أنف
أ - ن - ف
KÖK- 3 geçiş
- 2 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Burun, biraz önce anlamında da kullanılmaya başlanmıştır. Enf- Burun demektir.devamı ›
Bu sayfa şu yazımları da kapsar: ءنف · إنف · انف
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Burun, biraz önce anlamında da kullanılmaya başlanmıştır. Enf- Burun demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR2.671 harfباب النون والفاء و و ا ي ء معهما
ن ف ي، ن ي ف، ف ن ي، ي ف ن، ن أ ف، أ ن ف، أ ف ن مستعملات
نفي:
نفيت الرّجلّ وغَيرَه نَفْياً إذا طردتَه، فهو منفيّ، قال الله تعالى: "أو يُنْفَوْا من الأرض".
ويقال: معناه: السّجْنُ.
والانتفاء من الولد: أن يتبرّأ منه.
والنُّفاية من الدّراهم وغيرها: المنفيّ القليل مثل البُراية والنُّحاتة.
ونَفِيُّ الرّيح: ما نَفَى من التّراب في أُصُول الحِيطان ونحوِه، وكذلك نَفِيُّ
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR1.119 harfالأنف للإنسان وغيره. والجمع آنُفٌ وأُنوفٌ وآنافٌ. وأَنْفُ كلِّ شيءٍ: أوّله. وأَنفُ النابِ: طَرَفُه حين يطلُع. وأَنفُ الجبل: نادرٌ يشخصُ منه. وأَنفُ البرد: أَشَدُّه. ويقال: جاء يعدو أَنفَ الشَدِّ، أي أشدّ العَدْوِ. قال: والأُنافيُّ: العظيمُ الأَنفِ. والأنوف: المرأة الطيبة ريح الأنف وأَنَفْتُ الرجلَ: ضربتُ أَنْفَهُ. ويقال: آنَفَهُ الماءُ بلغ أَنْفَهُ، وذلك إذا نزلَ في النهر. وروضة أُنُفٌ بالضم، أي
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR11.611 harfMadde başı: إنفن ف ( و ا ي ء )
نفى ، ناف ، فنا ، فان ، إنف ، ينف ، أفن ، وفن ، فون ، فنو ، نفو ، إفن .
ينف : يَنُوف : اسمُ جَبلٍ في البادية .
نفى : اللّيث : نَفَيْت الرَّجُلَ وغيرَه نَفْياً ، إذا طَرَدْته ، فهو مَنْفِيّ : قال الله تعالى : ( أَوْ يُنفَوْاْ مِنَ الاَرْضِ ) ( المائدة : 33 ) .
قال بعضهم : معناه : مَن قَتله فَدَمُه هَدَرٌ ، أي لا يُطالب قاتلُه بدَمِه .
وقيل : أو يُنْفوا من الأرض : يُقاتلون حينما
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR11.419 harf(باب الهمزة والنون وما بعدهما في الثلاثي)
(أني) الهمزة والنون وما بعدهما من المعتل، لـه أصول أربعة: البُطء وما أشبهه مِن الحِلم وغيره([1])، وساعةٌ من الزمان، وإدراك الشيء، وظَرف من الظروف. فأ[مّا ا]لأوّل فقال الخليل: الأناةُ([2]) الحِلم، والفعل منه تأنَّى وتأَيَّا. وينشد قول الكُمَيت:
قِفْ بالدِّيارِ وُقُوفَ زَائِرْ *** وتَأَنَّ إنّك غَيرُ صَاغِرْ([3])ويروى: "وتأَيَّ" ويقال للتمكُّث في الأمور
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR573 harf- أصل الأنف: الجارحة، ثم يسمى به طرف الشيء وأشرفه، فيقال: أنف الجبل وأنف اللحية (راجع: أساس البلاغة ص 11؛ والمجمل 1/104؛ والعباب (أنف) ص 33)، ونسب الحمية والغضب والعزة والذلة إلى الأنف حتى قال الشاعر:
- 31 - إذا غضبت تلك الأنوف لم أرضها *** ولم أطلب العتبى ولكن أزيدها
(البيت في محاضرات الراغب 1/315 دون نسبة، وسيكرر ثانية، وهو في مجمع البلاغة للمؤلف 1/524)
وقيل: شمخ فلان بأنفه: للمتكبر، وترب أنفه
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR805 harfأ ن ف
أرغم أنوفهم وآنفهم.
ونفست عن أنفيه أي منخريه.
قال مزاحم: يسوف بأنفيه النقـاع كأنـه عن البقل من فرط النشاط كعيم وامرأة أنوف: طيبة الأنف.
وتزوج أعرابي فقال: وجدتها رصوفاً رشوفاً أنوفاً.
ومن المشتق منه: فيهم أنفة وأنف وقد أنف من كذا.
ألا ترى أنهم قالوا الأنف في الأنف.
والمؤمن كالجمل الأنف وهو الذي أوجعت أنفه الخزامة.
ومن المجاز: هو أنف قومه وهم أنف الناس.
