بدع
ب - د - ع
KÖK- 4 geçiş
- 4 ayet
- 3 sîga
- 13 sözlük
Bedee deki hemze ayn’a dönüşmüş. Bid’at olmuştur. Bir şeye dayanmadan yeniden yapmak anlamındadır. “Bedee”den dönüşmüştür ve “bedee” başlamak demektir. Bedea’ bir şeyi yeniden yapmak, icad etmek demektir.devamı ›
Notlarım
Sözlükler(13)
★ Akevler SözlüğüTürkçe
Bedee deki hemze ayn’a dönüşmüş. Bid’at olmuştur. Bir şeye dayanmadan yeniden yapmak anlamındadır. “Bedee”den dönüşmüştür ve “bedee” başlamak demektir. Bedea’ bir şeyi yeniden yapmak, icad etmek demektir.
Kitâbu'l-'Ayn
Halîl b. Ahmed · 8. yyTR7.018 harfباب العين والدّال والباء معهما
ع ب د، د ع ب، ب ع د، ب د ع مستعملات ع د ب، د ب ع مهملات
عبد:
العبد: الإِنسان حرًّا أو رقيقاً. هو عبد الله، ويجمع على عباد وعبدين. والعبد: المملوك، وجمعه: عَبِيد، وثلاثة أعْبُد، وهم العباد أيضاً. إنّ العامّة اجتمعوا على تفرقة ما بين عباد الله، والعبيد المملوكين.
وعبدٌ بيّن العبودة، وأقرّ بالعبوديّة، ولم أسمعهم يشتقون منه فعلاً، ولو اشتُقّ لقيل: عبُد، أي: صار عبداً،
es-Sıhâh
Cevherî · 10. yyTR588 harfأَبْدَعْتُ الشيءَ: اخترعته لا عَلى مثالٍ. والله تعالى بَديعُ السموات والأرض. والبَديعُ: المبتدِعُ. والبَديعُ: المبتدَعُ أيضاً. والبَديعُ: الزِقُّ. وفي الحديث: "إنَّ تِهامَةَ كبديعِ العسلِ حُلْوٌ أَوّلُهُ حلوٌ آخرُهُ". وأَبْدَعَ الشاعرُ: جاء بالبَديع. وشيءٌ بِدْعٌ بالكسر، أي مُبْتَدَعٌ. وفلانٌ بِدْعٌ في هذا الأمر، أي بَديعٌ؛ وقومٌ أَبْداعٌ، عن الأخفش. ومنه قوله تعالى: "قُلْ ما كنتُ بدْعاً من
Tehzîbu'l-Luğa
Ezherî · 10. yyTR yok29.499 harfباب العين والدال مع الباء
عبد ، عدب ، دعب ، بعد ، بدع : مستعملة .
عبد : أبو عبيد عن الفرّاء : ما عَبَّد أَن فعل ذاك وما عَتَّم وما كذّب معناه كله : مالبَّث . قال : ويقال امتَلّ يعدو ، وانكدر يعدُو ، وعَبّدَ يَعدُو إذا أسرع بعض الإسراع .
وقال الله جلّ وعزّ : ( يَكْتُبُونَ قُلْ إِن كَانَ لِلرَّحْمَانِ وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ الْعَابِدِينَ ) ( الزّخرُف : 81 ) .
قال الليث : العَبَد : الأنفُ
باب العين والدال مع الباء عبد ، عدب ، دعب ، بعد ، بدع : مستعملة . عبد : أبو عبيد عن الفرّاء : ما عَبَّد أَن فعل ذاك وما عَتَّم وما كذّب معناه كله : مالبَّث . قال : ويقال امتَلّ يعدو ، وانكدر يعدُو ، وعَبّدَ يَعدُو إذا أسرع بعض الإسراع . وقال الله جلّ وعزّ : ( يَكْتُبُونَ قُلْ إِن كَانَ لِلرَّحْمَانِ وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ الْعَابِدِينَ ) ( الزّخرُف : 81 ) . قال الليث : العَبَد : الأنفُ والحمِيَّة من قول ليُستحيا منه ويُستنكف . قال : وقوله : ( وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ ( أي الآنفين من هذا القول . قال : ويُقرأ : ( فأنا أول العَبدِين ) مقصور من عَبِدَ يَعْبَدُ فهو عَبِد . قال : وبعض المفسرين يقول : ( وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ ( أي كما أنه ليس للرحمان ولد أنا لست بأول من عبد الله . قلت : وهذه آية مشكلة . وأنا ذاكر أقاويل السلف فيها ، ثم مُتبعها بالذي قال أهل اللغة وأُخبِر بأصَحِّها عندي والله الموفق . فأما القول الذي ذكره الليث أوّلاً فهو قول أبي عبيدة ، على أني ما عَلِمتُ أحداً قرأ : ( فأنا أول العَبِدِين ) ولو قرىء مقصوراً كان ما قاله أبو عبيدة محتملاً . وإذْ لم يقرأ به قارىء مشهورٌ لم