirdekteki belirme ve varlık kazanma hareketini, duyularla algılanabilir, yatışkın, alışılmış ve güven veren bir yakınlık zeminine sabitleyerek yabancılığı gidermiştir

Piktografik analiz

BirimPiktografik İmge / HareketAnlam Açıklaması
اÖküz başı; güç, öncülük, başlangıçBir varlığın ilk belirişini, gücünü ve algı alanına girişini simgeler
نFiliz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılıkYaşayan, hareket eden ve kendisini sürdüren canlının varoluşsal akışını temsil eder
سDiken, destek; tutunma, dayanma, korumaDayanak bulma, temas etme, yerleşme ve emniyetle tutunma hareketini sağlar
أنسİlk belirişin canlı bir süreklilik içinde emniyetli bir desteğe ve aşinalığa kavuşmasıVarlığın algı alanında belirip ürkütücülükten arınarak karşılıklı güven ve bağ kuracak şekilde temasa geçmesini ifade eder

Tarihsel ve erken kullanım

AlanVeri
İlk fiziksel anlamOk yayının atıcıya bakan, iç ve aşina olan tarafı (إنسي القوس); göz bebeğinde beliren insan sureti (إنسان العين); bir canlının veya ateşin uzaktan duyuyla seçilip görünür olması
Cahiliye şiiri kullanımıHâris b. Hillize bir av sahnesini anlatırken kökü uzaktan işitilen gizli sesi algılama anlamında kullanmıştır: آنَسَتْ نَبْأَةً وَأَفْزَعَهَا القُـ / ـنَّاصُ عَصْراً وَقَدْ دَنَا الإِمْسَاءُ
Erken Arapça kullanımErken dönem bedevi kullanımında gecenin çökmesiyle yaban hayvanlarının ortalığa çıkıp vahşileşmesi, insanın ise sığınağına çekilip ünsiyet araması tasvir edilmiştir: إِذَا جَاءَ اللَّيْلُ اسْتَأْنَسَ كُلُّ وَحْشِيٍّ وَاسْتَوْحَشَ كُلُّ إِنْسِيٍّ

Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab ve Hâris b. Hillize Divanı.

Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde أنس kökü, hem fiziksel olarak canlı ve narin bir varlığın belirmesi hem de toplumsal birliktelik ve algılanabilirlik matrisiyle bağlantılıdır. İbranicede yer alan 'enôsh (אֱנוֹשׁ) kelimesi insanı, faniliği ve narinliği ifade ederken, Akadcada enēšu fiili zayıf, kırılgan ve muhtaç olmak kökünden türemiştir; aynı dil ailesinde halk ve insan topluluğu için nīšu kökü kullanılır. Süryanicede nāšā veya 'nāšā (ܐܢܫܐ) biçimi doğrudan insan türünü ve hemcinsleriyle bir arada yaşayan topluluğu gösterir. Arapçada bu kök iki temel semantik hatta derinleşmiştir: Birincisi cin kelimesinin ifade ettiği gizlilik ve örtülülüğün zıddı olarak görünürlük, duyularla fark edilebilirlik (el-ins); ikincisi ise vahşet ve ürkekliğin zıddı olarak başkasına alışma, yatışma ve emniyet duyma (el-üns) halidir. Dolayısıyla Sami arka plandaki kırılgan ve muhtaç varlık, Arap dilinde başkasıyla ünsiyet kurarak ve görünür alanda dayanışarak var olabilen medenî insana dönüşmüştür.

Güven Kesin

Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

Etimolojik analiz

KatmanVeriAçıklamaGüven
İç Arapça etimolojik yönالظهور ve نقيض التوحشBir nesnenin algı sınırına girip görünür olması, ardından korku ve yabaniliğin yerini alışkanlığa bırakmasıKesin
Sami dilleriyle etimolojik ilişkiİbranice 'enôsh, Süryanice 'nāšā, Akadca enēšu / nīšuCanlı, kırılgan, ölümlü varlık ve bir araya gelen insan topluluğu anlamında ortak kökKesin
Daha geniş dilsel ilişkiAfro-Asyatik ortak ins / can tabakasıTopluluk halinde yaşayan, konuşan ve algılanabilen varlık formları için kullanılan ortak kök artıklarıMuhtemel

Kaynak Brown-Driver-Briggs, Gesenius, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

Kardeş kökler

KombinasyonDurumTemel AnlamAnlam DetayıNot
أنسAnlamlıGörünme, alışma, yatışmaHedef köktür; yabancılığın kalkması ve duyusal idrakKur'an'da geçer
أسنAnlamlıBozulma, kokuşma, durgunlaşmaSuyun uzun süre bekleyip kokusunun ve tadının değişmesiKur'an'da geçer
نأسKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştirKur'an'da geçmez
نسأAnlamlıGeciktirme, erteleme, uzatmaVadenin ötelenmesi veya haram ayların sırasının ertelenmesiKur'an'da geçer
سأنKök olarak oluşmayanVeri bulunamadıKlasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştirKur'an'da geçmez
سنأAnlamlıIşıma, parlama, yükselmeŞimşek parıltısı ve aydınlığın aniden göz alıcı biçimde yükselmesiKur'an'da geçer