قال
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR10.545 harfالأَنْفُ: الـمَنْخَرُ معروف، والجمع آنُفُ وآنافٌ وأُنُوفٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
بِيضُ الوُجُوهِ كَريمةٌ أَحْسابُهُمْ،
في كلِّ نائِبَةٍ، عِزازُ الآنُفِ
وقال الأَعشى:
إذا رَوَّحَ الرَاعي اللِّقاحَ مُعَزِّباً،
وأَمْسَتْ على آنافِها غَبَراتُها
وقال حسان بن ثابت:
بِيضُ الوُجُوهِ، كَرِيمةٌ أَحْسابُهُم،
شُمُّ الأَنُوفِ من الطِّرازِ الأَوَّلِ
والعرب تسمي الأَنْفَ أَنْفين؛ قال ابن أَحمر:
يَسُوفُ
الأَنْفُ: الـمَنْخَرُ معروف، والجمع آنُفُ وآنافٌ وأُنُوفٌ؛ أَنشد ابن الأَعرابي: بِيضُ الوُجُوهِ كَريمةٌ أَحْسابُهُمْ، في كلِّ نائِبَةٍ، عِزازُ الآنُفِ وقال الأَعشى: إذا رَوَّحَ الرَاعي اللِّقاحَ مُعَزِّباً، وأَمْسَتْ على آنافِها غَبَراتُها وقال حسان بن ثابت: بِيضُ الوُجُوهِ، كَرِيمةٌ أَحْسابُهُم، شُمُّ الأَنُوفِ من الطِّرازِ الأَوَّلِ والعرب تسمي الأَنْفَ أَنْفين؛ قال ابن أَحمر: يَسُوفُ بأَنْفَيْهِ النِّقاعَ كأَنه، عن الرَّوْضِ من فَرْطِ النَّشاطِ، كَعِيمُ الجوهري: الأَنْفُ للإنسان وغيره. وفي حديث سَبْقِ الحَدَثِ في الصلاة: فليَأْخُذْ بأَنفِه ويَخْرُجْ؛ قال ابن الأَثير: إنما أَمَره بذلك ليُوهِمَ الـمُصَلِّين أَن به رُعافاً، قال: وهو نوع من الأَدب في سَتْرِ العَوْرَة وإخْفاء القَبيحِ، والكنايةِ بالأَحْسَن عن الأَقْبح، قال: ولا يدخل في باب الكذب والرياء وإنما هو من باب التَّجَمُّل والحَياء وطلَبِ السلامة من الناس. وأَنَفَه يَأْنُفُه ويأْنِفُه أَنْفاً:أَصابَ أَنْفَه. ورجل أُنافيٌّ: عَظِيم الأَنْفِ، وعُضادِيٌّ: عظيم العَضُد، وأُذانيٌّ: عظيم الأُذن. والأنُوفُ: المرأَةُ الطَّيِّبَةُ رِيحِ الأَنْفِ. ابن سيده: امرأَة أَنُوفٌ طيبة رِيحِ الأَنف، وقال ابن الأَعرابي: هي التي يُعْجِبُك شَمُّك لها، قال: وقيل لأَعرابي تَزَوَّج امرأَة: كيف رأَيتها؟ فقال: وجَدْتها رَصُوفاً رَشْوفاً أَنُوفاً، وكل ذلك مذكور في موضعه. وبعير مأَْنُوفٌ: يُساقُ بأَنْفِه، فهو أَنِفٌ. وأَنِفَ البعير: شكا أَنْفَه من البُرة. وفي الحديث: إن المؤمن كالبعير الأَنِفِ والآنِف أَي أَنه لا يَرِيمُ التَّشَكِّي (* قوله «لا يريم التشكي» أي يديم التشكي مـما به إلى مولاه لا إلى سواه.) ، وفي رواية: الـمُسْلِمون هَيِّنُون لَيِّنُون كالجمل الأَنِفِ أَي المأْنُوفِ، إن قِيدَ انْقادَ، وإن أُنِيخَ على صَخْرةٍ اسْتَناخَ. والبعير أَنِفٌ: مثل تَعِبَ، فهو تَعِبٌ، وقيل: الأَنِفُ الذي عَقَره الخِطامُ، وإن كان من خِشاشٍ أَو بُرةٍ أَو خِزامةٍ في أَنفه فمعناه أَنه ليس يمتنع على قائده في شيء للوجع، فهو ذَلُولٌ منقاد، وكان الأَصل في هذا أَن يقال مأْنُوف لأَنه مَفْعول به كما يقال مصدورٌ. وأَنَفَه: جعله يَشْتَكي أَنْفَه. وأَضاعَ مَطْلَبَ أَنْفِه أَي الرَّحِمَ التي خرج منها؛ عن ثعلب؛ وأَنشد: وإذا الكَرِيمُ أَضاعَ مَوْضِع أَنْفِه، أَو عِرْضَه بِكَرِيهَةٍ، لم يَغْضَبِ وبعير مأْنُوفٌ كما يقال مَبطونٌ ومَصْدورٌ ومَفْؤُودٌ للذي يَشْتَكي بطنَه أَو صَدْرَه أَو فُؤَادَه، وجميع ما في الجسد على هذا، ولكن هذا الحرف جاء شاذًّا عنهم. وقال بعضهم: الجملُ الأَنِفُ الذَّلُولُ، وقال أَبو سعيد: الجمل الأَنِف الذّليل المؤاتي الذي يأْنَفُ من الزَّجْر ومن الضرب، ويُعطي ما عنده من السير عَفْواً سَهْلاً، كذلك المؤمن لا يحتاج إلى زجر ولا عِتاب وما لزمه من حقّ صبرَ عليه وقام به. وأَنَفْتُ الرجل: ضربت أَنْفَه، وآنَفْتُه أَنا إينافاً إذا جعلته يشتكي أَنْفَه. وأَنَفَه الماءُ إذا بلغ أَنْفَه، زاد الجوهري: وذلك إذا نزل في النهر. وقال بعض الكِلابِيِّينَ: أَنِفَتِ الإبلُ إذا وقَع الذُّبابُ على أُنُوفِها وطَلَبَتْ أَماكِنَ لم تكن