يُعبَأ به . والقول الثاني : ما روي عن ابن عُيَيْنَة أنه سئل عن هذه الآية فقال : معناه : ( قُلْ إِن كَانَ لِلرَّحْمَانِ وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ ) ( الزّخرُف : 81 ) ، يقول : فكما أني لستُ أوّل من عَبَدَ الله فكذلك ليس لله ولد . وهذا القول يقارب ما قاله الليث آخِراً ، وأضافه إلى بعض المفسرين . وقال السُّدي : قال الله تعالى لمحمد ( صلى الله عليه وسلم ) قل لهم : إن كان على الشرط للرحمان ولد كما تقولون لكنت أوّل من يطيعه ويعبده . وقال الكلبي : إن كان ما كان . وقال الحسَنُ وقتادة : إن كان للرحمان ولد على معنى ما كان فأنا أول العابدين : أوّلُ من عَبَدَ الله من هذه الأمّة . وقال الكسائي : قال بعضهم : إن كان أي ما كان للرحمان ولد فأنا أول العابدين : الآنفين ، رجلٌ عَابِد وعَبِدٌ وآنِف وأنِفٌ . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي في قوله : ( وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ ) ( الزّخرُف : 81 ) أي الغِضاب الآنفين ويقال : فأنا أول الجاحدين لِمَا تقولون . ويقال : أنا أول من يعبده على الوحدانية مخالَفةً لكم . وروي عن عليّ أنه قال : عَبِدتُ فصَمَتُّ أي أنِفْتُ فسَكَتُّ . وقال ابن الأنباريّ : معناه : ما كان للرحمان ولد والوقف على الولد ، ثم يبتدىء : فأنا أول العابدين له ، على أنه لا ولد له . والوقف على ( العابدين ) تامّ . قلت : قد ذكرتُ أقاويل مَن قدّمنا ذكرهم ، وفيه قول أحسن من جميع ما قالوا وأَسْوغ في اللغة ، وأبعد من الاستكراه وأسرع إلى الفهم . رَوَى عبد الرازق عن مَعْمَر عن ابن أبي نَجِيح عن مجاهد في قوله تعالى : ( يَكْتُبُونَ قُلْ إِن كَانَ لِلرَّحْمَانِ وَلَدٌ فَأَنَاْ أَوَّلُ الْعَابِدِينَ ) ( الزّخرُف : 81 ) يقول : إن كان لله ولد في قولكم فأنا أول من عَبَدَ الله وحده وكذّبكم بما تقولون . قلت : وهذا واضح . وممّا يزيده وضوحاً أن الله جلّ وعزّ قال لنبيّه ( صلى الله عليه وسلم ) قل يا محمد للكفار إن كان للرحمان ولد في زعمكم فأنا أول العابدين إلهَ الخلق أجمعين الذي لم يلد ولم يولد ، وأولّ الموحِّدين للرب الخاضعين المطيعين له وحده ؛ لأن من عَبَدَ الله واعترف بأنه معبوده وحده لا شريك له فقد دَفَعَ أن يكون له ولد . والمعنى : إن كان للرحمان ولد في دعواكم فالله جلّ وعزّ واحد لا شريك له ، وهو معبودي الذي لا ولد له ولا والد . قلت : وإلى هذا ذهب إبراهيم بن السَرِيّ وجماعة من ذوي المعرفة ، وهو القول الذي لا يجوز عندي غيره . وقال الله جلّ وعزّ : ( وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَىَّ أَنْ عَبَّدتَّ بَنِى إِسْرَاءِيلَ ) ( الشُّعراء : 22 ) الآية . قلت : وهذه الآية تقارِب التي فسّرنا آنفاً في الإشكال ، ونذكر ما قيل فيها ونخبر بالأصحّ الأوضح ممَّا قيل . أخبرني المنذريّ عن أبي العباس أنه قال : قال الأخفش في قوله : ( وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَمُنُّهَا عَلَىَّ أَنْ عَبَّدتَّ بَنِى إِسْرَاءِيلَ ( قال : يقال : إن هذا استفهامٌ ، كأنه قال : أوَ تلك نعمة تمنُّها عليّ ثم فَسَّر فقال : أن عَبّدت بني إسرائيل فجعله بدلاً من النعمة . قال أبو العبّاس : وهذا غلط ؛ لا يجوز أن يكون الاستفهام يُلْقى وهو يُطْلَبُ ، فيكون الاستفهام كالخبر . وقد استُقبح ومعه ( أم ) وهي دليل على الاستفهام . استقبحوا قول امرىء القيس : تروح من الحَيّ أم تَبْتَكِرْ قال بعضهم : هو أتروح من الحيّ أم تبتكر فحذف الاستفهام أوّلاً واكتفى بأم . وقال أكثرهم : بل