Komşu kökler ve zıt kök

Kökİlişki TürüAnlam AlanıKarşılaştırmalı NüansAnlam Detayı
أنسMerkezAlgılanabilirlik ve aşinalıkVarlığın duyularla fark edilip yabancılık hissinin emniyete dönüşmesiKorku ve gizliliğin kalktığı açık durum
ألفKomşuKaynaşma ve bütünleşmeألف parçaların birbirine bağlanıp kaynaşmasını anlatırken, أنس algısal açıklık ve ürküntünün kalkmasını vurgularDaha çok duygusal ve kurumsal bağlılık
حسسKomşuDuyusal algılamaحسس genel duyusal veri girişini bildirirken, أنس fark edilen şeyin bilince huzur ve açıklık vermesini içerirSalt algı mekanizması
بصرKomşuGörme ve ayırt etmeبصر gözün fiziki görmesine odaklanırken, أنس uzaktaki bir işaretin ümit veya emniyetle fark edilmesidirGörme eyleminin aydınlatıcı yönü
وحشZıtYabanilik ve ürküntüوحش canlının hemcinsinden kaçmasını, ıssızlığı ve yırtıcılığı ifade eder; kökün tam simetrik zıddıdırIsrarlı kaçış ve tenhalık hali

Başka dillerde anlam karşılıkları

DilKelime / KelimelerKısa AnlamDetayGüven
ArapçaأنسGörünür olmak, alışmak, insan olmakDuyusal algı ile toplumsal aşinalığın ve güvenin birleştiği zeminKesin
Latincehumanitas, familiaritas, percipereİnsanlık, aşinalık, algılamakFamiliaritas içsel yakınlığı, percipere duyusal idraki karşılar; ancak tek kelimede toplayamazGüçlü
İngilizceto perceive, familiarity, humankind, sociabilityFark etmek, aşinalık, insanlık, sosyallikPerceive Kur'an'daki 'ânese' fiilini, sociability ise 'üns' halini karşılarGüçlü
Almancawahrnehmen, Vertrautheit, MenschheitAlgılamak, aşinalık, insanlıkVertrautheit yabancılığın kalkmasını, wahrnehmen uzaktan seçmeyi ifade ederGüçlü
Fransızcaapercevoir, familiarité, humanitéSezmek/fark etmek, aşinalık, beşeriyetApercevoir görsel ve zihinsel fark edişi, familiarité muaşeret bağını verirGüçlü

Kaynak Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.

Vücûh ve nezâir

Form / KullanımAnlam YüzüAyet Tipi / Bağlam
آنَسَ / آنَسْتُمْGörmek, sezmek, idrak etmekKaranlıkta bir ışığın belirmesi veya yetimde hukuki ehliyetin/rüştün tespiti (Tâhâ 20:10, Nisâ 4:6)
تَسْتَأْنِسُواAşinalık aramak, izin istemek, varlığını bildirmekBaşkasının mahrem alanına girerken emniyet sağlamak ve yabancılığı gidermek (Nûr 24:27)
مُسْتَأْنِسِينَKendini kaptırıp sohbete dalmak, aşırı samimiyet göstermekZaman ve mekân sınırlarını gözetmeksizin aşinalıkla oturup kalmak (Ahzâb 33:53)
الإِنْس / أَنَاسِيّİnsan cinsi, görünen varlık türüGörünmeyen varlıklar (cin) karşısında sorumluluk sahibi görünür insan türü (Rahmân 55:33, Furkân 25:49)

Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

DisiplinKullanım AlanıTartışma NoktasıAnlam Yoğunlaşması
KelamTeklif ve mükellefiyetGörünür varlık olan insanın (el-ins) görünmeyen cinlerle birlikte ilahi hitaba ve imtihana muhatap kılınmasıSorumluluk taşıyan bilinçli varlık türü
FıkıhHukuki ehliyet ve istizanYetimin malını teslimde rüştün gözlemlenmesi (i'nâs) ve meskûn evlere girişte izin ve aşinalık (isti'nâs) kurallarıSomut gözlem, temyiz kabiliyeti ve mahremiyet emniyeti
TefsirDilsel delalet ve yaratılışİnsanın nisyân (unutma) kökünden mi yoksa ünsiyet ve görünürlük kökünden mi türediği tartışmasıMedenî tabiat ve aşinalık kurabilme istidadı
HadisMuaşeret ve ahlakİnsanlarla bir arada yaşayıp ünsiyet kuran ve kendisiyle ünsiyet kurulan müminin faziletiYabancılığı ve kabalığı dışlayan toplumsal kaynaşma

Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

SistemBağlamKarşılıkİşlevAçıklamaGüven
DiniGayb-şehadet ayrımıGörünür sorumlu iradeHitaba doğrudan muhataplıkGörünmeyen varlıkların karşısında görünür dünyayı inşa eden teklif ehliKesin
İlmiİdrak ve metodolojiRüştün ampirik tespitiBelirti ve emareleri gözlemlemeBir yeteneğin veya bilincin duyularla fark edilecek düzeye erişmesini anlamaKesin
SiyasiHukuki kamusallıkMahremiyet ve istizanSosyal alan sınırlarını belirlemeToplumsal barışı yabancılığı giderici ve güven verici bir usulle sağlamaGüçlü
İktisadiMali tasarruf ehliyetiMülkiyetin devri eşiğiRüştü görüp malı teslim etmeİktisadi kararları basiretle yönetebilme olgunluğunun tespitiKesin

Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

Alanİzomorfik KarşılıkAçıklamaGüven
Sayısal bilimlerEşik üstü sinyal tespiti (signal detection above threshold)Arka plandaki gürültü ve belirsizlikten sıyrılarak algılayıcı tarafından seçilen ve kararlı hale gelen net veri akışıGüçlü
Beşeri bilimlerSosyalleşme ve medenî habitus (sociability and civic habitus)Bireyin yabancı ve tekinsiz bir ortamdan çıkarak karşılıklı tanıma, güven ve kurallı birliktelik zemininde toplumsallaşmasıKesin

Yanlış daraltma ve kritik hata riski

AlanAçıklama
Modern daraltma riskiKökü yalnızca duygusal bir arkadaşlık, basit bir alışkanlık veya insanın unutkanlığına (nisyân) indirgemek
Kur'an içi daha geniş anlamDuyusal olarak fark edebilme, rüşt ve basireti somut gözlemleme, hukuki güven inşa etme ve görünür dünya sorumluluğunu yüklenme
Yanlış anlamanın doğuracağı hataİsti'nâs ayetini sadece kapıyı çalmak sanmak; yetimin rüştünün tespitini soyut yaş haddine bağlayıp gözlem boyutunu yitirmek; insanı varoluşsal olarak kuralsız bir varlık gibi algılamak

Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

SoruCevap
Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir?Kur'an'ın muhatap aldığı insanın ontolojik konumunu (görünürlük, teklif ehliyeti) ve toplumsal düzenin temelini oluşturan güven ve aşinalık ahlakını açıklar.
Hangi ayet gruplarında belirleyicidir?Cin-insan karşıtlığını kuran ayetlerde, yetim mallarının idaresinde rüşt tespitini bildiren hükümlerde ve konut dokunulmazlığı ile istizan adabını belirleyen pasajlarda belirleyicidir.
Hangi yanlış anlamaları düzeltir?İnsanı salt unutan pasif bir varlık olarak gören tek yanlı anlayışı tashih eder; onu algılayan, idrak eden, güven arayan ve medeniyet kurabilen aktif bir şahit konumuna yerleştirir.

Nihai sentez ve LaTeX modeli

  • Somut anlamOk yayının atıcıya dönük iç yüzü, göz bebeğindeki yansıma ve karanlıkta parlayan bir ateşin duyularla seçilip emniyet vermesi.
  • Soyut anlamBelirsizliğin, korkunun ve yabaniliğin kalkması; bilincin bir işareti kavraması, karşılıklı tanıma ve hukuki güven zemininde bir araya gelme yeteneği.
  • Sistematik karşılıkŞehadet aleminde görünür irade olmak; istizan ile toplumsal barışı, rüşt tespiti ile iktisadi ehliyeti kurumsallaştıran medenî bilinç.
  • LaTeX modeliM=lim⁡t→tc(Φ(S)∩Ψ(O)U(x))  ⟹  A×H
  • LaTeX açıklamasıFormülde Φ(S) öznenin algı ve idrak potansiyelini, Ψ(O) nesnenin veya işaretin görünürlük ve beliriş alanını temsil eder; bunların kesişimi duyusal fark edişi (i'nâs) oluşturur. U(x) yabanilik, belirsizlik ve ürküntü fonksiyonudur; kritik eşik anında (t→tc) bu değer sıfıra yaklaşırken yabancılık bertaraf edilir. Sonuçta ortaya çıkan sistemik durum, aşinalık ve toplumsal intibak (A) ile hukuki ve ahlaki muhataplığın (H) ortak ürünü olan medenî insan varoluşunu (M) ifade eder.
Metin sürümü (yapay zekâ araçları için)Harfe göre kök dizini: ا