تَطْلُبها قبل ذلك، وهو الأَنَفُ، والأَنَفُ يُؤْذِيها بالنهار؛ وقال مَعْقِل بن رَيْحانَ: وقَرَّبُوا كلَّ مَهْرِيٍّ ودَوْسَرَةٍ، كالفَحْلِ يَقْدَعُها التَّفْقِيرُ والأَنَفُ والتَّأْنِيفُ: تَحْدِيدُ طرَفِ الشيء. وأَنْفا القَوْس: الحَدَّانِ اللذان في بَواطِن السِّيَتَيْن. وأَنْف النعْلِ: أَسَلَتُها. وأَنْفُ كلِّ شيء: طرَفُه وأَوَّله؛ وأَنشد ابن بري للحطيئة: ويَحْرُمُ سِرُّ جارَتِهِمْ عليهمْ، ويأْكلُ جارُهُمْ أَنْفَ القِصاعِ قال ابن سيده: ويكون في الأَزْمِنَةِ؛ واستعمله أَبو خراش في اللِّحْيَةِ فقال: تُخاصِمُ قَوْماً لا تَلَقَّى جوابَهُمْ، وقد أَخَذَتْ من أَنْفِ لِحْيَتِكَ اليَدُ سمى مُقَدَّمَها أَنْفاً، يقول: فطالتْ لِحْيَتُكَ حتى قبضْتَ عليها ولا عَقْلَ لك، مَثَلٌ. وأَنْفُ النَّابِ: طَرَفُه حين يطْلُعُ. وأَنـْفُ النَّابِ: حَرْفُه وطَرَفُه حين يطلع. وأَنـْفُ البَرْدِ: أَشَدُّه. وجاءَ يَعْدُو وأَنـْفَ الشَّدِّ والعَدْوِ أَي أَشدَّه. يقال: هذا أَنـْفُ الشدّ، وهو أَوّلُ العَدْوِ. وأَنـْفُ البردِ: أَوّله وأَشدُّه. وأَنـْف المطر: أَوّل ما أَنبت؛ قال امرؤ القيس: قد غَدا يَحْمِلُني في أَنـْفِه لاحِقُ الأَيْطَلِ مَحْبُوكٌ مُمَرّ وهذا أَنـْفُ عَمَلِ فلان أَي أَوّل ما أَخذ فيه. وأَنف خُفّ البعير: طرَفُ مَنْسِمِهِ. وفي الحديث: لكل شيء أُنـْفةٌ، وأُنـْفَةُ الصلاةِ التكبيرة الأُولى؛ أُنفة الشيء: ابتداؤه؛ قال ابن الأَثير: هكذا روي بضم الهمزة، قال: وقال الهروي الصحيح بالفتح، وأَنـْفُ الجَبَل نادرٌ يَشْخَصُ ويَنْدُر منه. والـمُؤَنَّفُ: الـمُحَدَّدُ من كل شيء. والـمُؤَنَّفُ: الـمُسَوَّى. وسيرٌ مُؤَنَّفٌ: مَقْدودٌ على قَدْرٍ واسْتِواء؛ ومنه قول الأَعرابي يصف فرساً: لُهِزَ لَهْزَ العَيْرِ وأُنِّفَ تأْنِيف السَّيْرِ أَي قُدّ حتى استوى كما يستوي السير المقدود. ورَوْضةٌ أُنـُفٌ، بالضم: لم يَرْعَها أَحد، وفي المحكم: لم تُوطَأْ؛ واحتاج أَبو النجم إليه فسكنه فقال: أُنْفٌ تَرَى ذِبّانَها تُعَلِّلُهْ وكَلأٌ أُنـُفٌ إذا كان بحاله لم يَرْعَه أَحد. وكأْسٌ أُنـُفٌ: مَلأَى، وكذلك الـمَنْهَلُ. والأُنُفُ: الخَمر التي لم يُسْتَخْرَجْ من دَنِّها شيء قبلها؛ قال عَبْدَةُ بن الطَبِيب: ثم اصْطَبَحْنا كُمَيْتاً قَرْقَفاً أُنـُفاً من طَيِّبِ الرَّاحِ، واللَّذَّاتُ تَعْلِيلُ وأَرض أُنـُفٌ وأَنيقةٌ: مُنْبِتَةٌ، وفي التهذيب: بَكَّرَ نباتُها. وهي آنـَفُ بلاد اللّه أَي أَسْرَعُها نباتاً. وأَرض أَنِيفةُ النبْتِ إذا أَسْرَعتِ النباتَ. وأَنـَف: وَطِئَ كَلأً أُنـُفاً. وأَنَفَتِ الإبلُ إذا وطِئَت كلأً أُنـُفاً، وهو الذي لم يُزعَ. وآنـَفْتُها أَنا، فهي مُؤْنَفَةٌ إذا انْتَهَيْتَ بها أَنـْفَ المَرْعَى. يقال: روضةٌ أُنـُف وكأْسٌ أُنـُف لم يُشرب بها قبل ذلك كأَنه اسْتُؤْنِفَ شربها مثل روْضةٍ أُنف. ويقال: أَنـَّفَ فلان مالَه تأْنيفاً وآنفها إينافاً إذا رعّاها أُنـُف الكلإِ؛ وأَنشد: لَسْتُ بِذي ثَلَّةٍ مُؤَنَّفَةٍ، آقِطُ أَلبانَها وأَسْلَؤُها (* قوله «آقط البانها إلخ» تقدم في شكر: تضرب دراتها إذا شكرت * بأقطها والرخاف تسلؤها وسيأتي في رخف: تضرب ضراتها إذا اشتكرت نافطها إلخ. ويظهر أن الصواب تأقطها مضارع أقط.) وقال حميد: ضَرائرٌ لَيْسَ لَهُنَّ مَهْرُ، تأْنِيفُهُنَّ نَقَلٌ وأَفْرُ أَي رَعْيُهُنَّ الكلأَ الأُنـُف هذان الضرْبانِ من العَدْو والسير. وفي حديث أَبي مسلم الخَوْلانيّ. ووضَعَها في أُنـُفٍ من الكلإِ وصَفْوٍ من الماء؛ الأُنـُفُ، بضم الهمزة والنون: الكلأَ الذي لم يُرْعَ ولم تَطَأْه الماشية. واسْتَأْنَفَ الشيءَ وأْتَنَفَه: أَخذ أَوّله وابتدأَه، وقيل: اسْتَقْبَلَه، وأَنا آتَنِفُه ائْتِنافاً، وهو افْتعِالٌ من أَنـْفِ الشيء. وفي حديث ابن عمر، رضي اللّه عنهما: إنما