الأول خبر والثاني استفهام . فأمَّا وليس معه ( أم ) لم يقله إنسان . قال أبو العباس : وقال الفرّاء : وتلك نعمة تمنها عليّ ، لأنه قال : وأنت من الكافرين لنعمتي أي لنعمة تربيتي لك ، فأجابه فقال : نعم هي نعمة عليّ أن عَبَّدت بني إسرائيل ولم تستعبدني . يقال : عَبَّدَتُ العَبِيد وأعبدتهم أي صيّرتُهم عبيداً ، فيكون موضع ( أن ) رفعاً ويكون نصباً وخفضاً . من رَفَع ردّها على النعمة ، كأنه قال : وتلك نعمة تعبيدك بني إسرائيل ولَمْ تُعَبِّدْني . ومن خفض أو نصب أضمر اللام . قلت : والنصب أحسن الوجوه ، المعنى : أن فرعون لمّا قال لموسى : ( قَالَ أَلَمْ نُرَبِّكَ فِينَا وَلِيداً وَلَبِثْتَ فِينَا مِنْ عُمُرِكَ سِنِينَ ) ( الشعراء : 18 ) فاعتَدّ فرعونُ على موسى بأن ربّاه وليداً منذ وُلِد إلى أن كَبِر ، فكان من جواب موسى له : تلك نعمة تَعتدّ بها عليّ لأنك عَبّدتَ بني إسرائيل ولو لم تُعبْدهم لكفَلني أهلي ولم يُلْقوني في اليمّ ، فإنما صارت نعمة لِمَا أقدمت عليه ممَّا حظره الله عليك . وقال أبو إسحاق الزجّاج : المفسّرون أخرجوا هذه على جهة الإنكار أن تكون تلك نعمة ، كأنه قال : وأيّ نعمة لك عليّ في أن عَبَّدت بني إسرائيل واللفظ لفظ خبر . قال : والمعنى يخرج على ما قالوا على أن لفظه لفظ الخبر . وفيه تبكيتٌ للمخاطَب كأنه قال له هذه نعمة أن اتخذتَ بني إسرائيل عَبيداً ، على جهة التهكّم بفرعون . واللفظ يوجب أن موسى قال له : هذه نعمة لأنك اتخذت بني إسرائيل عبيداً ولم تتخذني عَبداً ، وقال الشاعر في أعبَدت الرجل بمعنى عَبَّدته : علام يُعْبِدُني قومي وقد كثرت فيهم أباعِر ما شاءوا وعُبْدانُ وأخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : المُعَبَّد : المُذَلَّل . والمُعَبّد : البعير الجَرِبُ . وأنشد لَطَرفة : وأفردت إفراد البعير المعُبَّدِ قال والمُعَبَّد : المكرَّم في بيت حاتم حيث يقول : تقول ألا تُبقي عليك فإنني أرى المال عند الممسكين مُعَبَّدَا أي مُعَظَّماً مخدُوماً . قال : وأخبرني الحرّاني عن ابن السكيت : يقال اسْتَعْبَده وعَبَّدَه أي أخذه عَبْداً وأنشد قول رؤبة : يَرْضَوْنَ بالتعبيد والتأمِيّ قال : ويقال : تَعَبَّدت فلاناً أي اتّخذته عَبداً ، مثل عَبَّدته سَوَاء . وَتَأَمَّيْتُ فلانةَ أي اتخذتها أَمَةً . وقال الفرّاء : يقال : فلان عَبْدٌ بَيِّنُ العُبُودة والعُبُودِيَّة والعَبْدِيّة . وتَعَبَّد الله العَبْد بالطاعة أي استعبده . وقال الله جلّ وعزّ : ( قُلْ هَلْ أُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِّن ذالِكَ مَثُوبَةً عِندَ اللَّهِ مَن لَّعَنَهُ اللَّهُ وَغَضِبَ عَلَيْهِ وَجَعَلَ مِنْهُمُ الْقِرَدَةَ و
Mekâyîsü'l-Luğa
İbn Fâris · 11. yyTR9.101 harf(باب الباء والدال وما بعدهما في الثلاثي)
(بدر) الباء والدار والراء، أصلان: أحدهما كمال الشيء وامتلاؤه، والآخر الإسراع إلى الشيء.
[أمّا] الأوّل فهو قولهم لكلّ شيء تَمَّ بَدْرٌ، وسمِّي البدرُ بدراً لتمامه وامتلائه. وقيل لعشرة آلاف درهمٍ بَدْرةٌ، لأنَّها تمام العدد ومنتهاه. وعينٌ بَدْرَةٌ أي ممتلئةٌ*. قال شاعر:
وعين لها حَدْرةٌ بدرةٌ *** إلى حاجبٍ غُلَّ فيه الشُّفُر([1])ويقال لمَسْكِ السَّخْلة
Müfredât
Râgıb el-İsfahânî · 11. yyTR1.051 harf- الإبداع: إنشاء صنعة بلا احتذاء واقتداء، ومنه قيل: ركية بديع أي: جديدة الحفر (انظر: اللسان (بدع) )، وإذا استعمل في الله تعالى فهو إيجاد الشيء بغير آلة ولا مادة ولا زمان ولا مكان، وليس ذلك إلا لله (راجع: الأسماء والصفات للبيهقي ص 40).