الأَمـْرُ أُنـُفٌ أَي يُسْتَأْنـَفُ استئنافاً من غير أَن يَسْبِقَ به سابِقُ قضاء وتقدير، وإنما هو على اخْتِيارِك ودخولك فيه؛ استأْنفت الشيء إذا ابتدأْته. وفعلت الشيء آنِفاً أَي في أَول وقت يقرُب مني. واسْتَأْنَفَه بوعْد: ابتدأَه من غير أَن يسأَله إيّاه؛ أَنشد ثعلب: وأَنتِ الـمُنَى، لو كُنْتِ تَسْتَأْنِفيننا بوَعْدٍ، ولكِنْ مُعْتَفاكِ جَدِيبُ أَي لو كنت تَعِديننا الوَصْل. وأَنـْفُ الشيء: أَوّله ومُسْتَأْنَفُه. والـمُؤْنَفَةُ والـمُؤَنَّفةُ من الإبل: التي يُتَّبَعُ بها أَنـْفُ الـمَرْعى أَي أَوَّله، وفي كتاب علي بن حمزة: أَنـْفُ الرِّعْي. ورجل مِئْنافٌ: يَسْتَأْنِفُ المَراعي والـمَنازل ويُرَعِّي ماله أُنـُفَ الكلإِ. والمؤَنَّفَةُّ من النساء التي اسْتُؤْنِفَت بالنكاح أَوّلاً. ويقال: امرأَة مُكَثّفةٌ مؤَنَّفة، وسيأْتي ذكر الـمُكَثَّفةِ في موضعه. ويقال للمرأَةِ إذا حَمَلَتْ فاشْتَدَّ وحَمُها وتَشَهَّتْ على أَهلها الشيء بعد الشيء: إنها لتَتَأَنَّفُ الشَّهواتِ تأَنُّفاً. ويقال للحَدِيدِ اللَّيِّن أَنِيفٌ وأَنِيثٌ، بالفاء والثاء؛ قال الأَزهري: حكاه أَبو تراب. وجاؤوا آنِفاً أَي قُبَيْلاً. الليث: أَتَيْتُ فلاناً أُنـُفاً كما تقول من ذي قُبُلٍ. ويقال: آتِيكَ من ذي أُنُفٍ كما تقول من ذي قُبُلٍ أَي فيما يُسْتَقْبَلُ، وفعله بآنِفةٍ وآنفاً؛ عن ابن الأَعرابي ولم يفسره؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه مثل قولهم فعَلَه آنفاً. وقال الزجاج في قوله تعالى: ماذا قال آنفاً؛ أي ماذا قال الساعةَ في أَوّل وقت يَقْرُبُ مِنّا، ومعنى آنفاً من قولك استأْنـَفَ الشيءَ إذا ابتدأَه. وقال ابن الأَعرابي: ماذا قال آنفاً أَي مُذْ ساعة، وقال الزجاج: نزلتْ في المنافقين يستمعون خُطبة رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، فإذا خرجوا سأَلوا أَصحاب رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، اسْتِهزاء وإعلاماً أَنهم لم يلتفتوا إلى ما قال فقالوا: ماذا قال آنفاً؟ أَي ماذا قال الساعة. وقلت كذا آنِفاً وسالفاً. وفي الحديث: أُنزلت عليَّ سورة آنِفاً أَي الآن. والاسْتِئنافُ: الابتداء، وكذلك الائْتِنافُ. ورجل حَمِيُّ الأَنـْف إذا كان أَنِفاً يأْنَفُ أَن يُضامَ. وأَنِفَ من الشيء يأْنـَفُ أَنـَفاً وأَنـَفةً: حَمِيَ، وقيل: اسْتَنْكَف. يقال: ما رأَيت أَحْمَى أَنـْفاً ولا آنـَفَ من فلان. وأَنِفَ الطعامَ وغيره أَنـَفاً: كَرِهَه. وقد أَنِفَ البعيرُ الكَلأَ إذا أَجَمَه، وكذلك المرأَةُ والناقةُ والفرسُ تأْنـَفُ فَحْلَها إذا تبَيَّنَ حملُها فكَرِهَتْه وهو الأَنـَفُ؛ قال رؤبة: حتى إذا ما أَنِفَ التَّنُّوما، وخَبَطَ العِهْنَةَ والقَيْصُوما وقال ابن الأَعرابي: أَنِفَ أَجَمَ، ونَئِفَ إذا كَرِه. قال: وقال أَعرابي أَنِفَتْ فرَسِي هذه هذا البلَد أَي اجْتَوَتْه وكَرِهَتْه فهُزِلَتْ. وقال أَبو زيد: أَنِفْتُ من قولك لي أَشَدَّ الأَنـَفِ أَي كرِهتُ ما قلت لي. وفي حديث مَعْقِل بن يسار: فَحَمِيَ من ذلك أَنـَفاً؛ أَنِفَ من الشيء يأْنَفُ أَنـَفاً إذا كرهه وشَرُفَتْ عنه نفسُه؛ وأَراد به ههنا أَخذته الحَمِيّةُ من الغَيْرَة والغَضَبِ؛ قال ابن الأَثير: وقيل هو أَنـْفاً، بسكون النون، للعُضْوِ أَي اشتدَّ غضبُه وغَيْظُه من طريق الكناية كما يقال للـمُتَغَيِّظ وَرِمَ أَنـْفُه. وفي حديث أَبي بكر في عَهْده إلى عمر، رضي اللّه عنهما، بالخلافة: فكلُّكم ورِمَ أَنـْفُه أَي اغْتاظَ من ذلك، وهو من أَحسن الكنايات لأَن الـمُغْتاظَ يَرِمُ أَنفُه ويَحْمَرُّ؛ ومنه حديثه الآخر أَما إنك لو فَعَلْتَ ذلك لجَعَلْتَ أَنـْفكَ في قَفَاكَ، يريد أَعْرَضْتَ عن الحَقِّ وأَقْبَلْتَ على الباطل، وقيل: أَراد أَنك تُقْبِلُ بوجهك على مَن وراءكَ من أَشْياعِكَ فتُؤْثِرَهُم بِبِرِّك. ورجل أَنُوفٌ: شديدُ الأَنـَفَةِ، والجمع أُنـُفٌ. وآنَفَه: جعلَه يأْنـَفُ؛ وقول ذي الرمة: رَعَتْ بارِضَ البُهْمَى جَمِيماً وبُسْرَةً وصَمْعاء حتى آنـَفَتْها نِصالُها أَي صَيَّرت النِّصالُ هذه الإبلَ إلى هذه الحالة تأْنفُ رَعْيَ ما رَعَتْه أَي تأْجِمُه؛ وقال ابن سيده: يجوز أَن يكون آنـَفَتْها جعلتها تَشْتَكي أُنوفَها، قال: وإن شئتَ قلت إنه فاعَلَتْها من الأَنـْف، وقال عُمارةُ: آنـَفَتْها جعلتها تأْنـَفُ منها كما يأْنـَفُ الإنسانُ، فقيل له: إن الأَصمعي يقول كذا وإن أَبا عَمْرٍو يقول كذا، فقال: الأَصمعي عاضٌّ كذا من أُمِّه، وأَبو عمرو ماصٌّ كذا من أُمه أَقول ويقولان، فأَخبر الراوية ابن الأَعرابي بهذا فقال: صَدَقَ وأَنتَ عَرَّضْتَهما له، وقال شمر في قوله آنـَفَتْها نِصالُها قال: لم يقل أَنـَفَتْها لأَن العرب تقول أَنـَفَه وظَهَرَه إذا ضرب أَنـْفَه وظهْره، وإنما مدّه لأَنه أراد جعلتها النِّصالُ تَشْتَكي أُنـُوفَها، يعني نِصال البُهْمى، وهو شَوْكُها؛ والجَمِيم: الذي قد ارْتفع ولم يَتِمّ ذلك التمامَ. وبُسْرةً وهي الغَضّةُ، وصَمْعاء إذا امْتلأَ كِمامُها ولم تَتَفَقَّأْ. ويقال: هاجَ البُهْمى حتى آنَفَتِ الرّاعِيةَ نِصالُها وذلك أَن يَيْبَسَ سَفاها فلا ترْعاها الإبل ولا غيرها، وذلك في آخر الحرّ، فكأَنـَّها جعلتها تأْنـَفُ رَعْيها أَي تكرهه. ابن الأَعرابي: الأَنـْفُ السيِّد. وقولهم: فلان يتتبع أَنفه إذا كان يَتَشَمَّمُ الرائحة فيَتْبَعُها. وأَنـْفٌ: بلْدةٌ؛ قال عبد مناف بن رِبْع الهذَليّ: مِنَ الأَسَى أَهْلُ أَنـْفٍ، يَوْمَ جاءَهُمُ جَيْشُ الحِمارِ، فكانُوا عارِضاً بَرِدا وإذا نَسَبُوا إلى بني أَنـْفِ الناقةِ وهم بَطْنٌ من بني سَعْدِ بن زيد مَناة قالوا: فلانٌ الأَنـْفِيُّ؛ سُمُّوا أَنْفِيِّينَ لقول الحُطَيْئةِ فيهم: قَوْمٌ هُمُ الأَنـْفُ، والأَذْنابُ غَيْرُهُمُ، ومَنْ يُسَوِّي بأَنـْفِ الناقةِ الذَّنَبا؟
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR471 harf* أ ن ف * * الأَنْفُ * جمعه * آنُفُ * و * آنَافٌ * و * أُنُوفٌ * و * أنْفُ * كل شيء أوله وروضة * أُنَفٌ * بضمتين أي لم يرعها أحد كأنه * استُؤْنِفَ * رعيها و * أنِفَ * من الشيء من باب طرب و * أنَفَةً * أيضا بفتحتين أي استنكف و * أنِفَ * البعير اشتكى أنفه من البرة فهو * أنِفٌ * مثل تعب فهو تعب وفي الحديث ﴿المؤمن كالجمل الأنف إن قيد انقاد وإن أنيخ على صخرة استناخ﴾ وذلك للوجع الذي به فهو ذلول منقاد
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR11.523 harfالأنف للإنسان وغيره: أي: معروف، قال شيخنا، هو اسم لمجموع المنخرين، والحاجز، والقصبة، وهي ما صلب من الأنف، فعد المنخرين من المزدوج لا ينافي عد الأنف من غير المزدوج، كما توهمه الغنيمي في شرح الشعراوية، فتأمل، ج: أنوف، وآناف، وآنف، لأخير كأفلس، وفي حديث الساعة: )حتى تقاتلوا قوما صغار الأعين، ذلف الآنف(، وفي حديث عائشة: )يا عمر، ما وضعت الخطم على آنفنا وأنشد ابن الأعرابي:
بيض الوجوه كريمة
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR yok18.735 harfMadde başı: انفأَنَفَهُ
1 أَنَفَهُ ذ , (T, S, M, K,) aor. اَنِفَ (M, K) and اَنُفَ , (K,) inf. n. أَنْفٌ, (M,) He struck, (T, S, K,) or hit, or hurt, (M,) his nose; (T, S, M, K;) namely, a man's. (S.) ― -b2- It (the water) reached his nose, (T, S, K,) on the occasion of his descending into a river; (S;) as also ↓ آنفهُ, (K, [but in some copies written again أَنَفَهُ,]) inf. n. اـِينَافٌ. (TK.) -A2- أَنَفَتِ
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR1.021 harfMadde başı: ءنفأَنَفَ
أَنَفَ I , U ( n. ac. أَنْف 1 ),
a. Struck on the nose.