والبديع يقال للمبدع (انظر: المدخل لعلم التفسير ص 237)، نحو قوله تعالى: ﴿بديع السموات والأرض﴾ [البقرة/117]، ويقال للمبدع نحو: ركية بديع، وكذلك البدع يقال لهما جميعا
Esâsü'l-Belâğa
Zemahşerî · 12. yyTR352 harfب د ع
أبدع الشيء وابتدعه: اخترعه وابتدع فلان هذه الركية وسقاء بديع: جديد.
ويقال أبدعت الركاب إذا كلت.
وحقيقته أنها جاءت بأمر حادث بديع.
وأبدع بالراكـب: إذا كلـت راحلتـه كما يقال: انقطع به وانكسر إذا انكسرت سفينته.
ومـن المجـاز: أبدعـت حجتـك إذا ضعفـت وأبـدع بـي فلـان إذا لـم يكـن عنـد ظنـك به في أمر وثقت به في كفايته وإصلاحه.
Lisânü'l-Arab
İbn Manzûr · 13. yyTR6.305 harfبدَع الشيءَ يَبْدَعُه بَدْعاً وابْتَدَعَه: أَنشأَه وبدأَه. وبدَع الرَّكِيّة: اسْتَنْبَطَها وأَحدَثها. ورَكِيٌّ بَدِيعٌ: حَدِيثةُ الحَفْر. والبَدِيعُ والبِدْعُ: الشيء الذي يكون أَوّلاً. وفي التنزيل: قُل ما كنتُ بِدْعاً من الرُّسُل؛ أَي ما كنت أَوّلَ من أُرْسِلَ، قد أُرسل قبلي رُسُلٌ كثير.
والبِدْعةُ: الحَدَث وما ابْتُدِعَ من الدِّينِ بعد الإِكمال. ابن السكيت: البِدْعةُ كلُّ مُحْدَثةٍ. وفي حديث
Kâmûsü'l-Muhît
Fîrûzâbâdî · 15. yyTR516 harf* ب د ع * * أبْدَعَ * الشيء اخترعه لاعلى مثال والله بديع السماوات والأرض أي * مُبْدعهُما * و * البديعُ * المبتدع و * المُبْتَدَعُ * أيضا و * البديعُ * أيضا الزق وفي الحديث ﴿إن تهامة كبديع العسل حلو أوله حلو آخره﴾ شبهها بزق العسل لأنه لا يتغير بخلاف اللبن و * أبْدَعَ * الشاعر جاء بالبديع وشيء * بِدْعٌ * بالكسر أي مبتدع وفلان * بِدْعٌ * في هذا الأمر أي بديع ومنه قوله تعالى قل ما كنت بدعا من الرسل
Tâcü'l-Arûs
Zebîdî · 18. yyTR6.902 harfالبديع: المبتدع، وهو من أسماء الله الحسنى، لإبداعه الأشياء وإحداثه إياها، وهو البديع الأول قبل كل شيء. وقال أبو عدنان: المبتدع: الذي يأتي أمرا على شبه لم يكن ابتداه إياه. قال الله جل شأنه: بديع السموات والأرض أي مبتدعها ومبتدئها لا على مثال سبق. قال أبو إسحاق: يعني أنه أنشأها على غير حذاء ولا مثال، إلا أن بديعا من بدع لا من أبدع، وأبدع أكثر في الكلام من بدع، ولو استعمل بدع لم يكن خطأ، فبديع
Lane's Lexicon
Edward W. Lane · 19. yyTR10.687 harfبَدَعَهُ
1 بَدَعَهُ بدع بدعه بدعة دعة : see 4, in two places. -A2- بَدُعَ, aor. بَدُعَ , inf. n. بَدَاعَةٌ and بُدُوعٌ, He became superlative in his kind; or it became so in its kind; (Ks, K;) in good or in evil. (Ks.) -A3- بَدِعَ, aor. بَدَعَ , He was, or became, fat. (As, K.)
بدّعهُ
2 بدّعهُ بدع بدعه بدعة دعة , (S, K,) inf. n. تَبْدِيعٌ, (K,) He attributed to him, imputed to him, charged him
Salmone
H. Anthony Salmone · 19. yyTR865 harfبَدَعَ
بَدَعَ A ( n. ac. بَدْع 1 ),
a. Commenced, devised, invented, originated, created.
b. U ( n. ac. بَدْع 1 , بَدَاْعَة 22t , بُدُوْع 27 ), Was incomparable, unequalled.