أَنِفَ
أَنِفَ A ( n. ac. أَنَف 4 , أَنَفَة 4t )
a. [ Min ], Abstained, shrank from, disdained.
تَأَنَّفَ
تَأَنَّفَ V ,
a. Abstained.
b. Longed for.
اـَئْتَنَفَ
اـَئْتَنَفَ VIII ,
a. Began afresh, recommenced.
اِسْتَأْنَفَ
اِسْتَأْنَفَ X ,
a. see VIII .
b. Appealed ( legal ).
أَنْف
أَنْف 1 , ( pl. آنُف 16 , أُنُوْف 27
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR38.335 harfMadde başı: ءنفءنف
أَنِفَ - يَأْنَفُ
أَنِفَ - يَأْنَفُ - أَنـْف - آنِف - آنِفاً
أَنِفَ - يَأنـَفُ + كائن + شيئاً أو أمراً أو من شيء أوأمر: يرفضه تكبراً وعلواً وكراهة: يكرهه وينفر منه ويتكبر عليه برفع أنفه وصرفه عنه
أنـْف: على وزن " فـَعـْل": اسم فعل " أَنِفَ - يَأنـَفُ ": وهوكذلك اسم آلة منه: وهو اصطلاحاً العضو من البشر الذي يعبر به عن الرفض والتعالي
Mücavir kökler23 mücavir (40 toplam)
- جرح
1 ortak ayet · Curha yara demektir
- طبع
1 ortak ayet · Ağaç, taş gibi şeylerin üzrini çentmek için kullanılan taş…
- سنن
1 ortak ayet · “Sin” dişler demektir
- قصص
1 ortak ayet · Anlatırız
- هوي
1 ortak ayet · Onların hevesleri
- عين
1 ortak ayet · Ayn göz, “evya” göze demektir
- أذن
1 ortak ayet · Kulak demektir
- صدق
1 ortak ayet · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
- أله
2 ortak ayet · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
- قلب
1 ortak ayet · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
- خرج
1 ortak ayet · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
- تبع
1 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
Geçtiği ayetler(2)
… مِنْ عِنْدِكَ قَالُوا لِلَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَاذَا قَالَ آنِفًا أُولَئِكَ الَّذِينَ طَبَعَ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ وَاتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ
Biraz önceOnların arasında seni dinleyenler vardır. Nihayet senin yanından çıkınca, kendilerine ilim verilmiş olanlara: Az önce ne demişti? diye sorarlar. İşte bunlar, Allah’ın kalblerini mühürlemiş olduğu ve kendi heveslerine uyan kimselerdir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | أنف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | خرط, شمخ, قدم, سبق |
| Zıt Kök | دبر |
| Çekirdek Özet 1 | Canlıda koku ve solunum organı olan burun; bir nesnenin en önde, en uçta ve en sivri duran başlangıç noktası |
| Çekirdek Özet 2 | Kısas hukukunda şerefi ve duyuyu temsil eden bedensel uzuv ile zamansal süreçte hemen başlangıçta/az önce cereyan eden durum |
| Çekirdek Özet 3 | Öncelik, öncülük, izzet, yönlendirilebilirlik ve bir eylemin zamansal yahut yapısal en uç başlangıç sınırı |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca anatomik burun uzvuna indirgeyerek onun öncelik, başlangıç, izzet, onur ve yön tayini boyutunu gözden kaçırmak |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| أن | Varlık kazanma, beliriş, zamansal yaklaşma ve sınır belirleme; أنى (vaktin gelmesi), أنس (belirme, görünme, alışma), أنم (canlı varlıklar) köklerinde olduğu gibi bir sınırın ve varoluş anının hissedilmesi | ف | Ağız, açılma, dışa taşma ve kenar oluşturan ف harfiyle çekirdek somutlaşmış; varlığın dışa doğru en sivri uzantısı, en öndeki sınırı ve başlangıç noktası haline gelmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| أ | Öküz başı; güç, öncülük, başlangıç | Bir hareketin başı çekmesini, öne fırlamasını ve birincil yönlendirici gücü temsil eder. |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Yaşamsal nefesi, duyarlılığı, hareketin akışını ve canlılığın devamını simgeler. |
| ف | Ağız; söz, açıklık, kenar | Bedensel açıklığı, dışa taşan kenarı ve havayla temas kurulan giriş sınırını yansıtır. |
| أنف | Öncü gücün dışa uzanan canlı sınırı | Canlının en önünde yer alan, nefesi karşılayan, yönü ve izzeti temsil eden en uç çıkıntı ve eylemin ilk başlangıç noktası hareketidir. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Canlının yüzünde en önde bulunan koku ve nefes alma organı (burun); bir dağın, bitkinin veya nesnenin en ileri uzanan uç ve başlangıç noktası. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde develerin akşam dönüşünü ve burunlarındaki tozlanmayı şöyle tasvir eder: إذا رَوَّحَ الرَاعي اللِّقاحَ مُعَزِّباً / وأَمْسَتْ على آنافِها غَبَراتُها |
| Erken Arapça kullanım | Erken dönemde henüz dokunulmamış, otlatılmamış bakir otlak için كلاٌ أُنُفٌ ve ilk defa içilen taze kadeh için كَأْسٌ أُنُفٌ tabirleri kullanılmıştır. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça أنف kökü, Sami dil ailesinin en temel anatomik ve kavramsal ortak miraslarından birini temsil eder. Kuzeybatı Sami dillerinde nûn sesinin asimilasyonu sonucunda kelime biçimsel olarak kısalmış; İbranicede אַף (ʾap: burun, yüz, öfke) ve ikili biçimiyle אַפַּיִם (ʾappayim: iki burun deliği, yüz) halini almıştır. Burundaki kızarma ve hızlı soluma üzerinden öfke ve hamiyet manası bu dillerde de doğrudan burun kelimesiyle karşılanır. Akadcada appu (burun, uç, tepe, sınır) biçiminde hem anatomik organ hem de bir yapının en sivri, en öndeki ucu anlamında kullanılır. Ugaritçede ảp kelimesi burun ve öfke anlamlarını korur. Arapça, asıl üçlü kök yapısını koruyarak hem fiziksel organı (burun) hem de bu organın cisimdeki pozisyonundan kaynaklanan öncelik, uç nokta, taze başlangıç (isti'nâf) ve onur/kibir (anefe) anlamlarını canlı bir sistem halinde muhafaza etmiştir.
Güven Kesin
Kaynak Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | أنف kökünden türeyen organ ve başlangıç | Burun (en öndeki uzuv) anlamından hareketle dağın burnu (en sivri ucu), otlağın ilki (unuf) ve zamanın en başı (ânifen) türemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʾap, Akadca appu, Ugaritçe ảp | nûn sesinin düşmesiyle oluşan biçimlerde dahi burun, öfke, şeref ve uç nokta anlam paralelliği tamdır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Çad dilleri ve bazı Berberî lehçelerinde burun ve koku alma organına dair fonetik paralellikler önerilmekle birlikte geniş katmanda bağımsız kök kabul edilir. | Muhtemel |
Kaynak David Cohen, Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| أنف | Anlamlı | Burun, uç, başlangıç, onur | Yüzdeki en belirgin çıkıntı; bir şeyin ilk başladığı nokta ve zamansal öncelik. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| أفن | Anlamlı | Eksilme, akılsızlık, kuruma | Sütün memede çekilmesi veya aklın noksanlaşması durumu. | Ters orantı ilişkisi; Kur'an'da geçmez. |
| نأف | Anlamlı | Yeme, doyma, üstünlük | Bir şeyi iştahla yemek veya bir şeye meyletmek. | Kur'an'da geçmez. |
| نفأ | Anlamlı | Parçalanma, püskürme | Suyun veya bir sıvının fışkırıp etrafa saçılması. | Kur'an'da geçmez. |
| فأن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon. |
| فنأ | Anlamlı | Çokluk, kalabalık | Malın veya kavmin çoğalması, dal budak salması. | Kur'an'da geçmez. |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| أنف | Merkez | Burun, öncülük, izzet, başlangıç | Fiziksel olarak en öndeki uzuv, zamansal olarak hemen önceki an ve ahlaki olarak boyun eğmeme. | Bütün anlam alanlarının merkezi olan öncelik ve şahsiyet noktası. |
| خرط | Komşu | Burun, hortum, soyma | خرط daha çok burnun ve yüzün şekline, uzamasına ve aşağılanmasına işaret eder. | Kalem 68:16 ayetindeki hortum/burun üzerine damga vurma bağlamı. |
| شمخ | Komşu | Yükseklik, burun kıvırma, kibir | شمخ yüksekliği ve dağların sarp uçlarını ifade ederken burun ile ilişkilendirildiğinde gururlanmayı anlatır. | Fiziksel yükseklikten ahlaki gurura geçiş. |
| قدم | Komşu | Öne geçme, eskiden olma | قدم genel zamansal ve mekansal önceliği anlatır; أنف ise hemen bitişik başlangıç ucunu belirtir. | Geniş zamanlı öncelik ile dar/bitişik öncelik farkı. |
| سبق | Komşu | İleri geçme, yarışta öne çıkma | سبق hareket halinde başkasını geride bırakmayı vurgular; أنف zatî ve yapısal önceliği bildirir. | Dinamik yarış önceliği ile statik uç nokta farkı. |
| دبر | Zıt | Arka, son, peş, geçmiş | دبر bir şeyin arkasını, bitimini ve sonrasını temsil ederken أنف en önünü ve başlangıcını temsil eder. | Varlığın ve zamanın karşıt kutupları. |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | أنف | Burun, ön, başlangıç, izzet | Hem bedensel organı hem de zamansal ve hiyerarşik önceliği bir arada kapsar. | Kesin |
| Latince | nasus, rostrum, initium | Burun, gaga/uç, başlangıç | nasus bedensel burnu karşılarken, initium başlangıcı karşılar; tek kelimede iki anlam birleşmez. | Güçlü |
| İngilizce | nose, tip, prime, just now | Burun, uç, başlangıç, az önce | nose organı, tip sivri ucu, just now zamansal önceliği karşılar; anlam alanı parçalanır. | Güçlü |
| Almanca | Nase, Spitze, Anfang, vorhin | Burun, sivri uç, başlangıç, demin | Nase organı, Spitze çıkıntıyı, vorhin ânifen zarfını karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | nez, pointe, début, tout à l'heure | Burun, uç, başlangıç, az önce | nez somut organı verirken zamansal öncelik tout à l'heure ile ifade edilir. | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اَلْأَنْفُ | Bedensel organ (burun) | Kısas hükümleri ve bedensel dokunulmazlığın dengesi bağlamında organa karşılık organ zikri (Mâide 5:45). |