بَدَّعَ
بَدَّعَ II ,
a. Imputed heresy; innovation to.
أَبْدَعَ
أَبْدَعَ IV ,
a. see I (a) .
b. Excelled.
اِبْتَدَعَ
اِبْتَدَعَ VIII ,
a. see I (a) .
اِسْتَبْدَعَ
اِسْتَبْدَعَ X ,
a. Deemed remarkable.
بِدْع
Kitâbullâh
Kur'an kullanımından türetilmişTR23.569 harfبدع
بَدَعَ - يَبْدَعُ - بَدِيْع - بِدْع - ابْتَدَعَ- يَبْتَدِعُ
بَدَعَ - يَبْدَعُ + كائن + شيئاً: يبدأه فيصنعه ويُنشئه على غير مثال سابق
بَديْع: على وزن " فـَعيل"اسم فاعل مبالغة من " بَدَعَ - يَبْدَعُ ": من يصنع شيئاً جديداً غير مألوف سابقاً
بِدْع: على وزن " فِعْل" اسم فعل بمعنى مفعول من " بَدَعَ - يَبْدَعُ ": الذي أُبْدِعَ وصُنِعَ على غير
Mücavir kökler39 mücavir (57 toplam)
- قفو
1 ortak ayet · Kafa tası demektir
- تبع
2 ortak ayet · İnek yavrusu, dana demektir
- رعي
1 ortak ayet · Otlak yerdir
- رهب
1 ortak ayet · Cübbe demektir
- نجل
1 ortak ayet · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
- رأف
1 ortak ayet · Riyf : Sulak, suya yakın, bol verimli, bitkili yer demektir
- أثر
1 ortak ayet · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
- سمو
2 ortak ayet · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
- عيسى
1 ortak ayet · İsa
- دري
1 ortak ayet · Dery : Diraye saç tarağı veya baştaki saç demektir
- مريم
1 ortak ayet · Meryem
- كون
3 ortak ayet · Kevn, tepe demektir
Geçtiği ayetler(4)
بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَإِذَا قَضَى أَمْرًا فَإِنَّمَا يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ
Yoktan var edenGöklerin ve yerin yaratanıdır. Bir şeyin olmasını isteyince ona sadece «ol», der, o da oluverir.
بَدِيعُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ أَنَّى يَكُونُ لَهُ وَلَدٌ وَلَمْ تَكُنْ لَهُ صَاحِبَةٌ وَخَلَقَ كُلَّ شَيْءٍ وَهُوَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ
Yoktan var edenGökleri ve yeri yoktan varedendir. O’nun nasıl çocuğu olabilir? O’nun bir eşi de yoktur. Ve herşeyi O yaratmıştır. O, her şeyi en iyi bilendir.
Kök analizi
Kök tanımı ve çekirdek özet
| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | بدع |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | بدأ, خلق, فطر, حدث |
| Zıt Kök | قلد |
| Çekirdek Özet 1 | Önceden var olan bir örnek veya kalıp bulunmaksızın ilk defa ortaya koyma ve örneksiz var etme |
| Çekirdek Özet 2 | Allah'ın varlığı benzersiz ve örneksiz yaratması, peygamberin ilk ve türedi bir elçi olmaması, dinde temelsiz ihdas |
| Çekirdek Özet 3 | Varoluşsal ve kuralsal başlangıçta emsalsizlik; meşru kaynak bağı koptuğunda ise temelsiz türeme ve sapma |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca fıkhi veya kelami zemindeki sonradan uydurma anlamıyla daraltılıp ontolojik ve yaratılışsal benzersizlik boyutunun göz ardı edilmesi |
Biliteral analiz
| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| بد | Bir durumdan başka bir duruma geçiş, ilk beliriş, ayrışma ve yeni bir başlangıç yapma. Nitekim بدأ kökünde ilk defa başlama, بدر kökünde aniden ve önceden ortaya çıkış, بدل kökünde bir durumu başka bir duruma dönüştürme, بدن kökünde bedenin ayrışıp belirmesi ve بدي kökünde gizlilikten açıklığa çıkış anlamları bu ortak çekirdekten neşet eder. | ع | Derinlik, açıklık ve kaynak niteliği taşıyan boğaz harfi eklenerek çekirdekteki ilk beliriş hareketi, mutlak anlamda örneksizlik, benzersiz bir formla varlığa geliş ve kökten açığa çıkış yönünde özelleştirilmiştir. |
Piktografik analiz
| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ب | Ev, çadır | Kapalı bir alan, iç düzen, güvenli bir hacim ve başlangıç mekanı |
| د | Kapı | Geçiş, açılma, eşik atlama ve dışarıya doğru hareket |
| ع | Göz | Açığa çıkma, görme, idrak etme ve kaynak |
| بدع | İç mekandan eşik aşılarak apaçık ve görülmemiş bir biçimde açığa çıkış | Önceden bilinen kapalı çerçevenin dışına çıkarak eşikten geçiş yapılması ve daha önce görülmemiş, emsalsiz bir biçimde varlık alanında müşahede edilir kılınması eylemini tasvir eder. |
Tarihsel ve erken kullanım
| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çöl şartlarında daha önce kazılmamış bir arazide ilk defa kuyu açılması, ilk defa derinleştirilen kuyu için رَكِيٌّ بَدِيعٌ denmesi; ayrıca binek devesinin yürümekten takatsiz kalıp yol ortasında çökmesi ve yola devam edemeyip kesilmesi durumu. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde beklenmedik, ilk defa başa gelen olağanüstü hadiseler ve emsalsiz musibetler için kullanılmıştır. Şairin feleğin şaşırtıcı olayları karşısında kendisinin ilk kurban olmadığını ifade ettiği şu beyit şahittir: فلست بِبِدْعٍ من النـائبـات / ونقض الخطوب وإمرارها |
| Erken Arapça kullanım | İbnü's-Sikkît ve Halîl b. Ahmed rivayetlerinde, daha önce örneği görülmemiş her yeni iş için kullanılır. Sahabe döneminde Hz. Ömer'in teravih namazının cemaatle kılınması düzeni hakkında نِعْمتِ البِدْعةُ هذه ifadesi, daha önce bu tarzda tertip edilmemiş yeni ve güzel bir uygulama anlamında erken dönem kullanımına örnektir. |
Kaynak Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.