| آنِفاً | Zamansal öncelik (az önce, demin) | Münafıkların Peygamber'in meclisinden çıktıktan sonra söylenen sözü kavramamış olarak alaycı bir tavırla sormaları bağlamı (Muhammed 47:16). |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İstihzâ ve nifak psikolojisi | Münafıkların hakikati dinlerken gösterdikleri dikkatsizlik ve kalplerinin mühürlenmesi sebebiyle sözü idrak edemeyişleri. | İdrak yoksunluğu ve zamansal kopukluk. |
| Fıkıh | Kısas ve diyet hukuku | Burnun kıkırdak veya kemik kısmının kesilmesinde kısasın uygulanabilirliği ve koku alma yetisinin kaybında tam diyet gerekip gerekmediği. | Organın şeref, simetrisi ve yaşamsal işlevi. |
| Tefsir | Dilsel delalet ve mecaz | أنف kelimesinin başlangıç ve uç noktası manasından türeyen zarfın (ânifen) sözün hemen akabindeki zamana delaleti. | Zamansal bitişiklik ve öncelik. |
| Hadis | Ahlak ve sevk edilme | Müminin burnuna halka takılmış uysal deveye benzetilmesi (الجمل الأنف) ve burnu sürtülme (ragime enfuh) deyimleri. | İtaat, tevazu ve kibirden arınma. |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kibir ve teslimiyet ekseni | İzzet / Huşû dengesi | Boyun eğmeyi veya kibri yansıtma | Kişinin burnunu yere koyması (secde) kibrin kırılıp teslimiyetin gerçekleştiği dini eşiktir. | Kesin |
| İlmi | Zamansal idrak ve anlama | Anlık dikkat (ânifen) | Bilginin üretildiği anda kavranması | Sözün söylendiği ilk anda zihni hazır tutamayanlar ilmi veriyi kaçırırlar. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal liderlik ve izzet | Öncü kadro (enfü'l-kavm) | Topluma yön ve istikamet verme | Siyasette burun, toplumu peşinden sürükleyen öncüleri ve tavizsiz duruşu ifade eder. | Güçlü |
| İktisadi | Tüketim ve kullanım sırası | İlk elden faydalanma (kâs unuf) | Kaynakların ilk ve bakir kullanımı | Kaynakların tüketilmemiş ilk veriminden faydalanma önceliğini gösterir. | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Vektörün uç noktası / Türev başlangıcı () | Bir fonksiyonun veya hareketin başladığı ilk sınır anı ve yön tayin eden en uç vektörel doğrultu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Haysiyet ve ego temsili (Prestige/Dignity) | Bireyin toplum içindeki haysiyetini koruma refleksi ve en ufak bir baskıya karşı izzet-i nefis göstermesi. | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece yüzdeki anatomik burun yapısına hapsedip, onun öncülük, tazelik, başlangıç ve zaman zarfı boyutlarını kopuk görmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | أنف hem bedensel haysiyet ve kısas dengesinin organı hem de vahyin indiği an ile dinleyicinin idraki arasındaki taze zaman bağlayıcısıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Muhammed 47:16 ayetindeki zarfın lafzi bir zaman ifadesinden ibaret sanılması, ayetin münafık idraksizliğini ve anı kaçırma psikolojisini eleştiren derin belagatini unutturur. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın hem fiziksel kısas adaletindeki hassas uzuv dengesini hem de vahiy karşısındaki zihni uyanıklık ve anlık kavrayış eşiğini tek bir kökün semantik ailesiyle kurduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevrat'tan nakledilen kısas hükümlerinin açıklandığı ahkam ayetlerinde (Mâide 5:45) ve nifak psikolojisinin zihinsel kopukluğunu anlatan ayetlerde (Muhammed 47:16) belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Münafıkların sorusunun sıradan bir anlama talebi olduğu zannını düzeltir; onların vahyin taze başlangıcını ve ilk anını kaçıran bir kalbi mühürlülük içinde olduklarını açığa çıkarır. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamCanlının yüzündeki en uç çıkıntı olan burun ve bir nesnenin en öndeki sivri ucu.
- Soyut anlamBir sürecin hemen başlangıç anı, haysiyet, izzet, öncülük ve boyun eğme/eğmeme sınırı.
- Sistematik karşılıkBir sistemin yönünü belirleyen uç eleman ile zamansal akışta sıfır noktasına en yakın taze başlangıç eşiği.
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülün ilk kısmı, sistemindeki elemanlar arasından yönelimi doğrultusunda en uçta ve en önde yer alan öncü noktasını (burun ve sivri uç) modeller. İkinci kısım ise başlangıç anı olan noktasına hemen bitişik en yakın taze zaman dilimini ( / ânifen) diferansiyel bir yaklaşımla ifade eder. Kök, hem mekansal vektörün en uç sınırını hem de zamansal akışın taze başlangıç eşiğini tek bir yapıda birleştirir.