Sami etimolojik katman
Arapça بدع kökü, Sami dil ailesinin Güney-Batı kolunda belirginleşen ve özellikle örneksiz meydana getirme, daha önce bilinmeyen bir şeyi ilk kez inşa etme semantiğini taşıyan bir köktür. Kuzeybatı Sami dillerinde (İbranice ve Aramice) doğrudan بدع fonetik yapısı zayıf veya türevsel kalmakta; daha ziyade bir şeyi uydurmak veya kendi zihninden icat etmek manasında İbranice בדא (bada) formu ile paralellik göstermektedir. Arapçada ise boğaz harfi olan ayn harfinin katılımıyla kök, hem ontolojik düzeyde benzersiz yaratma (ilki olma) hem de binek hayvanının mecalsiz kalıp kesilmesi gibi fiziksel bir tükeniş ve sınır durumunu ifade eden iki ana semantik eksene oturmuştur. Kökün Afro-Asyatik katmandaki temel izi, bir başlangıç veya eşikten atlama hareketinin somutlaşarak emsalsizlik kazanmasıdır.
Güven Güçlü
Kaynak David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Brown-Driver-Briggs; Lisān al-ʿArab.
Etimolojik analiz
| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | بد ikili çekirdeğinden türeme; بدأ ve بدي ile kökdeşlik | Hemzenin ayn sesine kayması veya derinlik bildiren ayn harfinin eklenmesiyle ilk ortaya çıkışın örneksizlikle birleşmesi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice בדא kökü ile anlamsal örtüşme | İbranicede kendi zihninden tasarlamak, uydurmak, yokken ortaya atmak anlamı mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışındaki Afro-Asyatik kollarda kökün doğrudan düzenli fonetik karşılığı kesin olarak belgelenememiştir | Veri bulunamadı |
Kaynak Maqāyīs al-Lugha, Halil b. Ahmed, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon.
Kardeş kökler
| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| بدع | Anlamlı | Örneksiz var etme | Bir örneğe dayanmaksızın ilk defa icat etme ve ortaya çıkarma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| بعد | Anlamlı | Mesafe ve uzaklık | Mekan, zaman veya derece bakımından yakınlığın zıddı olma | Kur'an'da geçer; zıt kutup ve ayrışma ilişkisi |
| دبع | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve klasik kaynaklarda mühmel olarak kaydedilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| دعب | Anlamlı | Şaka ve eğlence | Hafiflik, mizah yapma, neşeli ve hızlı hareket etme | Kur'an'da geçmez; Tahdhib ve Ayn'da müsta'mel |
| عبد | Anlamlı | İtaat ve kulluk | Boyun eğme, bağlanma, hizmet etme, tapınma | Kur'an'da geçer; yönelim bakımından zıtlık taşır |
| عدب | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn'a göre mühmel, Tahzîb'e göre müsta'mel ancak bağımsız temel kök anlamı zayıftır | Kur'an'da geçmez |
Komşu kökler ve zıt kök
| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| بدع | Merkez | Örneksiz yaratma | Önceden bir modeli, hammaddesi ve benzeri olmaksızın ilk defa vücuda getirme | Varlığın emsalsiz ve benzersiz ilk tasarımı |
| بدأ | Komşu | Başlangıç | Bir fiili veya süreci zamansal olarak ilk sıradan başlatma | بدأ kökünde zaman ve sıra önceliği esasken بدع kökünde model ve emsal yokluğu esastır |
| خلق | Komşu | Takdir ve yaratma | Bir şeyi ölçüp biçerek belirli bir kalıba ve plana göre meydana getirme | خلق kökünde takdir ve ölçü unsuru ön plandadır; mevcut maddeden dönüştürmeyi de içerebilir |
| فطر | Komşu | Yararak çıkarma | Yokluk karanlığını yarıp fıtrat üzere ilk yaratılışı başlatma | فطر kökünde bir tohumun çatlaması gibi yarılarak varlığa çıkış ve fıtri başlangıç vurgulanır |
| حدث | Komşu | Sonradan olma | Önceden yokken sonradan meydana gelme ve yenilik | حدث zaman içinde sonradan var olmayı anlatır, benzersizlik şartı taşımaz |
| قلد | Zıt | Taklit ve uyma | Önceden var olan bir örneğin, modelin veya kişinin izini körü körüne takip etme | Özgünlüğün ve ilkselliğin bütünüyle yok edilmesi |
Başka dillerde anlam karşılıkları
| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | بدع | Örneksiz ve emsalsiz var etme | Bir önceki örneğe, maddeye veya zamana bağımlı olmaksızın ilk kez inşa etme | Kesin |
| Latince | creare ex nihilo, innovare | Yoktan var etmek, yenilik getirmek | Latince creare fiili türetmeyi, innovare ise mevcut yapı içinde yenilik yapmayı anlatır; kökün mutlak modelsizlik nüansını tam karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | originate, innovate, unprecedented | Özgün başlatmak, türetmek, emsalsiz | Originate kavramı ilksel kaynağı, innovate yeniliği, unprecedented ise emsalsizliği karşılar; kökün binek tükenişi boyutunu dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | erschaffen aus dem Nichts, neu einführen | Yoktan yaratmak, örneksiz başlatmak | Erschaffen yaratma yönünü, neu einführen ihdas boyutunu karşılar | Güçlü |
| Fransızca | créer sans précédent, innover | Emsalsiz yaratmak, ihdas etmek | Créer sans précédent ifadesi tam bir model yokluğunu, innover ise dinsel veya usuli türetmeyi karşılar | Güçlü |
Kaynak Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Wehr Arabic-English Dictionary.
Vücûh ve nezâir
| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بَدِيعُ | Bir model ve örnek olmaksızın gökleri ve yeri benzersiz var eden | Allah'ın yaratmadaki mutlak kudreti ve ortaklardan münezzeh oluşu bağlamı: Bakara 2:117, En'âm 6:101 |
| بِدْعًا | İlk ve türedi olmayan, örneksiz ve emsalsiz kalmayan elçi | Peygamberliğin tarihselliği, Hz. Peygamber'in ilk elçi olmadığı ve önceki ilahi vahiy zincirinin devamı olduğu bağlamı: Ahkāf 46:9 |
| ابْتَدَعُوهَا | Kendi zihinlerinden kural koyarak sonradan dinsel yükümlülük türetenler | Hristiyan geleneğindeki ruhbanlığın ilahi bir emir olmaksızın insanların kendileri tarafından ihdas edilmesi bağlamı: Hadîd 57:27 |
Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı
| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Allah'ın sıfatları ve halku'l-âlem | Allah'ın evreni bir madde veya ezeli bir model olmaksızın yaratması (ibdâ') ve hudûs delili | Mutlak yoktan ve benzersiz yaratıcı (el-Bedî') kavramında yoğunlaşma |
| Fıkıh | Hüküm koyma ve amel | Şer'î bir delile dayanmaksızın dinde sonradan ihdas edilen inanç, ibadet ve usuller (bid'at) | Şeriatın kamil olduğu ve dinde sonradan ortaya atılan asılsız fazlalıkların merdudiyeti |
| Tefsir | Nazmın delaleti | Göklerin ve yerin örneksiz yaratılışındaki ilahi sanat ve elçinin tarihselliği meselesi | Yaratılışta emsalsizlik, risalette ise ilk ve tek olmama keyfiyeti |
| Hadis | Sünnetin korunması ve bid'at | Dinde aslı olmayan her ihdasın sapıklık olduğu ve sünnetin zıddı olarak bid'atın mahiyeti | Sünnete uygunluk ile dinde keyfi yenilik çıkarma arasındaki kesin ayrım |
Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi
| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve şeriat düzeni | İbdâ' ve bid'at karşıtlığı | İlahi yaratmada mutlak özgünlüğü tasdik; dinin özünde ise insan kaynaklı tahrif ve eklemeleri engelleme | Yaratılışta Allah'a mahsus olan örneksizlik vasfı, dine insan tarafından taşınırsa sapma üretir | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve epistemoloji | Hipotez ve özgün paradigma inşası | Önceki bilgi birikimini aşan emsalsiz keşif veya temelsiz kurgulama ayrımı | İlimde meşru temele dayanan özgünlük ilericidir; temelsiz uydurma ise ilmi tahrifattır | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve anayasal meşruiyet | Keyfi kural ihdası | Yöneticinin anayasal ve şer'i çerçeve dışına çıkarak keyfi hüküm ve nizam icat etmesini önleme | Meşruiyet zemininden kopuk her siyasal tasarruf sistemde kopukluk ve istibdat doğurur | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve mülkiyet hukuku | Özgün inovasyon ve haksız rant kurgusu | Gerçek katma değer üreten özgün üretim tarzları ile sisteme asalak mekanizmalar kurma ayrımı | İktisadi araçlarda meşru yenilik teşvik edilirken, akitlerde haksız kazanç türetmek menedilir | Muhtemel |
Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm
| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Başlangıç tekilliği ve emsalsiz türeme (Singularity / Ab initio modelleme) | Fizikte evrenin bilinen hiçbir ön model ve ön maddeden türemeksizin doğrudan tekillikten açığa çıkması; biyolojide öncülü olmayan yepyeni bir biyokimyasal mekanizmanın belirmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif türeme ve anomik yabancılaşma | Hukuk ve sosyolojide, toplumsal bünyenin meşru norm ve mutabakat zemininde bulunmayan, sisteme dışarıdan veya keyfi olarak sokulup yapıyı bozan emsal dışı sapmalar | Güçlü |
Yanlış daraltma ve kritik hata riski
| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca geleneksel fıkıh literatüründeki mezhebi tartışmalara hapsedilerek dinde günah sayılan yenilikler biçiminde ahlaki-fıkhi bir alana indirgenmesi. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem kozmolojik planda Allah'ın gökleri ve yeri örneksiz yaratışını (Bakara 2:117), hem nebevi planda peygamberin ilk ve türedi bir elçi olmadığını (Ahkāf 46:9), hem de sosyolojik planda insanların ilahi emre dayanmaksızın kendi zihinlerinden ruhbanlık gibi yükümlülükler üretmesini (Hadîd 57:27) kuşatır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Kökün kozmolojik ve peygamberi bağlamı koparıldığında, Allah'ın yaratmadaki benzersiz mutlaklığı anlaşılamaz; ayrıca Hz. Peygamber'in tebliğ ettiği vahyin tarihsel sürekliliği gözden kaçırılarak peygamberlik emsalsiz bir kopuş gibi algılanabilir. |
Kur'an'ı anlama odaklı sonuç
| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontoloji, nübüvvet ve şeriat tasavvurundaki dengeyi kurar. Yaratmada mutlak benzersizlik Allah'a aittir; peygamberlikte ise kopuk bir ilk olma durumu reddedilerek süreklilik vurgulanır; dinde ise insan kaynaklı keyfi kural koyma sınırlandırılır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Tevhid ve yaratılış ayetlerinde (Bakara 2:117, En'âm 6:101), risaletin mahiyeti ve delillerini bildiren ayetlerde (Ahkāf 46:9) ve geçmiş ümmetlerin dini tahrif etme pratiklerini anlatan ayetlerde (Hadîd 57:27). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Allah'ın yaratmasını daha önceki bir maddeye veya taslağa muhtaç gören felsefi yanılgıları; Hz. Peygamber'in tarihsiz, daha önce hiç gelmemiş nevzuhur bir iddia sahibi olduğunu savunan müşrik zannını ve insanın dinde ilahi kaynak olmaksızın ibadet ihdas edebileceği iddiasını düzeltir. |
Nihai sentez ve LaTeX modeli
- Somut anlamDaha önce açılmamış sert arazide ilk kez kuyu kazarak yeni su kaynağı çıkarmak ve binek hayvanının takatsiz kalarak yol ortasında kesilip kalması.
- Soyut anlamBir öncül, model veya hammadde bulunmaksızın varlık sahasına ilk defa özgün bir biçimde çıkarmak; meşru dayanak bulunmadığında ise yoldan sapıp türedi bir ihdasa yönelmek.
- Sistematik karşılıkOntolojide örneksiz yaratma (ibdâ'), nübüvvette geleneksel ve ilahi süreklilik (ittibâ'), dinde ise yetkisiz kural koymanın reddi (bid'at).
- LaTeX modeli
- LaTeX açıklamasıFormülde varlık veya olgular evrenini temsil eder. , ortaya çıkan yeni unsurdur. ifadesi, anından önceki tüm tarihsel ve varoluşsal durumu gösterir. ifadesi geçmişteki bütün varlıkları kapsar ve şartı, yeni ortaya çıkan unsurunun geçmişteki hiçbir unsuruyla biçimsel veya yapısal benzerlik taşımadığını ifade eder. ise unsurunun dayandığı hiçbir öncül modelin bulunmadığını simgeler. Model, kökün özü olan modelsiz ve emsalsiz ilk beliriş hareketini matematiksel bir tekillik olarak tanımlar.